قوعام • 12 مامىر، 2021

كوڭىل جانە قوعام

66 رەت كورسەتىلدى

كوڭىل دەگەن قىزىق قۇبىلىس. مەنىڭ ويىم­شا، وسى كۇنگە دەيىن ونىڭ ۇشىعىنا جەتكەن ەشكىم جوق. بىراق كوپ ادام ونىڭ وتە قاسيەتتى دۇنيە ەكەنىن بىلەدى. سوندىقتان ادام كوڭىلىن قالدىرماۋعا تىرىسادى. ءوز كوڭىلىن دە تازا ساقتاۋعا ۇمتىلادى. كوڭىلىن قالدىراتىن جەرگە، ورتاعا كوپ جولامايدى.

اتام قازاق «الدىمەن ءومىر قىمبات، سودان كەيىن كوڭىل قىمبات» دەگەن ءسوزدى تەگىن ايتپاعان ەكەن. دەمەك كوڭىل جەكە ادام بالاسىنىڭ ءوزى ءۇشىن ومىردەن كەيىنگى قىمبات دۇنيە بولىپ تۇر عوي. وسى ءسوزدىڭ قۇندىلىعى قازىر، مىنا ءبىزدىڭ دامىعان عاسىرىمىزدا بارىنشا اشىلا تۇسۋدە. دارىگەرلەردىڭ ءوزى كوپ ادامنىڭ اۋرۋى وسى كوڭىلدەن باستالاتىندىعىن ايتادى. ەگەر ادامنىڭ كوڭىلى تازا بولسا، وندا ول جۇيكە اۋرۋى­نا شالدىقپاس ەدى. ال جۇيكە اۋرۋلارىنىڭ كەسەلدەرى قازىرگى قوعامىمىزدا ءورشىپ تۇر دەۋ­گە بولادى.

جۇيكە اۋرۋلارىنىڭ تاريحىنا ازداپ زەر سالساق، ولار نەگىزى ماتەريالدىق يگىلىكتەر ەرتە دامىعان ەلدەردەن، قامالدار مەن زاموكتار، تۇرمەلەر تۇرعىزعان حالىقتاردان، ياعني باتىس ەلدەرىنەن باستالعان. دەگەنمەن باتىس ەلدەرى وزدەرى قولدان جاساپ العان ماتەريالدىق يگىلىكتەرىنە، تەحنولوگيالارىنا سۇيەنە وتىرىپ جاقسى، مادەنيەتتى قوعام قالىپتاستىرا ءبىلدى. ولاردىڭ كەز كەلگەن پروبلەماعا قارسى تۇرۋ امالدارى بار. كوڭىلدەرىن دە شەكتەپ ۇستايتىندىعىن اڭعارۋعا بولادى. سەبەبى ولاردا كەز كەلگەن نارسەنى رەتتەپ وتىراتىن جانە ورىندالۋى قاتاڭ دا كۇشتى زاڭ جۇيەسى بار. سونىڭ ناتيجەسىندە باتىس ەلدەرىندە قازىر زاڭنىڭ ورىندالۋى ءداستۇر ەسەبىندە بەكىدى. ازاماتتارىنىڭ كوڭىلى كوپ جاعدايدا دۇرىس بولىپ كەلەتىنى دە سودان. ولار وزدەرى قىسىلسا، كومەككە كەلەتىن زاڭى مەن قوعامى بارىن جاقسى بىلەدى. ال كوپ تاجىريبەنى باتىستان الىپ وتىرعان بىزدە ازىرگە زاڭ دا، قوعام دا دۇرىس ارەكەتكە تۇسپەي وتىر. قازاق قوعامىن رەتتەيتىن جاقسى داستۇرلەردىڭ كوبى باياعىدا، اسىرەسە قازاقتار قالالارعا قوپارىلا كوشكەن تۇستارى دالادا قالدى.

ەگەر بۇرىنعى جاعدايىمىزعا سۇيەنسەك، اتام قازاق نەگىزى كوڭىلىمەن باي بولعان. ونىڭ قولىندا كوپ ماتەريالدىق يگىلىك بولماعان. باستى بايلىعى – مىنا الىپ دالامىز، سودان كەيىن سول دالاعا جانە وندا جۇرەتىن تابيعي قۇبىلىستارعا سايكەس قالىپتاسقان ءداستۇرى بولعان. بايتاق دالا، اسقار تاۋلار، وندا وسكەن اعاشتار مەن جانۋارلار الەمى، دالا توسىندە سيرەك كەزدەسەتىن كولدەر مەن وزەندەر، تازا تۇمالار مەن بۇلاقتار – كوڭىلدىڭ ءبىرىنشى ەمشىسى سەكىلدى دۇنيەلەر. ال ءداستۇر – سول دالادا جالعىز اتپەن كەلە جاتقان قازاقتىڭ قولىنا بەرىلگەن ماندات سەكىلدى نارسە. جولاۋشى قازاق ءوزى تانىماسا دا، جولدا كەزدەسكەن كەز كەلگەن قازاقتىڭ ۇيىنە بارىپ تۇسە الادى. قازاق وزىمەن بىرگە كوپ تاماق ارقالامايدى. ەر ازىعى مەن ءبورى ازىعى جولدا دەپ ەسەپتەيدى. جەكە ادامنىڭ باسىنداعى قايعىسى مەن قۋانىشتى بۇكىل حالىق بولىپ بولىسەدى. ەشكىمدى دالادا قالدىرمايدى. قازاقتىڭ وسى ءداستۇرىنىڭ قاسيەتىن قازىر ۇلى وتان سوعىسى جانە ودان كەيىنگى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ۇلتتار وكىلدەرى جىر ەتىپ ايتۋدا. ال باسقىنشىلىقپەن كەلگەن ادامدار بولسا، ولار ۇندەمەيدى. ويتكەنى بۇل داستۇرلىك جۇيە ولاردىڭ تارتىپ الۋ ساياساتىنا قارسى ارەكەت ەتەدى. اقىلدى ادامداردىڭ ءبارى مۇنى تۇسىنەدى.

ءبىزدىڭ قازىرگى قوعامىمىزدا كوڭىلدىڭ دۇرىس بولۋى – اۋاداي قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبىرى. مەملەكەت تە شاماسى كەلگەنىنشە قوعامدىق كوڭىل كۇي ماسەلەسىن رەتكە كەلتىرۋگە ۇمتىلۋدا. ءداستۇرى بۇزىلعان، ونىڭ باتىستاعى سەكىلدى ورنىن باسۋعا ءتيىس زاڭدارى جەتىلدىرىلىپ، قاتاڭ ساقتالاتىن جانە ورىندالاتىن جاعدايعا جەتە قويماعان ەلدە بۇل وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە، ءبىرىنشى كەزەكتە، سول زاڭدىلىقتاردى ساقتايتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىستارىن رەتتەۋ قاجەتتىگى اينالامىزداعى ومىردەن تايعا تاڭبا باسقانداي كوزگە شالىنىپ قالادى. ەگەر وسى ماسەلە رەتتەلسە، كوڭىلى كەڭ قازاقتى ميتينگىسىز-اق ساباسىنا تۇسىرۋگە بولار ەدى دەپ ويلايمىن.

ءيا، قازاق – كوڭىلى كەڭ حالىق. ول كوڭىل كەڭدىگىن حالقىمىز، جوعارىدا ايتقانىمىزداي، ەشبىر دىننەن دە، ساياسي جۇيەدەن دە ەمەس، كورسەڭ كوزىڭ قۋاناتىن بايتاق دالاسىنان، سول دالاعا سايكەس مىڭداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق داستۇرىنەن العان. ەلىمىزدىڭ زاڭ شى­عارۋ ورگاندارى مەن ينستيتۋتتارى وسى ماسەلەنى ەسكەرسە ءجون بولار ەدى. ال بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن باسقا ەلدەردىڭ زاڭدارىن كوشىرىپ الۋعا دەگەن قۇمارلىق باسىم. ەگەر ءبىزدىڭ زاڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىمىزدە قانداي ولقىلىقتار بار دەسە، ءبىرىنشى كەزەكتە، وسى ماسەلەنى اتاعان بولار ەدىم.

ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىز، قازىرگىشە ايتساق مەنتاليتەتىمىز ەسكەرىلمەي قابىلدانعان زاڭداردىڭ قوعامدىق ورتادا دۇرىس جۇمىس ىستەپ كەتۋى قيىن-اق. قابىلدانعان زاڭ قوعامدىق كوزقاراسپەن، قوعام كۇتكەن ادىلدىكپەن قاي­شى­لىققا تۇسسە، ول دۇرىس زاڭ بولىپ ەسەپتەلمەيدى جانە مۇنداي زاڭداردىڭ قوعام تاراپىنان ورىندالا قويۋى ەكىتالاي. ويتكەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەسكەرمەي كەلە جاتقان، بىراق جەكە ادام ءۇشىن دە، قوعام ءۇشىن دە ماڭىزى زور كوڭىل اتتى تورەشى ونى قابىلدامايدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋىلدا بالا كوپ، ۇيىرمە از

قازاقستان • بۇگىن، 07:59

جارىس پەن تابىس

ەكونوميكا • بۇگىن، 00:00

اقىلدىڭ ازابى

تاريح • كەشە

مەيرامحانالار جانە پاندەميا

كوروناۆيرۋس • كەشە

جۇرت جاعاجاي ىزدەپ ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار