ەكونوميكا • 06 مامىر، 2021

ەت نەگە قىمبات؟!

1002 رەت كورسەتىلدى

اۋىل شارۋاشىلىعى ءتاپ-ءتاۋىر دامىعان وڭىر­دە ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ باسى جىلدان-جىل­عا ءوسىپ كەلە جاتقانىمەن، ەتتىڭ باعاسى كۇ­يىپ تۇر. قىمباتشىلىقتىڭ ورىن الۋىنا نە سەبەپ؟

شىنتۋايتىندا، مال باسى بارشىلىق. ايتالىق، ارقيلى مەنشىكتەگى قارا مال 520 مىڭ، جىلقى 212 مىڭ، قوي مەن ەشكى 610 مىڭ باسقا جەتتى. وسىنشاما مال بولا تۇرا نارىقتاعى مال ونىمدەرىنىڭ، ونىڭ ىشىندە ەتتىڭ باعاسى سوڭعى جىلدارى كۇننەن-كۇنگە قىمباتتاي تۇسۋدە. قارا مال ەتىنىڭ ءار كەلىسى 1700-2200 تەڭگەنىڭ ارالىعىندا، جىلقى ەتىنىڭ كەلىسى – 2000-2300 تەڭگە شاماسىندا. بۇگىنگى كۇنى اسىرەسە، قالا تۇرعىندارىن تولعاندىرىپ وتىرعان وسى ساۋالدىڭ سەبەبى نەدە؟!

الدىمەن مامانداندىرىلعان مال بورداقىلاۋ الاڭدارى تۋرالى كەڭىرەك ايتقانىمىز دۇرىس بولاتىن شىعار. ەت ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى دە وسىندا وندىرىلەدى. بۇگىنگى كۇنى وبلىستا 8 ءىرى بورداقىلاۋ الاڭى جۇمىس ىستەپ تۇر. 36،5 مىڭ باس ءىرى قارا بورداقىلاۋعا قويىلعان. جەكەمەنشىكتىڭ باعىمىنداعى قىرۋار مال دا رەتىنە وراي سەمىرتىلىپ ساتىلۋدا. ەندەشە، نەگە قىپ-قىزىل باسەكەلەستىك پايدا بولىپ، اسپانداپ كەتكەن ەت باعاسى تومەندەمەيدى. ءونىمىن وتكىزۋگە اركىم دە ىقىلاستى بولۋى كەرەك قوي. تەز ءوتىپ كەتۋ ءۇشىن باعانىڭ تومەن بولعانى ءجون. ايتسە دە باعا نارىق ساياساتىنا قاراما-قارسى باعىتتا ورلەپ بارا جاتىر. وسى ارادا ءبىرىنشى سەبەپ، تۇتىنۋشى مەن مالدى تىرىدەي الاتىنداردىڭ كوپتىگى. وبلىس نۇر-سۇلتان قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ بەلدەۋىندە بولعاندىقتان، تۇتى­نۋ­شى­نىڭ دەنى سوندا. ەت بيزنەسىنىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، باعانى كوتەرۋدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى وسى. ال تىرىدەي ساتىلاتىن مالدىڭ باعاسىن وسىرۋگە وزبەكستاندىق الارماندار سەبەپشى.

– ەگەر ەت كۇيىندە وتسە، ەكسپورتقا شىعاراتىن ءونىم كولەمى مولايار ەدى، – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارماسى مال شارۋاشىلىعى ءبولى­مى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى قايرات كوشەنوۆ، – ال مالدىڭ ءتىرى كۇيىندە شەتكە شىعارىلۋى قۇپتارلىق شارۋا ەمەس.

الاڭداردىڭ تولماي تۇرۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. مالساق قاۋىمنىڭ باعىمىنداعى مال تۇقىمى ازىپ كەتتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا بۇل كەمشىلىكتى بىلاي جويۋعا بولار ەدى. ەگەر بورداقىلاۋ الاڭدارى اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى ساتىپ الىپ، ماڭايىنداعى اۋىلداردىڭ تابىندارىنا قوسسا، ەلدىڭ قولىنداعى تۇقىمى ازعانا قارا مالدىڭ ساپاسى كوپ-كورىم جاقسارىپ قالار ەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وزدەرى باس بىرىكتىرىپ، اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الۋعا قاۋقارلارى جەتپەي وتىر. تىعىرىقتان شىعاتىن ءبىر جول وسى. بورداقىلاۋ الاڭدارى اۋىلداعى مالساق قاۋىممەن ءبىز تابىنعا بۇقا قوسىپ وتىرمىز، سوندىقتان ءتولىن بىزگە ساتاسىڭ دەپ شارت جاساۋلارىنا دا بولادى. بۇل ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولار ەدى.

بۇرىن جەكە شارۋا بورداقىلاۋ الاڭىنا تىرىدەي سالماعى 200 كيلولىق وگىزشەسىن تاپسىرسا، ءار كيلوسى ءۇشىن 200 تەڭگەدەن سۋبسيديا الاتىن. بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرعان مالدىڭ ءار كيلوسىنا 800 تەڭگەدەن اقى تولەنەدى. ەندى ەسەپتەپ كورىڭىز، مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان ادام تاپسىرعان مالىنان تىرىدەي سالماعىنىڭ ءار كيلوسى ءۇشىن 1000 تەڭگەدەن تابىس تاۋىپ وتىر. قارا مال تىرىدەي سالماقتىڭ 50 پايىزىنا جۋىق ەت بەرەدى. ءار كيلو ەتتىڭ قۇنى سۋبسيديانى قوسىپ ەسەپتەگەندە، 2000 تەڭگەگە جاقىن باعالانادى. جاپ-جاقسى تابىس ەمەس پە؟ ال قازىر ساۋداسى وڭعارىلىپ تۇرعان الىپساتارلار بولسا ەت كۇيىندە 1500-1600 تەڭگەدەن الادى. قايسىسى ۇتىمدى؟ ارينە، بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرعان ۇتادى. ءبىر وكىنىشتىسى، بورداقىلاۋ الاڭىنا بۇرىن ءار كيلو ەت ءۇشىن تولەنەتىن 200 تەڭگە سۋبسيديا ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ تولەنبەيتىن بولىپتى. بۇل اراداعى ەسەپ بىلاي، الاڭعا شارۋادان الىنعان مالدىڭ تىرىدەي سالماعى 200 كيلو دەلىك. ونى الاڭ 4-5 ايدىڭ ىشىندە كەمىندە 400 كيلوعا جەت­كىزۋى كەرەك. ارالىقتاعى 200 كيلوعا تولەنەتىن 40 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا ەندى تولەنبەي وتىر. بۇل جاي ءتاپ-ءتاۋىر شارۋانى قوجىراتىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن.

الاڭدى تولتىرۋدىڭ ەكى-اق ءتاسىلى بار. ءبىرىن­ش­ى­سى، كۇنى بۇرىن كەلىسىم-شارت جاساۋ، ەكىنشىسى ۇتىمدى باعامەن قىزىقتىرۋ. بىراق بورداقىلاۋ الاڭ­دارىنىڭ سانى از. ءارى ەل ءىشى بۇل جەرگە مال تاپ­سىرۋدىڭ ۇتىمدى ەكەندىگىنەن قۇلاقتانا قويماعان.

جاقسىلىق كورمەي وتىرعان ت ۇلىكتىڭ ءبىرى – جىل­قى. قارا مالداي ەمەس، جىلقى ەتىنە سۋبسيديا قاراستىرىلماعان. تەك اسىل تۇقىمدى ايعىر ساتىپ الساڭىز عانا، 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا تولەنەدى. بىراق اسىل تۇقىمدى ايعىردىڭ قۇنى 700-800 مىڭ تەڭگە كولەمىندە. تىم قىمبات. اۋىلداعى شارۋانىڭ ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى – جىلقى باعۋداعى، باسىن كوبەيتۋدەگى اياقتارىن تۇساپ وتىرعان جاي وسى. قىمىزعا سۋبسيديا تولەنگەنىمەن، قولجەتىمدى ەمەس. تالابى تىم قاتال. ايتالىق، قىمىز اشىتاتىن تسەحتار ۇيىمداستىرىلىپ، بيە ءسۇتى ءسۇت كۇيىندە الگى تسەحقا تاپسىرىلۋى كەرەك. بىراق ونداي تسەح نەكەن-ساياق. سوندىقتان جەكە شارۋا بۇل ورايداعى سۋبسيديانىڭ يگىلىگىن كورە الماي وتىر.

ەت باعاسىن تومەندەتۋدىڭ جولى – باسەكەلەستىكتى دا­مىتۋ. باسەكەلەستىك بولۋى ءۇشىن الدىمەن قولىڭ­دا­عى مالدىڭ تۇقىمى جاقسى، ءونىمى ساپالى بول­ۋى شارت. ەندىگى ورايدا مالساق قاۋىم بەتىن وسى باعىتقا تۇزەسە، شارۋاسى وڭىنان وڭعارىلار ەدى.

 

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىمكەنتتە كارانتين كۇشەيتىلەدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:47

اتوم كولگە ساپار

ايماقتار • بۇگىن، 15:37

قازاقستاندا جاڭا تەلەارنا اشىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 11:55

ۇقساس جاڭالىقتار