تاتۋلىقتىڭ قازاقستاندىق مودەلى قالىپتاستى
«بيىل – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويى. 1991 جىل ەلىمىزدىڭ حالقى ءۇشىن جاڭا ءداۋىردىڭ باسى بولدى. بۇل – بوستاندىق, اتا-بابامىزدىڭ تاريحي مەكەنىندە ەركىن ءومىر ءسۇرۋ, جاڭا مەملەكەت قۇرۋ, ونىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الۋ ۋاقىتى. سونىڭ بارلىعىن ءوزىمىز باسىمىزدان كەشىرىپ, كوزىمىزبەن كوردىك. ەندى مىنە, بيىل سول 30 جىلدىقتى اتاپ وتەمىز. 30 جىل بۇرىن كوپۇلتتى, كوپكونفەسسيالى حالقىمىز ەلىمىزدەگى بىرلىككە, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە قاراي جىلجۋ ءۇشىن تاعى ءبىر ىرگەلى تاڭداۋ جاسادى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ءجۇرىپ وتكەن جول مەن ۇلتتىق دامۋعا قاتىستى ستراتەگيالىق فورمۋلانىڭ دۇرىستىعى مەن تيىمدىلىگىن سەنىممەن ايتا الامىز. بۇل ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىلىك قۇرىلىسى ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى جانە قازىرگى زامانعى قازاقستاننىڭ بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرۋعا قۋاتتى رەسۋرسپەن قامتاماسىز ەتتى.
وسى رەتتە باستى كامەرتون قىزمەتىن «بiز, ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حالقى» دەگەن سوزبەن باستالاتىن كونستيتۋتسيامىزدىڭ پرەامبۋلاسى اتقارا الادى. بۇل سويلەم وتە ماڭىزدى. سوندىقتان كونستيتۋتسيانى جازۋ بارىسىندا وعان ەرەكشە ءمان بەرگەن ەدىم. اتا زاڭ ۇلتىنا, سەنىمىنە نەمەسە تىلىنە قاراماستان بارلىق وتانداسىمىزدىڭ ورتاق مۇددەسىن بىلدىرەدى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ 11-بابى مەملەكەتىمىزدەگى بىرلىكتى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى بەكىتەدى, قورعايدى جانە نىعايتادى. ەلىمىزدە تىلىنە, دىنىنە, ۇلتىنا بايلانىستى بەلگىلەر بويىنشا قاندايدا ءبىر كەمسىتۋشىلىكە تىيىم سالىنادى», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى قازىرگى تاڭدا قازاق حالقى پوليەتنيكالىق قوعامدى شوعىرلاندىراتىن ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ ارقاۋىن قالىپتاستىرعانىن جەتكىزدى. وسىلايشا, ەلىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ مادەنيەتىن, ءتىلىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق جاعداي جاسالدى. سونىڭ اياسىندا قازاقستاندىقتار ورتاق ماقسات پەن ورتاق ۇمتىلىستىڭ توڭىرەگىنە توپتاستى.
سونداي-اق ەلباسى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتىڭ قازاقستان قالىپتاستىرعان مودەلى بۇگىندە الەم ەلدەرىنە ۇلگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىنداعى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى جەتىستىكتەرگە توقتالدى.
«ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى. نارىقتىق ەكونوميكا باسىنان باستاپ قۇرىلدى. تۇبەگەيلى رەفورمالار تابىستى جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان قازىر الەمدە باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ جانە ورتاشا تابىسى جوعارى ەلدەر قاتارىنا قوسىلىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم دەڭگەيى 13 ەسە كوتەرىلدى. بۇل – ورتاق جۇمىسىمىزدىڭ جەمىسى. ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 10 ەسە كوبەيدى. كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن, 1991-1992 جىلدارى ەلىمىزدە 1500 ءوندىرىس توقتاپ قالدى. جۇمىسسىز قالعاندار سانى 2 ميلليونعا جەتتى. حالقىمىزدىڭ 47,5 پايىزى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن دەڭگەيدە ءومىر ءسۇردى. بۇگىن وسى كورسەتكىش – 10 پايىز. جۇمىسسىزدىق 3 ەسە تومەندەدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا حالىق سانى 2,5 ميلليون ادامعا ارتتى.
كەڭەس وداعى قۇلاعاندا ادامدار نە ىستەرىن بىلمەدى. قازاق جەرىنە باسقا رەسپۋبليكالاردان كەلگەندەر اراسىندا بىرەۋى كەتكىسى كەلدى, ەندى ءبىرى قالعىسى كەلدى. ءبىز ەشكىمگە كەدەرگى جاساعان جوقپىز, ەركىندىك بەردىك. قازاقستاندى ءۇش ميلليونعا جۋىق ادام تاستاپ كەتتى. سول ۋاقىتتا ەل حالقى 14 ميلليونعا دەيىن ازايدى. بۇگىندە قازاقستان حالقى 19 ميلليونعا جاقىنداپ قالدى.
مەن 2025 جىلعا قاراي ەل حالقىنىڭ سانى 20 ميلليونعا جەتۋى كەرەك دەگەن مىندەت قويدىم. ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇزاقتىعى 67,7 جاستان 73,5 جاسقا دەيىن ۇلعايدى. حالىقتىڭ تابىسى توعىز ەسە ءوستى», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
تۇڭعىش پرەزيدەنت كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلىمىزگە 365 ميلليارد دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلعان. سونداي-اق 90 ميلليارد دوللارعا جۋىق حالىقارالىق رەزەرۆ جينالدى.
بۇدان بولەك, ەگەمەندىك العالى بەرى 13 مىڭ شاقىرىم اۆتو جول مەن 2,5 مىڭ شاقىرىم تەمىر جول سالىندى. وسىلايشا, قازاقستان ەۋروپا مەن ازيانى جالعاعان التىن كوپىرگە اينالدى. اقتاۋ مەن قۇرىقتا سالىنعان پورتتار بۇگىندە ترانزيتتىك حاب رەتىندە قولدانىلادى. ەندى ازيادان شىققان تاۋار ەۋروپاعا ەكى اپتادا جەتەدى. كەلەشەكتە وسى ترانزيتتىك حاب ارقىلى جىلىنا 5 ميلليارد دوللار پايدا تابۋعا مۇمكىندىك بار.
«قازاقستان – جاھاندىق حالىقتار وتباسىنىڭ بەدەلدى ءھام سەنىمدى سەرىكتەسى. ءبىزدىڭ تۋىمىز بۇۇ-نىڭ شتاب-پاتەرىندە كوككە جەلبىرەپ تۇر. ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىز بەن باسىمدىقتارىمىزدى حالىقارالىق ارەنادا ىلگەرىلەتە بەرەمىز. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى زاڭدى تۇردە بەكىتىلدى جانە بۇكىل الەم ەلدەرى مويىندادى.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ مەن جويۋ جونىندەگى كوشباسشىلىعىمىز حالىقارالىق قوعامداستىققا جاڭا ونەگەلى ستاندارت سانالادى. ءبىزدى يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستە كوشباسشى ەل دەپ سانايدى. اتاپ ايتقاندا, باسقا ەلدەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, ينتەگراتسيالىق جوبالارعا باستاماشىلىق ەتىپ, جۇزەگە اسىردىق. ياعني ەاەو, اوسشك, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى سەكىلدى جوبالار قامتىلدى.
كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات ءبىزدى ىنتىماقتاستىق پەن الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بەيبىتشىل ۇلت رەتىندە كورسەتتى. بىزگە الەم ەلدەرى سەنىممەن قارايدى, سونداي-اق مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاقتىعىستار مەن كەلىسپەۋشىلىكتەر كەزىندە تابىستىرۋشى, بىتىمگەر بولۋعا شاقىرادى. قازاقستان مەن ەلوردامىز بىتىمگەرلىك الاڭى سانالادى.
تاۋەلسىزدىك ءبىز ءۇشىن ادىلدىك كەزەڭى ەدى. قازاق حالقى ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋ ارقىلى ۇلتتىق رۋحى مەن ۇلى تاريحىن قايتا وياتتى. ءبىز ۇلى دالانىڭ وتە قۇندى مادەني مۇراسىن الەمگە تانىتىپ, قالپىنا كەلتىردىك. بۇل بۇكىل ادامزات يىگىلىنە بەرىلدى. مۇنىڭ ءبارى داۋىرلىك ماڭىزى بار وقيعا.
2018 جىلى شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ميلليوننان اسقاندىقتان, شاھاردى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا دەپ جاريالاۋ تۋرالى جارلىق شىعاردىم. تۇركىستان وبلىسى ءبولىنىپ شىعىپ, تۇركىستان قالاسى وبلىس ورتالىعى بولدى. سودان بەرگى وتكەن 2,5 جىل ىشىندە مۇلدەم جاڭا قالا سالىندى. بۇل دا ەلىمىزدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىگىنىڭ دالەلى. تاياۋدا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىندە تۇركىستان قالاسى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى بولىپ جاريالاندى», دەدى ەلباسى.
ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ ارقاۋى
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءوز سوزىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن زارداپ شەگىپ, اشتىققا ۇشىراعاندارعا دا توقتالدى. تاريحىمىزداعى وسى قايعىلى كەزەڭدە قۋدالانىپ, شەتەلگە اۋعان حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءوز وتانىنا ورالعانىن اتاپ ءوتتى.
«قازىرگى كەزدە قازاقستان جاڭا جاۋاپكەرشىلىكتى كەزەڭگە اياق باسىپ وتىر. بۇل ءسات پاندەميا, جاھاندىق ەكونوميكادا داعدارىستىق قۇبىلىستاردىڭ كۇشەيۋى, الدىڭعى قاتارلى الەمدىك ويىنشىلاردىڭ گەوساياسي باسەكەلەستىگىنىڭ ۋشىعۋى كەزەڭىمەن سايكەس كەلدى. وسى جانە باسقا دا قولايسىز جاعدايلار مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا تەرىس اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. بۇل جاعدايدا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جان-جاقتى ويلاستىرىلعان, سىندارلى ساياساتتى جۇرگىزۋدى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىنا سەنىمدىمىن. سوندىقتان ءبىز وسى قادامداردى قولداۋىمىز كەرەك. بۇل ساياسات بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەسىنە جانە ۇلتىمىزدىڭ ءارى قاراي دامۋى ماقساتىندا قىزمەت ەتەدى», دەدى ەلباسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ساياسات پەن ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ بەرىك ارقاۋى بولۋعا ءتيىس بەس قاعيداتقا ەرەكشە نازار اۋداردى. ولار: مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى سەنىمگە جانە ءوزارا ءىس-ارەكەتكە نەگىزدەلگەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم قاعيداتى; ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ تەڭدىگى قاعيداتى; مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ بىرىكتىرۋشى ءرولى قاعيداتى; مادەنيەتتەر الۋاندىعىمەن ساباقتاساتىن «الۋان تۇرلىلىكتىڭ بىرلىگى» قاعيداتى; ۇلتتىڭ ۇزدىكسىز جاڭعىرۋى قاعيداتى.
ء«بىرىنشىسى, قازاقستاندىق پاتريوتيزم. بۇل قاعيدات مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلۋگە ءتيىس. سوندىقتان ازاماتتىق پاتريوتيزم جەكە ادامدار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى اراسىنداعى ءوزارا ارەكەتتەسۋ, سونداي-اق جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ شەڭبەرىندە كۇشەيتىلۋى كەرەك.
ەكىنشى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ تەڭدىگى قاعيداتى. بۇل بارلىق ازاماتتىڭ مۇمكىندىگىنىڭ تەڭدىگىنە دە, زاڭ الدىندا ءبارىنىڭ تەڭدىگىنە دە نەگىزدەلۋى كەرەك. وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتىندە «جاۋاپتى مەملەكەت, جاۋاپتى قوعام, جاۋاپتى ادام» فورمۋلاسىن قولدانۋ قاجەت.
ەگەر ءتارتىپ بولسا, زاڭ جۇمىس ىستەيدى. زاڭ جۇمىس ىستەسە, ەلدە ءتارتىپ ورنايدى. زاڭمەن قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى. زاڭعا باعىنۋ – قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى.
ءۇشىنشىسى, قازاق ءتىلىنىڭ بىرىكتىرۋشى ءرولى. قازىرگى تاڭدا قازاق حالقى ەلىمىزدە 70 پايىزعا جەتىپ وتىر. بۇل پروتسەسس – بارشا الەمدە تابيعي قۇبىلىس. سوندىقتان قازاق ءتىلىن ءتۇسىنىپ, مەڭگەرۋگە دەگەن تالپىنىستى قولداپ, بارلىق جەردە ىنتالاندىرۋىمىز كەرەك.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇل باعىتتا ەلەۋلى ءرول اتقارىپ كەلە جاتىر. بۇل باعىتتاعى تالپىنىستى بايقاپ وتىرمىز. قانشاما جاستار اسسامبلەيا اتىنان ومىرگە جولداما الدى. اسسامبلەيا اينالاسىنداعى جۇمىس بارىسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك جاسالدى. قازىرگى كەزدە بۇل ادامدار جاۋاپتى قىزمەتتەردە ءجۇر, بىرنەشە تىلدە ەمىن-ەركىن سويلەي الادى», دەدى ەلباسى.
«اسسامبلەيا الداعى جۇمىس ستراتەگياسىن ايقىنداعاندا وسى قاعيداتتاردى نەگىزگە الۋى كەرەك. سونداي-اق قوعامدىق دامۋدىڭ پارمەندى ينستيتۋتى رەتىندە جاڭا جاعدايعا وراي ۇيىم قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن قابىلداۋ قاجەت. اسسامبلەيا ينستيتۋتتارى ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىمگە نۇقسان كەلتىرۋى ىقتيمال كەز كەلگەن سىن-قاتەرگە تويتارىس بەرۋگە ءاردايىم ءازىر بولۋعا ءتيىس», دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.
ەلباسى سونداي-اق بارلىق ەتنوالەۋمەتتىك توپتاردىڭ ءبىرتۇتاس قازاقستان قوعامى بولىپ جۇيەلى بىرىگۋىن جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
«وسى جىلدار ىشىندە مەن ءاردايىم حالىقتىڭ تاتۋلىعىن, باقۋاتتى ءارى ۇيلەسىمدى ءومىرىن, ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن, تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى باستى ورىنعا قويدىم. سوعىس, ءدىني جانە ەتنوسارالىق قاقتىعىستار حالقىمىزدىڭ تىنىش ومىرىنە قاۋىپ توندىرمەۋىن, ءبىزدىڭ بايتاق وتانىمىز بەيبىتشىلىكتىڭ قۇتتى مەكەنى بولعانىن قالادىم. بۇگىندە سول ارمانىم ورىندالدى. وعان 1995 جىلى مەنىڭ باستاماممەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ دا قوسقان ۇلەسى قوماقتى», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى حالقىمىزدىڭ باقۋاتتى ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ, بولاشاعىن قۇرىپ جاتقانى تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ ارقاسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ەڭ باستىسى – جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاي ءبىلۋىمىز كەرەك. بارشامىز بۇكىل قوعامنىڭ مۇددەسى جولىندا جۇمىلا بىلسەك قانا ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن بىرلىكتى ساقتاپ قالامىز. ءبىز قازاقستان قوعامىنىڭ سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرىنەن شايقالۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك», دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.
سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسسامبلەيانىڭ بارشا مۇشەسىنە ۇيىمنىڭ ەلدى دامىتۋ باعىتىنا ۇدايى قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن العىس ايتتى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا جانە «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس مەنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن ءومىر بويى باسقارۋعا قۇقىعىم بار ەكەنىن بىلەسىزدەر. بۇل رەتتە اسسامبلەيانى باسقارۋدىڭ بىرقاتار وكىلەتتەرى ەل پرەزيدەنتىنىڭ قۇزىرىندا. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماڭىنا توپتاسىپ, وعان تىرەك بولۋى كەرەك. سوندىقتان مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن باسقارۋ قۇقىعىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆقا بەرۋدى ۇيعاردىم. بۇل شەشىم اسسامبلەيانىڭ مۇددەسىنە ساي كەلىپ, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆقا بارلىق جۇمىستى, سونداي-اق حالقىمىزدىڭ, قوعامىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى بارلىق جوسپاردى جۇيەلى قۇرۋعا كومەكتەسەدى دەپ كامىل سەنەمىن», دەدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى.
ەلباسى – قۇرمەتتى توراعا
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە اسسامبلەيانى باسقارۋ وتە جاۋاپتى جۇمىس ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارۋعا ۋادە بەردى.
– ەڭ الدىمەن, سەنىمدەرىڭىزگە شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىن. اسسامبلەيانى باسقارۋ – وتە جاۋاپتى جۇمىس. بۇل – ۇلكەن ساياسات. سوندىقتان وسى مىندەتتى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارامىن دەپ ايتقىم كەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاندى دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسۋداعى ەڭبەگىنە, ەلىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ جاراسىمدى تاتۋلىعىنا توقتالىپ ءوتتى.
– ءسىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتىپ, قازاقستاندى دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, اۋىزبىرشىلىك, تاتۋلىق اسا قاجەت ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەسىز. بۇل – كونە زاماننان كەلە جاتقان اقيقات, قازىرگى ۇرپاققا دا قاجەتتى قۇندىلىق. تابىستى رەفورمالارىڭىزدىڭ مىزعىماس تۇعىرى – حالقىمىزدىڭ بىرلىگى. ال ەلىمىزدىڭ بىرەگەيلىگى – ءار الۋان ۇلت پەن ۇلىستىڭ جاراسىمدى تاتۋلىعى. ءسىز «قازاقستان جولى» تۇجىرىمداماسىن بۇكىل الەمگە پاش ەتتىڭىز. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدىڭ دارا جولىن دۇنيە ءجۇزى مويىندايدى جانە جوعارى باعالايدى. جاھان جۇرتشىلىعى ءسىزدى اسا كورنەكتى رەفورماتور جانە الەم دەڭگەيىندەگى ساياساتكەر رەتىندە قۇرمەتتەيدى. ءسىزدىڭ پاراساتتى باسشىلىعىڭىزبەن قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز ماڭگىلىك تاريحي ءمان-ماڭىزعا يە بولدى. سوندىقتان ەلدىك جولىندا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگىڭىز الەمنىڭ جانە قازاقستاننىڭ تاريحىندا ماڭگى جازىلاتىنى ءسوزسىز. حالقىمىزدىڭ تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىگى – ءسىزدىڭ ساليقالى ساياساتىڭىزدىڭ ارقاسى. وسى ءداستۇردى ساقتاپ, ەلىمىزدى ودان ءارى وركەندەتۋ قاشاندا ماڭىزدى. وسىعان وراي, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ساباقتاستىعى ايرىقشا ماڭىزعا يە. بۇل قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن كەرەك ەكەنى ايدان انىق,– دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت.
اسسامبلەيانىڭ ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان الەمدە بالاماسى جوق بىرەگەي ۇيىم ەكەنىن باسا ايتقان قاسىم-جومارت توقاەۆ شەتەلدە قازاقستان ۇلگىسىن قولدانا باستاعان مەملەكەتتەردىڭ بارىن ايتتى.
– اسسامبلەيا – بۇرىن-سوڭدى ەشبىر ەلدە بولماعان بىرەگەي قۇرىلىم. باسقا مەملەكەتتەر دە ءبىزدىڭ ۇلگىمىز بويىنشا ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ باسىن قوساتىن وسىنداي ۇيىم قۇرۋدى باستادى. بۇكىل قوعامدى ۇيىستىرىپ, ىرىس-ىنتىماعىمىزدى ارتتىرۋ – اسا وزەكتى ماسەلە. ءبىز ارقاشان «بەرەكە باسى – بىرلىكتە» دەگەن قاستەرلى قاعيدانى ۇستاندىق. قازاقستان وتىز جىل ىشىندە حالقى تاتۋ, جەرى تىنىش, قوعامى تۇراقتى مەملەكەتكە اينالدى. بۇل – شىن مانىندە, ماقتان تۇتارلىق جەتىستىك. سان ءتۇرلى ۇلىستىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل – تاباندىلىقتى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى جۇمىس. ءبىز سىيلاستىق پەن كەلىسىمنىڭ, باۋىرمالدىق پەن ءوزارا قۇرمەتتىڭ نەگىزىندە ەڭسەلى, وركەنيەتتى ەل بولىپ وتىرمىز,– دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ول سونداي-اق كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن وزگەرىپ جاتقان الەمدە ۇيىم الدىندا جاڭا مىندەتتەردىڭ تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
– اسىرەسە كوروناۆيرۋس دەرتى قىسپاققا العان قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىز ءبارىمىز ءبىر ەل, ءبىر ۇلت بولىپ جۇمىلۋىمىز كەرەك. اسسامبلەيانىڭ دا الدىندا جاڭا مىندەتتەر تۇر. تاتۋلىق پەن كەلىسىم ساياساتىن لايىقتى جالعاستىرىپ, دامىتا ءتۇسۋ – بارشامىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز. سەبەبى بۇگىنگىدەي الماعايىپ زاماندا كەز كەلگەن سىناققا توتەپ بەرۋ ءۇشىن بىرلىگىمىز ءاردايىم بەكەم بولۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق الەم قارقىندى تۇردە وزگەرىسكە ۇشىراپ, تەڭدەسسىز ترانسفورماتسيا كەزەڭىنە تاپ بولدى. ساياسات پەن ەكونوميكادا, قوعامدىق ءومىر مەن تەحنولوگيالىق دامۋدا مۇلدەم جاڭا شىنايىلىق تۋىنداپ كەلەدى. جەر شارىنىڭ ءتۇرلى وڭىرىندە ءدىني الاۋىزدىق ۋشىعىپ, كسەنوفوبيالىق كوڭىل كۇي بايقالىپ وتىر. بۇل سىن-تەگەۋىرىندەر مەملەكەتتىڭ ءال-اۋقاتى ءۇشىن اسىرەسە كوروناۆيرۋستىڭ جاپپاي تارالۋى كەزىندە وتە قاۋىپتى بولىپ وتىر. قاسىم-جومارت توقاەۆ الەمدەگى گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا قازاقستان بەرىكتىكتىڭ ايقىن قورىنا يەلىك ەتىپ وتىرعانىن العا تارتتى. «بۇل – حالىقتىڭ كەلىسىمى مەن بىرلىگى, بۇل – ەكونوميكالىق الەۋەتىمىز. ەلباسى قالىپتاستىرعان قارجىلىق مۇمكىندىكتەرگە, قارجىلىق الەۋەتكە ارقا سۇيەي وتىرىپ, ۇكىمەت تۇرعىنداردىڭ كوپ بولىگىنە, اتاپ ايتقاندا 4,5 ميلليوننان استام ادامعا تەڭدەسسىز كومەك كورسەتە الدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ءسوز سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى» مارتەبەسىن بەرۋدى ۇسىندى.
– قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, اسسامبلەيانىڭ قۇرمەتتى توراعاسى بولۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ورتاق ۇسىنىسىمىزدى قابىل الۋىڭىزدى سۇرايمىز. بۇل مارتەبە حالقىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ الدىنداعى تاريحي ەڭبەگىڭىز ءۇشىن سىزگە لايىق. اسسامبلەيانىڭ بارلىق مۇشەسى بۇل ۇسىنىستى قولدايتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى قاستەرلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعىندا اسسامبلەيا حالىقتىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ورىنداۋعا باعىتتالعان ناقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرۋى مىندەت ەكەندىگىن باسا ايتتى. «بارشامىزعا ورتاق جۇمىستىڭ باستى باعدارى ءدال وسىنداي بولۋعا ءتيىس. ءبىز ءبارىمىز بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا جاسامپاز ۇلت بولىپ, الدىمىزدا تۇرعان تاريحي ماقساتتارعا قول جەتكىزەمىز», دەدى پرەزيدەنت.
جەتىستىكتەر جەلىسى
سەسسيادا ءسوز العان اسسامبلەيا مۇشەلەرى ۇيىمنىڭ ەلدەگى ىنتىماق پەن تاتۋلىقتى ورناتۋداعى ءرولى تۋرالى وي قوسىپ, الداعى مىندەتتەر تۋرالى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنان قونىس اۋدارعان «استانا» تەلەارناسىنىڭ قوستاناي وبلىسىنداعى ءتىلشىسى زاڭعار ساناي قانداستاردىڭ قوعامعا بەيىمدەلۋى مەن ينتەگراتسياسىن جەدەلدەتۋ تۋرالى ويىن ايتىپ, ۇلى كوشتىڭ توقتاماۋىن تىلەدى.
– مەن اتاجۇرتقا كەلگەندە ون جاستاعى ويىن بالاسى ەدىم. وسى ىرگەسى نىق, ەگەمەن ەلدە ەش الاڭسىز ەركىن ءوسىپ, ەرجەتتىم. «نۇرلى كوشپەن» ەلدىكتىڭ ەلەۋلى 30 جىلىندا ءبىر ميلليوننان استام ادام اتامەكەنگە ورالدى. البەتتە ءار قانداس «ەلىم ماعان نە بەرەدى دەپ ەمەس, مەن ەلىمە نە بەرەم» دەگەن كەمەل ويمەن كەلدى. قازاقتا «ناعىز باق ەڭبەكتىگە بىتەدى, قىزىر ونىڭ تالپىنىسىن كۇتەدى» دەگەن ناقىل ءسوز بار. ياكي ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلگەن ءىستى, وزگە دە قانداستار ىلگەرىلەتە الادى. سوندىقتان سىرتتاعى قازاقتاردى سولتۇستىك وڭىرلەرگە قونىستانۋعا شاقىرامىن, – دەدى ول.
پاندەميا كەزىندە مەديتسينا سالاسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىق پەن ىندەتپەن كۇرەستى ەسكە العان پاۆلودار وبلىسىنىڭ تۇرعىنى, انەستەزيولوگ-رەانيماتولوگ دارىگەر يننا گلوۆاتسكايا وتانداستارىن بارلىق قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاپ, ۆاكتسينا سالدىرۋعا شاقىردى.
– بىزگە, دارىگەرلەرگە, ناۋقاستىڭ ۇلتى, ءتىلى, ءدىنى ماڭىزدى ەمەس. ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – ونىڭ ءومىرىن ساقتاۋ. ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن, جەكەلەگەن دارىگەرلەردىڭ قاتەلىكتەرىن كورسەتەتىن سىني پىكىرلەردى ەستىپ جاتامىز. تاجىريبەلى دارىگەر رەتىندە قازاقستاننىڭ پاندەميامەن لايىقتى كۇرەسىپ جاتقانىن ناقتى بىلەمىن. سونداي-اق عالىمدارىمىزدىڭ وتاندىق ۆاكتسيناعا قول جەتكىزگەنىن ماقتان تۇتامىن. وتانداستارىمدى قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاپ, ۆاكتسينا الۋ ارقىلى بىزگە, دارىگەرلەرگە, قولۇشىن سوزۋعا ۇندەگىم كەلەدى, – دەدى يننا گلوۆاتسكايا.
الماتى وبلىسى «باربانگ» كۇردتەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى الادين مۇستافاەۆ ءوز سوزىندە تاۋەلسىزدىك ۇعىمىنىڭ باعا جەتپەس بايلىق ەكەنىن باسا ايتتى.
– ءبىز, قازاقستاندىق كۇردتەر, تۋعان ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەيتويىن ەرەكشە سەزىممەن قارسى الامىز. تاريح شەشكەندەي, كۇرد ۇلتىنىڭ ءوزىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتى جوق. ءبىز جالعىز وتانىمىزعا اينالعان ەگەمەندى مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرۋ مەن ءوسىپ-ءونۋدىڭ ۇلى باقىت ەكەنىن ەرەكشە سەزىنەمىز. بۇل تاريحي بەلەستى ەڭسەرگەن ۇلى مەرەكەدە قازاق حالقىنىڭ قۋانىشى مەن ماقتانىشىن شىن جۇرەكتەن بولىسەمىز. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءاربىر ازاماتتىڭ تاعدىرىندا ۇلكەن جانە باعا جەتپەس ءرول اتقاردى. ول ءبىزدى قازاق حالقىنىڭ اينالاسىنا توپتاستىرىپ, ءبىزدى ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالدىردى, – دەپ اتاپ ءوتتى ا.مۇستافاەۆ.
«تاۋەلسىزدىك قىراندارى» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, كاسىپكەر ولجاس سۇلەيمەنوۆ اۋىلدىڭ قاراپايىم بالاسىنىڭ شەتەلدە وقىپ, تۋعان جەرىندە جەتكەن جەتىستىگىن ورتاعا سالدى.
– قازاقتا «الماس قىلىش قىن تۇبىندە جاتپايدى» دەگەن جاقسى ءسوز بار. ءبىزدىڭ ەلدە تالپىنعان, ەڭبەكتەنگەن ادامعا جەتىستىككە جەتۋگە بولاتىنىنا مەن تولىقتاي سەنىمدىمىن. وعان دالەل رەتىندە قاراپايىم جەتىستىكتەرىممەن بولىسۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر. ەلىمىزدىڭ ارقاسىندا اۋىل بالاسىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى ەڭ مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بىرىندە ءبىلىم السام دەگەن ارمانى ورىندالدى. شەتەلدە وقىپ جۇرگەن كەزىمىزدە بىزگە قاراپ ەلدى سىنايتىن بولعاندىقتان, 10 مىڭنان استام ستۋدەنتتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن قازاقستان ستۋدەنتتەر قاۋىمداستىعىن قۇردىق جانە دە شانحايدىڭ تورىنەن «قازاقستان مادەنيەت ورتالىعىن» اشتىق, – دەدى ولجاس سۇلەيمەنوۆ.
ول سونداي-اق بۇۇ ۇيىمداستىرعان «كوپ تىلدەر, ءبىر الەم» شىعارمالار سايىسىنا قاتىسىپ, ىرگەلى ۇيىمنىڭ مىنبەرىندە قازاق تىلىندە ءسوز سويلەگەنىن ەسكە الدى.
– توعىز جىل اسپاناستى ەلىندە تۇرىپ, وقۋىمدى امان-ەسەن ءتامامداپ, «ەلىمدى قانداي جاڭالىقپەن قۋانتىپ, تاڭعالدىرسام» دەگەن ويدا جۇرگەندە بۇۇ ۇيىمداستىرعان «كوپ تىلدەر, ءبىر الەم» شىعارمالار سايىسىنا قاتىستىم. 130 مەملەكەتتەن 23 مىڭنان استام ۇمىتكەر قاتىسقان دودادا جەڭىسكە جەتتىم. ناتيجەسىندە, ماعان 2015 جىلى نيۋ-يورك قالاسىنداعى بۇۇ-نىڭ مىنبەرىنەن ءسوز سويلەۋ مارتەبەسى بۇيىردى. بۇۇ-دا ەلىمىز يادرولىق قارۋدان باس تارتقانى ءۇشىن ەرەكشە قۇرمەتكە يە ەكەنىنە كوزىم جەتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, سىزدەن ۇلگى الىپ, بيىك مىنبەردەن ءسوزىمدى انا تىلىمدە باستاپ, الەمگە قازاق ءتىلىن تاعى ءبىر ەستىرتتىم, – دەدى جاس كاسىپكەر.
سونداي-اق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مىنبەرىنەن قازاقستاننىڭ ۇيعىر جاستارى وداعىنىڭ توراعاسى رۋستام كايرىەۆ, ارميان ۇلتىنىڭ وكىلى الپينيست, حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى ماريا اۋەزوۆا, نەمىس ەتنوسىنىڭ وكىلى, قازاقستان تەمىر جول جۇك تاسىمالداۋشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ باس ديرەكتورى ەۆگەني بولگەرت, ء«ۇمىت» بالالار ءۇيىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ەۆگەني ۆىبلوۆ, ونەر سالاسىنىڭ وكىلى الىبەك الماديەۆ ءسوز سويلەدى.
اسسامبلەيا سەسسيا سوڭىندا حالىققا ۇندەۋ قابىلداپ, تاۋەلسىزدىكتى, ەلدەگى تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى كۇشەيتۋدە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان, قىزمەتى ايرىقشا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الداعى مىندەتىن ايشىقتادى.
سەسسيا جۇمىسىنا وڭىرلەر اكىمدەرى – نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت قالالارىنداعى جانە وبلىستارداعى قحا قۇرىلىمدارىنىڭ توراعالارى, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى, ايماقتىق جانە رەسپۋبليكالىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ توراعالارى, ساياسي پارتيالار, ءدىني بىرلەستىكتەر, ۇەۇ, عىلىمي, شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى – بارلىعى 550-دەن استام ادام قاتىستى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى XXIX سەسسياسىنىڭ ۇندەۋى
قۇرمەتتى وتانداستار!
30 جىل بۇرىن تاۋەلسىزدىككە العاش قول جەتكىزگەننەن باستاپ حالقىمىز, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كەمەل باسشىلىعىمەن قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى ەل دامۋىنىڭ باستى ۇستانىمى رەتىندە تاڭدادى.
بۇل قاعيدات – تابىستى دا اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ, ساياسي جۇيەنى ۇزدىكسىز دەموكراتيالاندىرۋدىڭ, ۇلتتىڭ الەۋمەتتىك كاپيتالىن دامىتۋدىڭ مىزعىماس ىرگەتاسىنا اينالدى.
«قازاقستاندىق جول» – پاتريوتيزم جولى, تۇراقتىلىق پەن حالىق يگىلىگىنە باعىتتالعان رەفورمالار جولى رەتىندە الەمگە تانىمال بولدى. ناتيجەسىندە, قازاقستان باسەكەگە قابىلەتتى نارىقتىق ەكونوميكاسى بار, زاماناۋي مەملەكەتتىك قۇرىلىمى جانە دامىعان ازاماتتىق قوعامى بار, الەم مويىنداعان – قالىپتاسقان مەملەكەتكە اينالدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدە بارشا ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ شىنايى تەڭدىگى قامتاماسىز ەتىلدى. ولاردىڭ الەۋمەتتىك, ەتنوستىق جانە ءدىني ەرەكشەلىگىنە قاراماستان, بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت قالىپتاستى جانە ول جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى.
تاۋەلسىزدىكتى, ەلدەگى تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى كۇشەيتۋدە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتى ايرىقشا.
جالپىحالىقتىق ينستيتۋتقا اينالعان اسسامبلەيا – قۇندىلىقتار مەن ازاماتتىق ۇستانىمداردىڭ تۇتاستىعىن نىعايتتى جانە ورتاق ماقساتتار مەن مىندەتتەر اياسىندا ەل تۇرعىندارىنىڭ مىزعىماس بىرلىگىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى.
اسسامبلەيا ازاماتتىق قوعامنىڭ ءتيىمدى ينستيتۋتىنا اينالدى, كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولدى جانە ەلدىڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنا دەپۋتاتتار سايلاۋ قۇقىعىن الدى.
اسسامبلەيا سەسسيالارىندا ەل تۇتاستىعىن ساقتاۋدا تاريحي ماڭىزى زور ەل بىرلىگى دوكتريناسى, «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى سىندى ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتار بۇكىلحالىقتىق قولداۋعا يە بولدى.
بۇگىنگى تاڭدا اسسامبلەيا جالپىۇلتتىق توپتاستىرۋشى فاكتور جانە ەتنوسارالىق قاتىناس قۇرالى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ مەن قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرۋدا.
اسسامبلەيا قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ ەتنوستىق جانە مادەني سان الۋاندىعى دامۋدىڭ جانە رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالدى.
ءبىز ەلباسىنىڭ تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق بىرەگەي مودەلىن قۇرۋداعى تاريحي ءرولىن ايرىقشا اتاپ وتەمىز.
اسسامبلەيا – بارلىق ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە ۇلتتىڭ ادامي الەۋەتىن نىعايتۋ, ادىلەتتى قوعام مەن ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ باعىتىنداعى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بەلگىلەگەن دامۋدىڭ جالپىۇلتتىق باسىمدىقتارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستى جانداندىرۋعا شاقىرادى.
ءبىز, تاۋەلسىزدىك پەن بىرلىكتى نىعايتا وتىرىپ, وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تابىستى دامۋى مەن وركەندەۋىنە قول جەتكىزەتىنىمىزگە نىق سەنىم بىلدىرەمىز!
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى
2021 جىلعى 28 ءساۋىر
اباي اسانكەلدى ۇلى,
مەرۋەرت بۇركىتباي,
«Egemen Qazaqstan»
