قازاقستان • 13 مامىر، 2021

جەردى جۇيەلى پايدالانباي، جايىلىم ماسەلەسى شەشىلمەيدى

117 رەت كورسەتىلدى

بۇۇ جەر رەسۋرستارىن پايدالانۋ جونىندەگى مالىمەتى بويىنشا جىل سايىن دەگراداتسياعا ۇشىراۋدان قازاقستان جەرىنىڭ قۇنى 936 ملن، جىلىنا 75 ملرد دوللار بولارلىق رەسۋرستارى جوعالادى ەكەن. ءبىر شارشى سانتيمەتر توپىراقتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بىرنەشە مىڭ جىل قاجەت ەكەنىن ەسكەرسەك، جەر ماسەلەسىنە ءمان بەرەتىن كەز جەتكەنىن تۇسىنەمىز. جالپى شەت مەملەكەتتەردىڭ تالايى توپىراقتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە قاراستىرۋعا كوشكەن.

سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا، اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ 66%-ى وندىرىلەدى، مال باسىنىڭ 60%-ى دا وسىندا. بىراق مۇنداي وراسان بيولوگيالىق اكتيۆ مەملەكەتتىك قولداۋدان تىس قالىپ، ەشقانداي تەحنولوگيالىق پروتسەستەرگە تارتىلماي وتىر. «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار شىن مانىندە ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ وتىر. 2016 جىلى جەر رەفورماسى توڭىرەگىندە قوعامنىڭ تولقۋى بولعان كەزدە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ وتە وزەكتى ماسەلە بولعان ەدى. ەل باسشىلىعىنىڭ جۇكتەگەن تاپسىرمالارىنا سايكەس بىرقاتار شارا قابىلدانعانىمەن، بۇل ماسەلە بۇگىنگە دەيىن شەشىلمەي كەلەدى. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتيۆتەندىرۋ بويىنشا ۇكىمەتتىڭ قابىلداعان شارالارى دا تابىستى بولعان جوق، سەبەبى كووپەراتيۆتەردىڭ جۇمىسىن دۇرىس ۇيلەستىرەتىن ءتيىستى تەحنولوگيالىق قۇرىلىم جاسالمادى»، دەيدى ا.كۇرىشباەۆ.

بۇعان دەيىن جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردى ەسكەرسەك، جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋدىڭ ناقتى مەحانيزمىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. ونىڭ وڭتايلى نۇسقاسىن قاراستىرۋ ءۇشىن ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ، پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ، بيزنەس-قۇرىلىمدارى مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن ۇكىمەتتىك ارنايى جۇمىس توبىن قۇرعان ءجون. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا، عارىشتىق مونيتورينگ دەرەكتەرى نەگىزىندە يگەرىلمەي نەمەسە ءتيىمسىز پايدالانىلىپ جاتقان جەرلەردى قايتارىپ الۋ جونىندەگى جۇمىستى ءالى دە شيراتۋ قاجەت. عالىمدار جۇرگىزگەن عارىشتىق مونيتورينگ بويىنشا، ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق ايماقتارىندا جىل سايىن 7%-دان 20%-عا دەيىن ەگىستىك جەرلەر پايدالانىلماي جاتادى. الايدا ولاردى قايتارىپ الۋ جۇمىستارى وتە باسەڭ جۇرگىزىلۋدە. ول سونداي-اق كووپەراتيۆتەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قاجەتتى وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدار سالىنباسا، وندا بۇل جۇمىستا ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزە المايتىنىمىزدى جەتكىزدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى – الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارى ارقىلى بيۋدجەتتىك جانە نەسيەلىك قارجى ەسەبىنەن قاجەتتى وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمداردى سالىپ، ونى كووپەراتيۆتەرگە ليزينگكە بەرۋ نەمەسە ءبولىپ تولەۋ ارقىلى ساتۋ. ەكىنشىسى – وسى پروتسەسكە ارىپتەس رەتىندە شارۋاشىلىقتاردى تارتۋ. «ولاردىڭ قولدا بار وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدارىن پايدالانۋ ارقىلى جاڭا قۇرىلعان كووپەراتيۆتەردىڭ قالىپتاسۋىن جەدەلدەتۋگە بولادى. كووپەراتسيانىڭ مۇنداي مودەلىنىڭ ءبىرىن س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى دايارلاپ، بۇگىنگى تاڭدا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىمەن بىرلەسىپ، اقمولا وبلىسىندا جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇل ماسەلەنى مەملەكەت قىسقا مەرزىم ىشىندە شەشۋگە بارلىق مۇمكىندىگى بار، 188 ملن گا جايىلىمدىق جەرى بار جانە وسى كورسەتكىش بويىنشا الەمدە 5-ورىنداعى ەل بولا وتىرىپ، اۋىلدىق جەردەگى مالدى اشقۇرساق قالدىرۋ كەشىرىلمەيتىن ارەكەت»، دەدى ا.كۇرىشباەۆ.

 اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە ساياسي ەرىك پەن تاباندىلىق كەرەك. وسى جۇمىستى اكىمدەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ رەيتينگىسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى رەتىندە ەنگىزىپ، ولاردى بارىنشا جۇمىلدىرۋ قاجەت. بۇعان مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ۇلتتىق جوبا رەتىندە قاراۋعا ءتيىسپىز. «وسى ماسەلەنى شەشسەك، تەك مال ازىعىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋ ارقىلى اۋىلدىق ەلدى-مەكەندەردە وندىرىلەتىن ەت پەن ءسۇتتىڭ ونىمدىلىگىن كەم دەگەندە 30%-عا ارتتىرا الامىز. بۇل – ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ناعىز سەرپىلىس بولار ەدى. ويتكەنى اتالعان جوبا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىعىنداعى مال باسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا، ياعني قولدا بار رەسۋرستارعا نەگىزدەلەدى. سونداي-اق ميلليونداعان اۋىل حالقى ءۇشىن كۇنكورىستىڭ جالعىز كوزى مال ءوسىرۋ بولعاندىقتان، ولاردىڭ تابىسىن كوبەيتۋگە، اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىنداعى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ توزۋىن بولدىرماۋعا، اۋىلدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان زور مۋلتيپليكاتيۆتىك ىقپالعا يە بولماق. مۇنىڭ بارلىعى، سايىپ كەلگەندە، اۋىلدى ەكونوميكالىق تۇرعىدان جانداندىرۋعا يگى اسەرىن تيگىزەتىن قۋاتتى قۇرال بولار ەدى»، دەيدى ا.كۇرىشباەۆ.

ال ەكونوميست، اگروتەحنيك ماقسۇت قالىباەۆ ەل كولەمىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان اگروحولدينگتەردىڭ يەلىگىندە مىڭداعان گەكتار جەر جانە ولاردىڭ قۇزىرىنداعى اگروفيرمالاردىڭ جۇزدەگەن گەكتار جەرى بار ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. ولاردى باسقاراتىن كوبىنەسە رەسەي جاعىنان كەلگەن نەمەسە وزىمىزدەن شىققان قوس ازاماتتىعى بار جەر يەلەنۋشىلەر كورىنەدى. ونداعى قۇرىلىمدار جابىق اكتسيونەرلىك قۇرىلىم بولعاندىقتان، ولاردىڭ شارۋاسىنا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ نەمەسە جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ دە ىقپالى شامالى سياقتى. «نارىقتىق ەكونوميكاعا بەتبۇرىس جاساپ، جەكەمەنشىككە قول جەتكىزگەندەگى «ۇتقانىمىز»، بۇرىن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى رەسپۋبليكامىزدىڭ ءىجو-ءنىڭ 44%-ىن بەرەتىن بولسا، قازىرگىسى – 6% عانا. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنەن الاتىن جەڭىل ونەركاسىپ مينيسترلىگىنىڭ كاسىپورىندارى ءىجو-ءنىڭ 17%-ىن بەرەتىن، ال قازىر 1%-عا دا جەتپەيدى. بۇرىن 24-28 ملن توننا كولەمىندە جينايتىن استىقتىڭ قازىرگى مولشەرى ونىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيدى. بۇرىن جىلىنا 12 ملن توننا جوعارى ساپالى بيدايدى، 360 مىڭ توننا جوعارى ساپالى ەت پەن 107 مىڭ توننا ءجۇندى ەكسپورتقا جىبەرەتىن اگرووندىرىستى قۇردىمعا جىبەرىپ، تاماق ونىمدەرىنىڭ جارتىسىنان كوبىن سىرتتان ساتىپ الاتىن كۇيگە تۇستىك. سوڭعى 30-40 جىلدان بەرى دايارلانعان اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندەگى ءتۇرلى سالا ماماندارى جۇمىسسىز قالدى»، دەيدى م.قالىباەۆ.

ءىرى جەر يەلەنۋشىلەردىڭ قولىنداعى ميلليونداعان گەكتار ەگىستىك جەرلەرگە ۇكىمەت تاراپىنان اۋقىمدى رەۆيزيا نە مونيتورينگ جاسالمايتىنىن بەس-التى جىلدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقان ەكونوميستىڭ مەملەكەت باسشىسى نازار اۋدارسا ەكەن دەگەن ۇسىنىستارى دا بار ەكەن. بىرىنشىدەن، جەر كاداسترىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى اۋقىمدى تۇردە وتكىزىپ، كىمدە قانشا جەر بارىن، ونى قاشان، قانداي كەلىسىمشارتپەن العانىن انىقتاۋدى قولعا الىپ، جەر رەسۋرستارىن ءتيىمسىز پايدالاناتىن نەمەسە يگەرىلمەي، بوس جاتقان جەرلەردى قايتارىپ الىپ، باسقاعا بەرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلۋى كەرەك. ەكىنشىدەن، اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنداعى بارلىق جەردىڭ مارتەبەسىن انىقتايتىن، جەر مەن توپىراقتىڭ ساپاسىنا قاتىستى تالداۋ جاساپ، ءاربىر 2-3 جىلدا جوسپارلى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزەتىن، توپىراق بونيتەتىنىڭ بالدىق كورسەتكىشتەرىن ءدال انىقتايتىن ارنايى ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ قاجەت. سول ارقىلى جەردىڭ ادىلەتتى، ەكونوميكالىق نەگىزدە بەلگىلەنگەن باعاسى انىقتالىپ، وعان سالىناتىن سالىق قۇنىنىڭ مولشەرى دە بەلگىلى بولۋعا ءتيىس.

ۇشىنشىدەن، ەلىمىزدەگى ءونىم بەرەتىن ەگىس القاپتارىن يەلەنىپ العان لاتيفۋنديستەر ءىرى ورتالىق قالالاردا تۇرادى دا، يەلىگىندەگى ەگىستىك جەردە جۇمىس اتقاراتىندار – ولاردىڭ سەنىپ تاپسىرعان ادامدارى ءوز كەزەگىندە جەردى تاعى ءبىر پايدا ىزدەگەن كولدەنەڭ كوك اتتىلارعا سۋبارەنداعا بەرەتىنى جاسىرىن ەمەس. ەكونوميستىڭ نازارىنا ءىلىنىپ قالعان ءتورتىنشى ماسەلە – ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىندا نەمەسە كەن ءوندىرۋ ماقساتىندا بولسىن، جەردى كولدەنەڭ كوك اتتىلاردىڭ قولىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋسىز بەرىپ قويۋعا بولمايدى. جەرمەن، توپىراقپەن جۇمىس ىستەيتىن جەكە تۇلعا بولسىن، ۇجىم، كووپەراتيۆ، كاسىپورىندار بولسىن، سول ايماقتىڭ تاعدىرىمەن، تابيعاتىمەن بىتە قايناسقان، اگرووندىرىستىڭ سىرى مەن قىرىنا قانىق، جەرگە جاناشىرلىقپەن قارايتىن جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ وكىلدەرىنىڭ يەلىگىندە بولۋى ابزال. جەر-اناعا دەگەن كوزقاراستا ەرەكشە ءىلتيپات پەن جاناشىرلىق بولۋى كەرەك. ايتپەسە قۇنارلىلىعىن جويعان توپىراققا قايتىپ ءشىرىندى قىرتىسىن (گۋمۋسىن) جىيۋعا 50-100 جىل كەرەك.

بەسىنشىدەن، جەر استى قازبا بايلىقتارىمىزدى الۋ، وندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان گيدروگەولوگيالىق قاباتتاردى ءبۇلدىرۋ اپاتتارعا اكەلەتىنى ءمالىم. جەر كودەكسىندە وسى ءجايتتار قاتاڭ ەسكەرىلىپ، بۇعان دەيىن شەتەلدىكتەردىڭ يەلىگىنە بەرىلگەن جەرلەردى قايتارىپ الاتىن زاڭ جوبالارى قاراستىرىلۋى كەرەك. التىنشىدان، «اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ م ۇلىكتەرىن جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى» زاڭداعى «پايدالانۋ قۇقىعىن ساتۋ» جونىندەگى قيتۇرقى تەزيستى زاڭنان الىپ تاستاۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەت. جەتىنشىدەن، جەردى كەپىلگە سالىپ، قارىز الۋ جۇيەسىنە مەملەكەتتىڭ قاتاڭ باقىلاۋى كەرەك»، دەپ ءسوزىن ءتۇيدى م.قالىباەۆ.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور توقتار ەسىركەپوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ءاربىر كەزەڭى، وندا ۇسىنىلعان شارالار تۋرالى حالىقتى ۇنەمى حاباردار ەتىپ وتىرۋدى تاپسىرسا دا جۇرتشىلىق جەر تۋرالى كوبىنە الەۋمەتتىك جەلىلەردەن ءبىلىپ وتىراتىنىن، سەنىمدى ەمەس دەرەكتەردەن الىنعان بۇل قاۋەسەتتەر ءارتۇرلى پىكىر قايشىلىعىن تۋدىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان ەكونوميست قازاقتىڭ جەرىنە ءۇش باعىتتا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن، ونىڭ العاشقىسى جەردىڭ زاڭسىز بولىسكە ءتۇسۋى بولسا، ەكىنشىسى – جەردىڭ توزۋى، ونى جارامسىز ەتىپ ءبۇلدىرۋ، ءۇشىنشىسى – اۋىلدان ايىرىلۋ دەيدى. بۇل – قازاقتى جەردەن ايىرۋدىڭ ەڭ توتە جولى. «پرەزيدەنتكە شەشىم شىعارتىپ، ماجىلىسكە زاڭ قابىلداتىپ، الاشاپقىن بولىپ جاتىرمىز. قازاقستاندا ساتاتىن، نە جالعا بەرەتىن بوس جەر قالدى ما؟» دەگەن ساۋال قوعامنىڭ كوكەيىن كەرنەپ بارادى. ەگەر قالماعان بولسا، اۋىلدا مال جايۋعا جەر تاپپاي وتىرعان اعايىنعا جەردى قايدان الىپ بەرەسىزدەر؟ مۇنىڭ شەشىمى قايسى؟ «مال جاياتىن جەر جوق». بۇگىندە قاي وڭىرگە بارساڭىز دا ەستيتىنىمىز وسى. سەبەبى جەرسىز شارۋا – كۇنكورىسسىز شارۋا. «جەر، جەر» دەپ ۇرانداتقانمەن، جەر تاعدىرىن اگراونەركاسىپتەن، اۋىلدان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ەگەر شىن مانىندە جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن تۇپكىلىكتى ساقتاپ قالعىمىز كەلسە، ول بوس جاتپاي، تۇگەلدەي حالىق كادەسىنە جاراتىلۋى كەرەك. سوندا عانا اۋىلدىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرەدى»، دەيدى ت.ەسىركەپوۆ.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار