قوعام • 13 مامىر، 2021

بالاڭىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى – بارىنەن ماڭىزدى

31 رەت كورسەتىلدى

«بالا – باۋىر ەتىڭ» دەگەن ءسوزدى ءجيى قولدانامىز. ويتكەنى وزەگىڭدى جارىپ شىعىپ، ۇيىعان قاننان ۇياداعى بالاپانعا اينالعان ق ۇلىنشاقتىڭ قۇدىرەتى ادامنىڭ ەت جۇرەگىن ەلجىرەتىپ، جۇزىڭە قۋانىش، جۇرەگىڭە جۇبانىش سىيلايتىنى انىق. باياعىدا ءبىر انادان «قاي بالاڭدى قاتتى جاقسى كورەسىڭ؟» دەپ سۇراعاندا: «اۋىرعان بالامدى جازىلعانشا، شىعىپ كەتكەن بالامدى ورالعانشا، كىشى بالامدى وسكەنشە جاقسى كورەمىن. كەۋدەمدەگى جۇرەگىم توقتاعانشا، ءبارىن جاقسى كورىپ وتەمىن» دەگەن ەكەن.

ءيا، اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن مەيىرىم- ماحابباتى ولشەۋدى تالاپ ەتپەيتىن ومىر­شەڭ سەزىم سياقتى كورىنگەنىمەن، كەيدە قۇرساعىن جارىپ شىققان ق ۇلىنشاعىن قاراۋ­سىز، قاداعالاۋسىز قالدىرعانىنا قاي­ران قالاسىڭ. مىسالى، ىشكى ىستەر مينيستر­لىگى 2020 جىلى ەلىمىزدە 105 بالا كوپقاباتتى ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن قۇ­لا­عانىن حابارلادى.

«كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى جازاتايىم وقيعالاردىڭ الدىن الۋ وتە ماڭىزدى. بالالاردىڭ بوس ۋاقىتتارىن ۇيىمداستىرا الماۋ، ولاردى اتا-انا­لارىنىڭ قاراۋسىز قالدىرۋى ءارتۇرلى جازاتايىم جاعدايلارعا، جاراقات پەن ولىمگە الىپ كەلەدى. 2020 جىلى رەسپۋب­ليكا بويىنشا 105 بالا كوپقاباتتى ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن قۇلادى، ونىڭ ىشىندە 18 بالا مەرت بولسا، ال قالعان 87-ءسى اۋرۋ­حا­ناعا جاتقىزىلدى. كامەلەتكە تول­ماعانداردىڭ جاراقاتتانۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ۇيدە جانە كوشەدە، سۋدا جانە ءورت كەزىندە قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاۋ ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە»، دەدى ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى يۋۆەنالدى پوليتسيا جانە ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ديلبار تولەگەنوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا، شومىلۋ ماۋسىمى كەزىندە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­­­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن پوليتسيا سۋ ايدىن­دارىنا رەيد جۇرگىزىپ، دەمالۋشى­لارمەن پروفيلاكتيكالىق اڭگىمەلەر ۇيىم­داستىرادى. قاۋىپتى جەرلەرگە 6 مىڭ تىيىم سالۋ بەلگىسى ورناتىلدى. قالا جاعا­جاي­لارىندا بالالار جۇزەتىن 66 ورىن بار.

تەرەزەدەن قۇلاۋ – بالالاردىڭ جا­راقات­تانۋى مەن ءولىمىنىڭ نەگىزگى سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى، اسىرەسە قالالاردا ءجيى كەزدەسەدى. نۇر-سۇلتان قالاسى اكىم­دىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، 2021 جىلدىڭ باسىنان بەرى ەلوردادا وسىنداي ەكى وقيعا تىركەلگەن. ستاتيستيكا كورسەتكەندەي، كوپ جاعدايدا بالالاردىڭ قۇلاۋى ەرە­سەكتەردىڭ قاراۋىنسىز قالعان ساتتە نەمەسە اتا-انالاردىڭ نازارىنان تىس قالعان ۋاقىتتا بولادى. وقيعالاردىڭ كوپ بولىگى ءساۋىر-قازان ارالىعىندا بولادى. تەرەزەدەن قۇلاپ شەتىنەگەن بالالاردىڭ نەگىزگى جاسى – 2-دەن 6 جاسقا دەيىن. 2021 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسى توتەنشە جاع­دايلار دەپارتامەنتى بالالاردىڭ تەرەزەدەن قۇلاۋىنىڭ 2 فاكتىسىن تىركەگەن.

بۇل رەتتە دەپارتامەنت بالالاردىڭ جاراقاتتانۋىن تومەندەتۋ ماقساتىندا مىناداي قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاۋ­دى ۇسىنادى: «بىرىنشىدەن، كىشكەنتاي بالالاردى جالعىز قالدىرماڭىز، قۇ­لاۋ جاعدايلارىنىڭ كوپشىلىگى بالالار قاراۋسىز قالعان كەزدە بولادى. جيھاز­دىڭ بارلىق ءتۇرىن تەرەزەلەردەن الىس قويىڭىز، بالا وسى ارقىلى تەرەزە الدىنا وپ-وڭاي شىعىپ الادى، موسكيت تور­لارىنا سەنبەڭىز. ولار قۇتقارىپ قالۋعا ارنالماعان! كە­رىسىنشە، موسكيت تورى قايعىلى جاعدايعا ىقپال ەتەدى، ويتكەنى بالا ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنىپ، سۇيە­نۋى مۇمكىن. ءتىپتى ەڭ ساپالى تورلار بالانىڭ سالماعىن ۇستاپ تۇرا المايدى، ەگەر بالا بولمەدە بولسا، تەرەزە مەن بالكون ەسىگىن اشپاڭىز. جوعارعى تەرە­زەلەردى نەمەسە جەلدەتۋ رەجىمىن قول­دانىڭىز، تەرەزەلەردىڭ تولىق اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەر­مەيتىن ارنايى فيكساتور قويىڭىز، بۇل با­لانىڭ تەرەزەنى بىرنەشە سانتيمەتر­دەن ارتىق اشۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى، تەرەزەنىڭ تۇتقاسىنا ق ۇلىپ ورناتىڭىز. ەگەر ءسىز بالاڭىزعا تەرەزەنىڭ الدىنان بىردەڭە كورسەتسەڭىز، ونى مىقتاپ ۇستاپ تۇرىڭىز، بالانىڭ جىلدام قيمىلىنا دا­يىن بولىڭىز، الاقانىڭىز قۇرعاق بولسىن، بالاڭىزدى كيىمنەن ۇستاماڭىز. ەگەر سىزدە بەكىتكىش جانە ساقتاندىرۋ جابدىعىن ورناتۋ مۇمكىندىگى بولماسا، بەكىتكىش تۇتقالاردى بۇراۋىشپەن وڭاي بۇراپ، قاجەت بولعان جاعدايدا بىردەن شىعارىپ الىپ تاستاي الاسىز. بالالارعا قاۋىپسىزدىك ساباقتارىن ۇيرەتىڭىز، ۇلكەندەردى كىشىگە باس-كوز بو­لۋعا ۇگىتتەڭىز».

بالالار قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندى­رەتىن تاعى ءبىر جايت، ينتەرنەت الەمىندەگى ءارتۇرلى بەينەلەر. سمارتفونعا بايلان­عان سابيلەر ساناسىنىڭ ۋلانۋىنا عالام­توردىڭ دا تيگىزەر اسەرى استە كوپ. الەۋ­مەتتىك جەلىلەردەن كورگەنىن ىستەۋگە قۇل­شىنىپ تۇراتىن بۇگىنگى بالدىرعاندارعا توراپقا كىرۋگە توسقاۋىل قويۋ پايدالى ما دەگەن ويعا كەلەسىڭ كەيدە. ماسەلەن، جىل باسىنان بەرى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى پورنوگرافيالىق ماتەريالداردى تاراتقان 1،5 مىڭعا جۋىق ينتەرنەت-رەسۋرستى بۇعاتتاعان. سونىمەن قاتار پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىندە قۇ­رىلعان مامانداندىرىلعان توپتار ين­تەرنەتتى قولدانۋ ارقىلى قىلمىس جاساي­تىن پەدوفيلدەردى انىقتاۋ بويىنشا شارالار جۇرگىزۋدە.

«اۋماقتىق ىشكى ىستەر ورگاندارىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە، مەسسەندجەرلەر مەن پوشتا سەرۆيستەرىندە 200-دەن استام جال­عان اككاۋنت قۇرىلدى. قۇرىلعان توپ­تاردىڭ مىندەتتەرى – بالالارعا قار­سى قىلمىس جاساۋ ءۇشىن العىشارتتار جاساي الاتىن الەۋمەتتىك جەلىلەردى، پاراق­شالار­دى، قاۋىمداستىقتاردى، توپتاردى، تانىسۋ سايتتارىن انىقتاۋ جانە باقىلاۋ. جىل باسىنان بەرى پورنوگرافيالىق ماتەريالداردى تاراتقان 2 مىڭنان استام ينتەرنەت-رەسۋرس انىقتالدى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ونىڭ 1،5 مىڭعا جۋىعىن بۇعاتتاپ تاستادى»، دەدى د.تولەگەنوۆا.

وتباسىلىق پسيحولوگ، ماگيستر ينارا الكەنقىزى بالانى ۇيگە قالدىرعاندا نە نارسەنى ەسكەرۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. «بالانى ۇيدە جالعىز قالدىرعان ۋاقىتتا ءبىز، اتا-انالار ەلەكتر سىمدارىنىڭ، گاز قۇ­­بىرىنىڭ ىستەن شىعاتىنىن، بالانىڭ تەرەزە اشاتىنىن  كۇتپەيمىز. ءبىر جاقتان قاراساق، اتا-انالار كوبىنەسە بالانى ۇيدە جالعىز قالدىرۋعا ءماجبۇر. بىراق سول كەزدە اتا-انالار بالانىڭ ومى­رىنە قاۋىپتى قاتەرلەردى زەردەلەي وتىرۋى قاجەت. كەي­بىر انالار ء«بىزدى كىش­كەنتايىمىزدان ۇيدە جالعىز قالدىرعان، ول­گەن جوقپىز عوي»، دەپ ءوز ارەكەتتەرىن اق­تايدى. ارينە، بىلاي دەپ تەك عانا ءتىرى قالعان بالالار ايتادى. ال ۇيدە جالعىز قالىپ قازا تاپقان بالالار وزدەرىنىڭ تاجى­ريبەسى تۋرالى ايتا الماي كەتتى»، دەدى مامان.

سونىمەن قاتار ي.الكەنقىزى اتا-انالار قاۋىمىنا ءوزىنىڭ اقىل-كەڭەسىن ايتتى. «مەن بالاسى بار جاندارعا مىناداي كەڭەس بەرەر ەدىم. ءبىرىنشى، مەكتەپكە بارمايتىن بالدىرعانداردى ۇيدە جالعىز قالدىرماۋ كەرەك، 4 جاسقا دەيىنگى بالانى باستاۋىش سىنىپتاعى بالامەن قالدىرماۋ كەرەك. بۇل جاعداي ەكەۋىن دە كۇيزەلىسكە اكەلەدى: ويتكەنى ءسابيدى باعۋ – ۇلكەن بالانىڭ مىندەتى ەمەس. ال ءسابي تەك اناسىنىڭ جانىندا تىنىشتىق تابادى. مەكتەپ جاسىنداعى بالانى كۇنى بويى ۇيدە جالعىز قالدىرماڭىز، ءىشى پىس­قاننان سىزگە ۇنامايتىن ويىن تاۋىپ الۋى مۇمكىن. بالانى بىردەن ۇزاق ۋاقىتقا جالعىز قالدىرماڭىز، ۋاقىتتى بىرتىندەپ كوبەيتكەن ءجون. بالانى جالعىز قالدىرار الدىندا ءسىزدىڭ مىندەتتەرىڭىز: بالاعا ءوزىن-ءوزى كۇتۋدى ۇيرەتۋ، ءسىز جوقتا نە ىستەۋگە بولاتىنىن جانە بولمايتى­نىن ءتۇسىندىرۋ، قورىققان جاعدايدا ءسىز جازىپ بەرگەن تىزىمدەگى ادامدارمەن حابارلاسۋعا بولاتىنىن ايتۋ، بالا جال­عىز قالعان جەردى قاۋىپسىز ەتۋ»، دەدى ول.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار