ادامنىڭ سانالى عۇمىرىندا ەستىپ, ءبىلىپ كورمەگەن ۇلتتىڭ تاريحى, مادەنيەتى مەن بۇگىنگى تىرشىلىگىنە كەنەت قىزىعا كەتۋى قانشالىقتى سيرەك قۇبىلىس ەكەنى ايتپاساق تا بەلگىلى. ال ءبىر دارىندى تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى بۇكىل ءبىر ەلدىڭ بولمىسىن اشىپ, ۇلتتىق ونەرىن ايگىلى ەتۋ ءتىپتى قيىن. الايدا, مۇمكىن ەكەن.
ديماشتىڭ تابيعي دارىنى, ورىنداۋشىلىق مۇمكىندىگى, بۇلبۇل ءۇنى, اۋەزدى ءانى مەن ءبىرتۋار قابىلەتى وسىعان دەيىن دە تالاي ايتىلدى, الداعى ۋاقىتتا دا ايتىلا بەرەدى. ءوزى جاستايىنان اڭساعان «قازاقتىڭ اتىن الەمگە تانىتقىم كەلەدى» دەگەن ارمانى بۇگىندە شىندىققا اينالدى. ءانشىنىڭ شىعارماشىلىعىن ءجىتى باقىلايتىن تىڭداۋشىسى ونىڭ انا تىلىندەگى اندەرىنە دەگەن ىقىلاستىڭ ەرەكشە ەكەنىن بىردەن اڭعارادى. ۇلتتىق اۋەندەردىڭ ىرعاعى مەن يىرىمىنە قىزىققان تالاي شەتەلدىك ۇلى دالانىڭ ءتىلى, ءدىلى, مادەنيەتى مەن ونەرىنە قۇشتارلىق تانىتىپ, مەڭگەرە باستادى.
ارگەنتينالىق يرما لەدەسما شىعىس مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن ديماش ارقىلى تاني باستاعانىن ايتادى. ءوز ەلىندە جويىلۋعا جاقىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ول ديماشتىڭ ونەرىمەن سۋسىنداي باستاعان.
– مەن قازاق ەلىنىڭ مۋزىكاسىن, ۇلتتىق اسپاپتارىن, ءبيىن, سونداي-اق ومىرگە, وتباسىنا قاتىستى ۇستانىمدارىن, وزگەلەرگە قۇرمەت كورسەتۋى جانە وتانىن ءسۇيۋى سەكىلدى اسقاق قۇندىلىقتارىمەن تانىستىم. ديماشتى – قازاق مادەنيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسى دەپ بىلەمىن. ءبىزدىڭ قازاقتاردان ۇيرەنەرىمىز كوپ, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ي.لەدەسما.
اعىنان جارىلعان تىڭداۋشىلاردىڭ ءبىرى مالايزيالىق روۋزين چەري ديماشتىڭ قازاقستانعا دەگەن عاجاپ سۇيىسپەنشىلىگى وزىنە بەرىلگەنىن ايتىپ, كۇلدىرىپ الدى. چەريدىڭ ۇلى ۇيىندە تەلەديداردا ۇزدىكسىز قوسىلىپ تۇراتىن كيىز ءۇي, جىلقىلار مەن كەڭ-بايتاق دالانىڭ بەينەسىنە ءتىپتى تاڭقالمايدى ەكەن.
– ديماشتى العاش كورگەندە ونىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى ەرەكشە ەلىتىپ اكەتتى. وسىنداي دارىندى ءانشىنىڭ قايدان شىققانى, قانداي تاربيە العانى قىزىق بولدى. ونىڭ ءوز ۇلتىنا دەگەن ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىگىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستاننىڭ تۋىن قۇرمەتپەن ءسۇيۋى, ءار ءانىنىڭ سوڭىندا «Welcome to Kazakhstan» دەپ قوناققا شاقىرۋى ساحنالىق قويىلىم ەمەس, ونىڭ تابيعي بولمىسى ەكەنىن كورسەتىپ تۇراتىن. ءوز ۇلىنا وسىنشاما سۇيىسپەنشىلىكتى دارىتقان قانداي ەل بولدى ەكەن دەگەن سۇراق تۋادى. وسىلايشا وزىمە بەيتانىس حالىقتى جاقسى كورىپ كەتتىم دەۋگە دە بولادى, – دەيدى مالايزيالىق تىڭدارمان. روۋزين قازىر قازاق ءتىلى سوزدىگىن ساتىپ الىپ, ونلاين توپتا ءتىل ۇيرەنىپ ءجۇر. ورتالىق ازيا, قازاقستان تۋرالى دا كوپ وقيدى. الماتىدا وتكىزگەن ءبىر كۇنىن ءجيى ەسكە الىپ, قايتا ورالۋدى ارماندايدى. دومبىرانىڭ ءۇنىن بىردەن اجىراتا الاتىنىن ايتادى.
ديماشتىڭ ونەرى ارقىلى قازاق تىلىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ونى مەڭگەرە باستاعان جالعىز روۋزين ەمەس. اقش تۇرعىنى ەميلي ترەمبلەي قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارماسىن وقىپ, وزگە انشىلەرمەن دە تانىسا باستاپتى. سۇحباتتارىندا ديماشتىڭ «اباي جولى» رومانىن بىرنەشە رەت ايتقانىن ەستىگەن ول شىعارمانىڭ اعىلشىنشا نۇسقاسىن تاۋىپ, وقۋعا كىرىسكەن. اقش-تىڭ ينديانا شتاتىنىڭ تاعى ءبىر تۇرعىنى رۋف باركلەي ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ, قازاق تىلىندەگى اندەردىڭ ءماتىنىن تۇپنۇسقادا تۇسىنگىسى كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
وسىعان دەيىن قازاق تىلىنە لاتىن امەريكاسىندا سۇرانىس ارتىپ, ديماشتىڭ جانكۇيەرلەرى ەلشىلىك جانىنان كۋرس اشۋدى ۇسىنعانىن ەستىگەن ەدىك. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنىڭ جاڭا كوكجيەگى, جاڭا بەلەسى سەكىلدى.
برازيليا ادەبيەتىن زەرتتەۋشى, پروفەسسور ستەللا مونت قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى «دايديداۋ» انىنەن باستالسا, «سامالتاۋدان» كەيىن قازاق مادەنيەتىنە كوڭىلى ءبىرجولا قۇلاعانىن ايتادى.
– انگە ارقاۋ بولعان تۋعان جەرىن قيماي سوعىسقا اتتانعان بوزبالانىڭ قاسىرەتى مەنىڭ افريكادان برازيلياعا كۇشپەن ايدالعان اتا-بابامنىڭ تاعدىرىن ەسكە ءتۇسىردى. وسىلايشا قازاق دالاسىنىڭ تاريحىن زەرتتەي باستادىم. مەنىڭ ەندىگى ارمانىم – قازاقستاننىڭ نۇر-سۇلتان مەن الماتىدان باسقا ارال تەڭىزى, بالقاش كولى سەكىلدى كوپ بىلە بەرمەيتىن كورىكتى جەرلەرىن ارالاۋ, – دەيدى ستەللا مونت.
ديماشتىڭ اقش-تاعى تىڭداۋشىسىنىڭ ءبىرى يۆي دەلاكۋر جوعارى وقۋ ورنىندا ۇلىبريتانيا ادەبيەتىنە, اعىلشىن تىلىنە ماماندانعان. ەسكى اعىلشىن-ساكسون, فرانتسۋز تىلدەرىن قوسىمشا مەڭگەرگەن ول قازاق ءتىلىن دە ۇيرەنگىسى كەلەدى. الايدا, ونى مەڭگەرۋ قيىنعا سوعىپ جاتقان كورىنەدى. اراسىندا ولەڭ جازىپ قوياتىن يۆي ديماشتىڭ اندەرىنىڭ اعىلشىنشا اۋدارماسىنا كوڭىلى تولمايتىنىن ايتادى. سەبەبى اۋدارما جەتكىزە المايتىن قازاق تىلىنە ءتان كەيبىر سوزدەردىڭ ماعىناسى تارجىمالاعاندا وزگەرىپ كەتەدى.
تالعامى بيىك تىڭداۋشى ديماشتىڭ قازاق ءتىلدى تۋىندىلارىندا ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ءۇنىن ءجيى ەستيدى. وسىلايشا ول ۇلتتىق مۋزىكانى دامىتىپ قانا قويماي, ونى زامانعا ساي قولدانىپ, شەتەلگە ناسيحاتتاپ ءجۇر. بۇل دارا ديماشتىڭ شىعارماشىلىق ميسسياسىنىڭ ۇلكەن بولىگى دەۋگە بولادى. ءانشىنىڭ مۇنداي مۋزىكالىق شەشىمىن تىڭدارمانى دا ءوز دەڭگەيىندە باعالاپ جاتادى. ماسەلەن, جازۋشى ەۆا باۋمان ەۋروپالىق وقىرمانى ءۇشىن جازىپ جاتقان فەنتەزي جانرىنداعى رومانىنا قوبىزدى قوسقان. ول ديماش ارقىلى قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىمەن تانىسقانىن, شىعارماشىلىعىنا ۇلكەن شابىت العانىن باسا ايتتى.
– العاشىندا قىتايدا وتكەن جارىستا «دايديداۋ» ءانىن سۇيەمەلدەگەن وزگەشە, وزىمە جات اسپاپتاردىڭ ءۇنىن ەستىدىم. كەيىن «قايران ەلىم» انىندە قوبىزدىڭ داۋسىنا ءسۇيسىندىم, ەرەكشە اسەر قالدىردى. سول ءۇندى قيىن ساتتە جالىقپاستان قايتالاپ تىڭداي بەردىم. جەتى ايدان كەيىن جازىپ جاتقان تۋىندىما قوبىزدى قوسۋدى ۇيعاردىم. روماننىڭ باستى كەيىپكەرىنە ديماشتىڭ مۋزىكاسى مەن ومىرلىك قۇندىلىقتارى شابىت بەردى. قوبىزدىڭ ەرەكشە ءۇنى مەنىڭ ەۋروپالىق وقىرمانىم ءۇشىن ەكزوتيكالىق دەۋگە بولدى جانە فەنتەزي جانرىنا قۇيىپ قويعانداي, – دەيدى جازۋشى. قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىن تەرەڭ زەرتتەگەن ول جاڭا تۋىندىسىن اياقتاپ, وقىرمانعا ۇسىنۋعا اسىق.
ءانشى ءۇشىن مۋزىكاسى ارقىلى تىڭدارمانىنىڭ شىعارماشىلىعىنا اسەر ەتىپ, شابىت بەرگەنىن ەستۋدەن اسقان باقىت جوق بولار, ءسىرا. ديماشتى ءسۇيىپ تىڭدايتىن ءاربىر جانمەن سويلەسكەن سايىن ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ادامداردى بىرىكتىرگەن مۋزىكانىڭ بىرەگەي تىلىنە, قۇدىرەتىنە تاڭ قالاسىڭ, تاڭداناسىڭ.
الما جەمىسىنىڭ يسلاندياعا كەلۋ تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن انتروپولوگ حەلگا وگمۋنداردوتير عىلىمي جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن, تىڭ باعىت الدى دەۋگە بولادى. ماماندىعى بويىنشا ۇلى دالانىڭ ەجەلگى تاريحىنا, كوشپەلى حالىقتىڭ عۇرپىنا جانە پوستكەڭەستىك كەزەڭگە قىزىققان مامان ديماشپەن تانىستىعىنان كەيىن قازاقستانعا ەرەكشە نازار اۋدارا باستاعان. ول الداعى ۋاقىتتا تاريحتا المانى العاش ۇيدە وسىرە باستاعان ايماق – الماتى تاۋلارىن كورۋدى ارماندايتىنىن جەتكىزدى.
ديماشتىڭ شەتەلدىك تىڭداۋشىلارىمەن تىلدەسكەن سايىن ول قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن ونەرىن عانا ەمەس, ادەبيەتى مەن عىلىمىن دا ناسيحاتتاپ جۇرگەندەي اسەردە قالاسىڭ. راسىمەن, مۋزىكادا شەكارا جوق قوي. عالىمنىڭ دا, سپورتشىنىڭ دا, زاۋىت قىزمەتكەرىنىڭ دە, ساياساتكەردىڭ دە جان دۇنيەسى مۋزىكا دەگەندە قۇلپىرىپ شىعا كەلەدى, اۋەزدى انمەن ەمدەلىپ, ادەمى اۋەنمەن سۋسىندايدى, شەر تارقاتىپ, رۋحاني باي تۇسەدى.
ادەتتە بەلگىلى تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعى عانا ەمەس, بولمىسى دا ۇلكەن ءرول اتقارادى. سول تۇرعىدان العاندا ديماشتىڭ ساحنادان تىس ومىرلىك ۇستانىمى, وتباسىنا, جاقىندارىنا دەگەن قارىم-قاتىناسى, ادامي قاسيەتتەرى, ءومىر سالتى مەن ۇلتىنا دەگەن رياسىز كوڭىلى كوپكە ۇلگى بولادى. ءانشىنىڭ كولۋمبيالىق تىڭداۋشىسى ەلزا پاتريتسيا ديماش ءۇشىن ۇلتتىق كودىن, ەرەكشەلىگىن كورسەتۋ, الەمگە تانىتۋ ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنەدى.
– ديماشتىڭ ءار ارەكەتىنەن قازاقتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرادى. «قايران ەلىم» تۋىندىسى – تولىعىمەن قازاقى ءونىم. وسى انگە تۇسىرىلگەن بەينەباياننىڭ امەريكالىق MTV ارناسىنان كورسەتىلىپ جاتۋى – ۇلكەن جەتىستىك, بۇل – بەلگىلى مۋزىكالىق ارنادان بەرىلگەن تۇڭعىش قازاق تىلىندەگى ءان. ديماشتىڭ كونتسەرتتەرى «دايديداۋسىز» وتپەيدى. ول شەتەلدىك تىڭدارمانىنىڭ انا تىلىندەگى ءاندى بىرگە شىرقاعانىن قالايدى. بيىلعى ونلاين كونتسەرتىندە ەكرانعا قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ تۋىندىسىن قويدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا حالقىنىڭ ۇلى تۇلعالارىن, ۇلتتىق مەرەكەلەرىن, سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتاپ, بىزگە شەتەلدىك جانكۇيەرلەرىنە تۇسىندىرۋدەن جالىقپايدى. ءبىز ديماش ارقىلى قازاقتىڭ ۇيىندە بولىپ, داستارقانىنان ءدام تاتقانداي اسەردە بولامىز, – دەيدى ەلزا پاتريتسيا. ول ءتىپتى قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامى ناۋرىزكوجە مەن ەت اسۋدى دا ونەرپازدىڭ اجەلەرىنەن كورگەن ەكەن.
ءيا, ديماش ءوزىنىڭ قاراپايىم بولمىسى مەن قازاقى ءومىر سالتى ارقىلى بۇكىل الەم الدىندا حالقىمىزدىڭ ايناسى بولىپ وتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءانشىنى ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى عانا ەمەس, قازاقستاندا تۋىپ, شەتەلگە قونىس اۋدارعان بۇرىنعى وتانداستارى دا ماقتان تۇتادى. بىزبەن تىلدەسكەن فارا لاپيكو الماتىدا دۇنيەگە كەلگەن, قازىر كانادادا تۇرادى. ول بۇرىن الماتىلىق «ا ستۋديو» توبىن ءسۇيىپ تىڭداسا, قازىر جەرلەسى ديماش قۇدايبەرگەندى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنىن جەتكىزدى. «كانادادا تۇراتىن ورىس ءتىلدى ءبىر ميلليونعا جۋىق ادام ديماشقا جانكۇيەر دەۋگە بولادى», دەيدى ف.لاپيكو.
قازاق ءانشىسىنىڭ شىعارماشىلىعىن گەرمانيادا ناسيحاتتاپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى – بەتينا درەۆەنسەك ديماش قازاق تىلىندە ءان سالعاندا باسقا قىرىنان اشىلىپ, ەرەكشە جارقىرايتىنىن العا تارتتى.
– ونىڭ داۋسى كەز كەلگەن انگە ۇيلەسە كەتەدى. الايدا, ەڭ قىزىعى, قازاقشا اندەرگە كەلگەندە ەكىنشى تىنىسى اشىلاتىن سەكىلدى, رۋحى كوتەرىلىپ, بىردەن تۇرلەنىپ سالا بەرەدى. شىنىمدى ايتسام, قازاق حالقىنا قىزىعا قارايمىن. تاريحتىڭ قانشا سوقپاعىنان وتسە دە, ءداستۇرى, ۇلتتىق قۇندىلىعى مەن مادەني بايلىعىنان ايىرىلماعان. ءبىز, نەمىستەر ۇلتتىق ءان-ءبيىمىز بەن ادەت-عۇرپىمىزدى ۇمىتىپ بارامىز, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ءانشىنىڭ نەمىس جانكۇيەرى.
قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ, ءتىلىنىڭ, مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ, ءومىر سالتىنىڭ, وتباسىنا نەگىزدەلگەن تاربيەسىنىڭ شەتەلدىكتەردى قىزىقتىرا باستاۋى ديماشپەن قاتار, تەحنولوگيانىڭ دا جەمىسى ەكەنى بەلگىلى. تىڭداۋشىلارىمەن ەركىن تىلدەسىپ, پىكىر الماسۋ دا وسى زاماناۋي قۇرىلعىلار ارقىلى مۇمكىن بولىپ وتىر. ۇلى دالا مادەنيەتى قازاقتىڭ ونەرى ارقىلى الەمگە تانىلۋىنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى ەرەكشە. ويتكەنى ءدۇيىم تۇركى جۇرتىنىڭ ەجەلگى وتانى – قازاقستاننىڭ مادەني مۇراسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە. بۇل باعا جەتپەس مۇرانى الەم جۇرتىنا ديماش سەكىلدى ەرەكشە ماقتانىشپەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن تانىستىرۋ تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارىنا بۇيىرعان باق ەكەن.
P.S. «ونەر – ۇلتتىڭ جانى» دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. ونىڭ ايقىن دالەلى – ديماشتىڭ دارا ءۇنى بولىپ جەر دۇنيەنى ءدۇر سىلكىنتكەن مۋزىكانىڭ شەكسىز مۇمكىندىگى, ونەردىڭ ءتۇپسىز تەرەڭ تۇڭعيىعى. ۇلتتىق قۇناردان ءنار الىپ, قيانعا قانات قاققان قازاقتىڭ قارشاداي ۇلىنىڭ تۋعان ەلى مەن وسكەن ورتاسىنا, وتانىنا دەگەن رياسىز سۇيىسپەنشىلىگى, البەتتە, كەز كەلگەن جاندى سەلت ەتكىزبەي, تەبىرەنتپەي قويماسى انىق. ويتكەنى مۋزىكا – كۇللى ادامزاتتىق قۇبىلىس بولسا, ءان – كوڭىل كىلتى. ەندەشە, ۇلتتىق ونەر ورنەگى ارقىلى شارتاراپتىڭ نازارىن وزىنە – ۇلى دالانىڭ ۇلىق مۇراسىنا بۇرعىزا العان ديماش ونەرى – شىن مانىندە قازاق ءھام ادامزات مادەنيەتىندەگى قۇبىلىس! ال ءبىز ءوز كەزەگىندە سۇيىكتى انشىسىنە, ونىڭ تۋعان جەرى مەن حالقىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسىن رياسىز توككەن شەتەلدىك تالعامپاز تىڭداۋشىعا باسىمىزدى ءيىپ, شىن جۇرەكتەن العىس بىلدىرەمىز!
