قوعام • 13 مامىر، 2021

وكپە وبىرى نەگە ەر-ازاماتتارعا ءۇيىر؟

20 رەت كورسەتىلدى

الداعى ۋاقىتتا قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىسىمەن وكپە قاتەرلى ىسىگىن تەگىن تەكسەرىپ، انىق­تاۋعا كىرىسەدى. مۇنداي سكرينينگ تومەندوزالى سپيرالدى كومپيۋتەرلىك توموگرافيا ار­قىلى جۇزەگە اسادى. بۇل تۋرالى ەلىمىزدە وتكەن «وكپە وبىرى، وزىق شەشىمدەر» حالىقارالىق ماجىلىسىندە ايتىلدى.

قازاقستاندا وكپە قاتەر­لى ىسىگى – ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى­نەن كەيىنگى وبىردىڭ ەڭ كوپ تارال­عان ءتۇرى. جىل سايىن وڭىرلەردە وكپە قاتەرلى ىسىگىنە جاڭادان 3500-گە جۋىق ادامنىڭ دۋشار بولعانى انىق­تالادى. وكپە وبىرى تارالۋى جاعىنان ەكىنشى ورىندا بولعانى­مەن، ەلىمىزدە سوڭعى 25 جىلدا ءولىم-ءجىتىم جاعىنان ءبىرىنشى ورىندا تۇر.

وكپە راگى جالپى ونكو­لو­گيا­داعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتا­رىندا. بۇل كەسەلدىڭ قاۋىپ­تىلىگى سون­دا، بىرىنشىدەن وكپەنىڭ قاتەرلى ىسىگى تەز ءورشيتىن بولسا، ەكىنشىدەن وكپەنىڭ دامىعان قان جانە ليمفا تامىرلارى ارقىلى ادامنىڭ باسقا مۇشەلەرىنە ءجيى مەتاستاز بەرۋىندە. سول سياقتى دەر كەزىندە ەمدەلمەگەن وكپەنىڭ سوزىلمالى اۋرۋ­لارى دا وسى دەرتكە جەتەلەيدى. وعان قوسا تىنىس الىپ جاتقان اۋانىڭ ون­دىرىستىك قالدىقتارمەن، قور­شاعان ورتاداعى كانتسەروگەندەرمەن، تۇتىنمەن لاستانۋى زياندى اسەرىن تيگىزبەي قوي­­مايدى. بىراق وكپە وبىرىندا نەگىزگى ءرولدى نيكوتين الادى. وسى ما­سەلە­گە وراي، جەتەكشى ونكولوگتەر وكپە وبى­رىن اس­قىن­دىرماي انىقتاۋدا سكري­­نينگ جاساۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن ماڭىز­دىلىعىن تىنباي العا تارتىپ وتىر. ونىڭ وتكىر سەبەپتەرى دە جوق ەمەس.

«وكىنىشكە قاراي، وكپە قا­تەرلى ىسىگىن ءبىرىنشى ساتىسىندا انىقتاۋ دەڭگەيى وتە تومەن. بۇل قازاقستانعا عانا ءتان جاعداي ەمەس. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وزىندە دە بۇل ماسەلە بار. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل 6 پايىزدى عانا قۇرايدى. ەۋروپا ەلدەرىندە دە – 6-7 پايىز. ۇلىبريتانيادا – 8 پايىز. تەك تومەندوزالى كت سكرينينگى جۇرگىزىلەتىن اقش-تا عانا بۇل كورسەتكىش 17-20 پايىزعا جەتىپ جىعىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وڭىرلەردە وكپە وبىرىنا شالدىعۋ بىركەلكى ەمەس. سوڭعى 5-7 جىلدا ايەل ادامداردىڭ تەمەكىگە ۇيىرلىگى، جاسىرىنىپ شىلىم شەگۋى ءوزىنىڭ تەرىس ناتيجەسىن بەرە باس­تادى. ەگەر قازاقستان كارتاسىنا كوز سالاتىن بولساق، كارتينا تومەندەگىدەي، شىلىم شەگۋ – وكپە راگىنا دۋشار بولۋدىڭ ستاندارتتى سەبەپ­شىسى بولعانىمەن، وندىرىستىك كاسىپورىندار شوعىرلانعان ايماقتارداعى ستاتيستيكا الاڭ­داتارلىق. ماسەلەن، سولتۇستىك قازاقستان، قاراعاندى، پاۆلو­دار، شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا وكپە وبىرىنا شالدىعۋ وڭتۇستىكتەگى تۇركىستان وبلىسىنا قاراعاندا 8-9 ەسە جوعارى.

ەڭ قىزىعى، وكپە وبىرىنىڭ كور­سەتكىشى جوعارى ايماقتاردىڭ دا ىشكى ايىرماشىلىعى بار. ما­سەلەن، قاراعاندى وبلىسىندا قارا­عاندى، تەمىرتاۋ، بال­قاش، جەز­قاز­عان قالالارىندا وكپە قاتەرلى ىسىگى 10 ەسە كوپ. مۇنداي جاع­داي وس­­­­كە­­مەن قالاسىندا دا قايتا­لا­نا­دى. اي­نالاسىنداعى اۋىل شا­رۋا­شى­لىعىمەن اينالىساتىن اۋدانداردا وكپە راگى تومەن. سول سياق­تى قوستاناي وبلىسىنىڭ رۋدنىي قالاسىندا دا قاتەرلى ىسىككە دۋشار بولۋ 9-10 ەسە كوپ»، دەيدى قازاق ونكولوگيا جانە راديو­لوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ باس­قارما توراعا­سىنىڭ كلينيكالىق جۇ­مىس جونىن­دەگى ورىنباسارى نۇرلان بال­تابەكوۆ.

«ماسەلە مىنادا، وكپە قا­تەرلى ىسىگىنە شالدىققان سىر­قات­­تاردىڭ 80 پايىزى ونكو­لوگ­تەردىڭ الدىنا اۋرۋى ابدەن مەڭدەگەندە كەلەدى. سوندىقتان ءبىز ەرتە باستان دياگنوستيكا جاساۋ، پروفيلاكتيكا، جانە سكرينينگ تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ وتىرمىز. ددۇ ۇسىنىسىمەن وكپە قاتەرلى ىسىگىن باستاپقى ساتىلارىندا انىقتاۋ ءۇشىن وك­پە وبىرى بويىنشا سكرينينگ ەن­گىزۋدى جوسپارلادىق»، دەيدى ەلى­مىزدىڭ باس ونكولوگى ديليارا قايداروۆا.

جوعارىدا اتاپ وتكەندەي، بۇل سكرينينگ تومەندوزالى سپي­رالدى كومپيۋتەرلىك تومو­گرافيا ارقىلى جاسالادى جانە تارگەتتى نەمەسە جەكە ەم تاعايىنداۋدى دۇرىس جۇر­گىزۋگە سەپتەسەدى. تومەندوزالى سپيرالدى كومپيۋتەرلىك توموگرافيانى قولدانۋ ارقىلى وكپە وبىرىنا تەكسەرۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى الدىمەن پاۆلودار، قوستاناي، شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا جۇرگىزىلگەن. وسى مامىر ايىندا سكرينينگ جونىندەگى جوبا الماتىدا جالعاسادى. اتالعان ءىس-شارادا
2 مىڭعا جۋىق ەر-ازاماتتى وكپە قاتەرلى ىسىگىنە تەكسەرۋ كوزدەلىنگەن. ويتكەنى وكپە وبىرىنا كوبىنەسە ەر كىسى­لەر شالدىققىش كەلەدى.

«الماتىدا دا وكپە راگى سانى بو­يىنشا جانە ءولىم-جىتىمگە شال­دىقتىرۋ جاعىنان دا كوش باستاپ تۇر. ءبىز تاۋەكەل توبىنداعى ادامداردى بارىنشا تەگىن تەكسەرۋمەن قامتيتىن بولامىز. بۇلار – ىلعي تۇتىنمەن، بەنزين بۋىمەن تىنىس الاتىن اۆتوپاركتەردىڭ جۇرگىزۋشىلەرى. ونىڭ ۇستىنە جۇرگىزۋشىلەردىڭ كوپ­شىلىگى تەمەكىگە ءۇيىر. بۇل ساناتتاعى ادامدارعا تومەندوزالى كومپيۋتەرلىك توموگرافيا جاسالادى. ەگەر ادام 10 جىلدان استام جانە كۇنىنە 1-2 قو­راپتان شىلىم شەگەتىن بولسا وندا وعان كت جاساۋعا سەبەپ بار دەگەن ءسوز. مۇنى كەمى جىلىنا ءبىر رەت جاساپ تۇرۋ قاجەت. ەگەر ءبىز پاتسيەنتتەردە وكپە وبىرى بار ەكەنىن العاشقى ساتىسىندا انىقتايتىن بولساق، ول ءسوزسىز قايعىلى وقيعالاردى ازايتىپ، ومىرلەردى ۇزارتادى. جانە وعان قوسا، مۇنداي شارالار بيۋدجەتكە تۇسەتىن قارجىلىق سالماقتى دا ايتارلىقتاي ازايتادى. سەبەبى وبىردىڭ 3-4 ساتىسىن ەمدەۋ الدەقايدا قىمبات. قاتەرلى ىسىكتى اسقىندىرماي انىقتاۋ مەن ەمدەۋدىڭ تيىمدىلىگى دە جوعارى»، دەيدى د.قايداروۆا.

قالاي دەسەك تە، وكپە وبىرى – الەمدەگى ەڭ كوپ تارالعان قاتەرلى ىسىكتىڭ ءتۇرى. الەمدە ءار مينۋت سا­يىن ءبىر ادام وكپە وبىرىنان كوز جۇمادى. قاتەرلى ىسىك اۋرۋىن زەرتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ مالىمەتىنشە، جىل سايىن 2 ملن-نان استام ەرلەر مەن ايەلدەر وكپە قاتەرلى ىسىگىمەن اۋىرادى، ولاردىڭ ۇشتەن ەكىسى – ەر ادامدار (1 368 524) بولسا، ۇشتەن ءبىرى – ايەلدەر (725 352). وكپە قاتەرلى ىسىگى بۇكىل الەمدە قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنان بولاتىن قايعىلى وقيعالار مەن ءولىم-ءجىتىمنىڭ باستى سەبەپشىسى. جىل سايىن بۇل اۋرۋدان 1،8 ملن-عا جۋىق ادام قايتىس بولادى. قىسقاسى، قازاقستاندا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم قۇرىلىمىندا وكپە قاتەرلى ىسىگى دە ءبىرىنشى ورىندا: 6-7 قازاقستاندىق كۇن سايىن وكپە قاتەرلى ىسىگىنەن قايتىس بولادى. وكپە قاتەرلى ىسىگىنە شالدىعۋعا ەڭ الدىمەن ەر ادامدار بەيىم بولىپ كەلەدى. ەرلەردىڭ ايەلدەرگە قاتىناسى 4-1 قۇرايدى. دەگەنمەن سوڭعى 10 جىلدا تەمەكى شەگەتىن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ كوبەيۋى بۇل كورسەتكىشتى وزگەرتكەنىن اتاپ وتتىك. وكپە راگى جاس ايەلدەردە دە كەزدەسە بەرەدى. وكپە قاتەرلى ىسى­گىمەن سىرقاتتانۋشىلىق پەن ءولىم-ءجى­تىمنىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشى شىعىس قازاقستان، پاۆلودار، سولتۇستىك قا­زاقستان، اقمولا جانە قاراعاندى وبلىستارىندا بايقالادى.

قورىتا كەلگەندە، 10 ادام وكپە وبىرىنا دۋشار بولسا، ونىڭ توعىزى مىندەتتى تۇردە تەمەكى شەگەدى. ەگەر جوتەل سوڭىڭىزدان قالماي، ەن­تىگىپ، شارشاپ، سالماق جوعالتىپ، قا­قى­رىنىپ-تۇكىرىنە بەرەتىن بولساڭىز، وي­ل­انۋعا، ونكولوگكە بارۋعا تۋرا كەلمەك.

 

 الماتى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار