مىسالى, وبلىس ورتالىعى اقتاۋ قالاسىن الايىق. اقتاۋ – وزگەرىس پەن وركەندەۋ ۇستىندەگى قالا. كولەمى قالاي ۇلكەيسە, سالىنىپ جاتقان ۇيلەر مەن عيماراتتاردىڭ سىرتقى ادەمىلىگى مەن ىشكى ساپاسى دا قالا ابىرويىن ارتتىرۋعا ساي بولۋى ءتيىس. كەلەشەكتە ءتۋريزمدى جەتەكشى باعىتتاردىڭ ءبىرى ەتۋدى ماقسات ەتكەن ەلدە تەڭىز جاعالاۋىنداعى جالعىز قالانىڭ كوركى كوز تويدىرىپ, جۇمىرتقاداي بولىپ جۇتىنىپ تۇرعانى ءجون. بۇل – تالاپ.
الايدا اقتاۋدا, اسىرەسە ىشكى شاعىن اۋداندارداعى قالدىقتار تۇرعىندار ءۇشىن بۇگىنگى ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. «قوقىس دەگەن قوزعالمايتىن نارسە ەمەس, ونى ايتۋدىڭ قاجەتى جوق» دەيتىندەر دە تابىلار, ايتسە دە قالانىڭ كوركىنە, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا, ءجۇرىپ-تۇرۋىنا نۇقسان كەلتىرىپ تۇرسا, ونى «جابۋلى قازان» كۇيىندە قالدىرۋ دا ءجون ەمەس.
وبلىس ورتالىعىندا سوڭعى جىلدارى قاتارعا قوسىلىپ, زاماناۋي ۇيلەرى تۇرعىندار يگىلىگىنە بەرىلگەن شاعىن اۋدانداردىڭ ءبىرى – №16 شاعىن اۋدان.
بۇرىن قالانىڭ سىرت جاعىنداعى قوقىس باسقان كارەردىڭ ورنى بۇگىندە اقشاڭقان ۇيلەرگە تولى جانە شاعىن
اۋداندا قۇرىلىس جۇمىستارى ءالى تولىق اياقتالعان جوق. وكىنىشتىسى, قوقىس جاڭا شاعىن اۋدان تۇرعىندارىنىڭ باستى پروبلەماسىنا اينالىپ, تازالىق جاعدايى جاعا ۇستاتارلىق. ۇيلەر جانىنا, ارالىقتارعا تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن قۇرىلىس قالدىقتارى مەن تاستاندى تۇرمىستىق بۇيىمداردان, ءتۇرلى تاعام قالدىقتارىنان, جانۋارلار ولەكسەسىنەن اياق الىپ ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس.
قىسقاسى, شاعىن اۋدان ءىشى قوقىسقا لىق تولى. جەل تۇرسا كۇل-قوقىس اۋلاعا ۇشادى, ال ونىڭ ءيىسى قولقانى قابادى. بۇل تەك №16 شاعىن اۋدان تۇرعىندارىنىڭ باسىنداعى عانا ماسەلە ەمەس, قوقىسقا قاتىستى جاعدايدى قالاداعى بىرنەشە شاعىن اۋداننان كەزىكتىرۋگە بولادى. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, قىستاي جابايى يت پەن مىسىققا تاپتىرماس ورىن بولعان ول جەرلەردە كۇن جىلىنعان سوڭ تىشقاندار پايدا بولعان. ەندى قۇرت-قۇمىرسقا, شىبىن-شىركەيلەر ۇيمەلەيتىنى انىق.
قوقىس قايدان پايدا بولدى؟ تۇرعىنداردىڭ ءبىرى قۇرىلىس كومپانيالارىن كىنالاسا, ەندى ءبىرى كورشىلەرگە كوڭىلى تولمايدى. ءتىپتى وسى شاعىن اۋداندا تۇراتىن ءوز كورشىلەرى تۇرماق, «باياعى كارەردىڭ ورنى» دەپ قوقىس توگۋگە ۇيرەنشىكتى ورىن ساناپ العان قالانىڭ كەيبىر تۇرعىندارى كولىكتەرىمەن كەلىپ زىلدەي قوقىستاردى اۋدارىپ كەتەدى ەكەن.
اتالعان شاعىن اۋدان تۇرعىنى ءو.كارىموۆ قۇرىلىس كومپانيالارىنا قاتىستى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك دەپ سانايدى. سەبەبى ءۇيىلىپ جاتقان قوقىستىڭ دەنى پايدالانىلعان قۇرىلىس ماتەريالدارى. ال تۇرعىن ف.قاناتباەۆا قوقىس ماسەلەسى بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى تاقىرىبىنا اينالعاندىقتان, ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اقتاۋ قالاسى اكىمدىگىنىڭ ارالاسۋىن سۇرايدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باس مامانى ج.ادىلبەكوۆا ءوڭىر تازالىعىنا ءاربىر تۇرعىن جاناشىرلىق تانىتۋى قاجەت ەكەنىن ايتادى. قازىرگى تاڭدا كوممۋنالدىق مەكەمەلەر تۇرمىستىق قالدىقتى قالا سىرتىنداعى پوليگونعا تاسىپ جاتىر. بەي-بەرەكەت قوقىس توگىلگەن ۋچاسكەلەر انىقتالۋدا. قالدىقتار – قورشاعان ورتانى لاستايتىن كوزدەردىڭ ءبىرى جانە وسىمدىكتەرگە, جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارىنا جاعىمسىز اسەرىن تيگىزەدى. ال قوقىس جانعان كەزدە اتموسفەراعا ۋلى زاتتار ءبولىنىپ, تىنىس جۇيەسى اۋرۋلارى مەن رەپرودۋكتيۆتى جانە يممۋندىق جۇيەلەردىڭ اۋىتقۋلارىنا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى تازالىق ماسەلەسىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان ابزال. «سوزدەن ىسكە» كوشەتىن ۋاقىت باياعىدا كەلگەن, سەبەبى تۇرعىندار قوقىستىڭ اۋاعا, دەنساۋلىققا وسىنشالىقتى زياندى ەكەنىن بىلگەندىكتەن بايبالام سالىپ ءجۇر ەمەس پە؟!
ال ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ينسپەكتورى دارحان تەڭەلباەۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭسىز قوقىس توككەن 50-دەن استام قالا تۇرعىنى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. دەمەك, جازا تۇرعىنداردىڭ مادەنيەتىن قالىپتاستىرا المايدى دەگەن ءسوز.
– ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قۇرىلىس قالدىقتارىن جيناۋ مەن قايتا وڭدەۋ پوليگونىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. وڭىردە سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن 7 پوليگون بار. بۇل پوليگوندار جاڭاوزەن, فورت-شەۆچەنكو قالالارىندا جانە مۇنايلى اۋدانىنىڭ باياندى اۋىلىندا, قاراقيا اۋدانىنىڭ جەتىباي, قۇرىق اۋىلدارىندا, بەينەۋ اۋدانىنىڭ بەينەۋ اۋىلىندا, ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ شەتپە اۋىلىندا ورنالاسقان. ارنايى تالاپقا ساي ەمەس 16 قوقىس تاستايتىن الاڭ بار. ال بۇل ورىندار ماڭعىستاۋ اۋدانىنداعى 7 اۋىلدا جانە بەينەۋ اۋدانىنداعى 9 اۋىلدا ورنالاسقان. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قالدىقتاردى جيناۋ جانە شىعارۋمەن 21 مەكەمە اينالىسادى. ءوڭىر بويىنشا 12 006 دانا قوقىس ساقتايتىن كونتەينەر بار. ءالى دە 16 819 داناسى قاجەت. جالپى, پوليگونداردىڭ جاعدايى مەن قوقىستى سۇرىپتاۋ جۇمىستارى ءماز ەمەس. ايماقتا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى سۇرىپتاۋمەن, قايتا وڭدەۋمەن اينالىسقىسى كەلەتىن ينۆەستورلار بۇگىنگى احۋالعا بايلانىستى كىدىرىپ تۇر, – دەدى ماڭعىستاۋ وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى دۇيسەن قۇسبەكوۆ.
ايتۋىنشا, مۇنايلى اۋدانىنداعى پوليگون ماڭىنان قۇرىلىس قالدىقتارىن جيناۋ مەن قايتا وڭدەۋ الاڭىن اشۋدى ۇيىمداستىرۋ ويدا بار ەكەن. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, ماڭعىستاۋدا قوقىسقا ارنالعان پوليگون ماسەلەسى جىلدارعا جۇك بولعان جاۋىر تاقىرىپ. بار دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن 7 پوليگوننىڭ جاعدايى راسىندا سانيتارلىق تالاپتارعا ساي ەمەس. قۇزىرلى ورىندارعا وڭىردە باسقا پوليگون بولماعاندىقتان جانە پوليگون ماسەلەسى كوپ قاراجاتتى تالاپ ەتەتىندىكتەن «بارىمەن بازار» ەتىپ كورسەتۋ ءتيىمدى. سونداي-اق پوليگون ماڭىنان قۇرىلىس قالدىقتارىن جيناۋ مەن قايتا وڭدەۋ الاڭىن سالۋ جوسپارلانعالى قانشا جىل؟ 16 مىڭ قوقىس جاشىگى جەتپەي تۇرعان ايماقتا قوقىس وڭدەيتىن زاۋىت سالۋدى ارمانداۋدىڭ ءوزى ارتىق-اۋ! ماسەلەنى شەشۋ كىمگە تىرەلەدى؟
قوشقار اتا ۋلى كولى ماسەلەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن بولعاسىن «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» بولىپ, جىلدار بويى ۋلى كولمەن بىرگە دەمالىپ جۇرگەنىمىز بەلگىلى. جۋىردا جەتكەن قوشقار اتا ەكولوگيالىق ايماعىنا قاتىستى جاڭالىقتىڭ ناتيجەسىن كورگەنشە قۋانۋعا ەرتە. ال قوقىس ماسەلەسىن اقشا ءبولۋ نەمەسە كاسىپكەرلەر, ينۆەستورلار ارقىلى شەشۋ جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ مىندەتى ەمەس پە؟! اكىمدەر اۋىسقانىمەن, ماسەلەلەر جالعاسىپ كەلەدى, كىمدى كىنالارىڭدى بىلمەيسىڭ, كىمنەن كومەك كۇتەرىڭدى بىلمەيسىڭ... قارجى قولبايلاۋ بولسا باسقارمالارعا كىنا ارتۋ – ارتىق.
ال تاۋ بولعان قوقىستارعا كىم كىنالى؟ بارلىعىمىز – ۇيدەن شىعا بەرە قوقىسىنان قۇتىلاتىن تۇرعىندار, كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋگە بولمايتىن ءموراتوريدىڭ تاساسىنا تىعىلىپ جان-جاعىن رەتسىز ۇستاپ, سوڭىن بەي-بەرەكەت قالدىرا سالاتىن قۇرىلىس كومپانيالارى مەن ءىستى ۇيلەستىرە الماي, ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابا الماي ەكى ورتادا الاڭداعان اكىمدەر! ونسىز دا ەكولوگيالىق احۋالى ءماز ەمەس ماڭعىستاۋ قوقىستىڭ الاڭى بولىپ, اقتاۋ «سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن» قالاعا اينالماسىن, قوقىستان قۇلاپ بالالارعا زيان كەلمەسىن, تۇرعىندار امان بولسىن دەگەن ىزگى وي اكىمدەردىڭ ساناسىنا قاشان جەتەر ەكەن؟! قاراجاتتى اياماي ءبولىپ, زاماناۋي ستاندارتقا ساي پوليگون, كونتەينەر شارۋاسىن شەشسە, تازالىققا قاتىستى تالاپتاردى شيراتا ۇستاسا, قوقىس ءتيىستى جەرگە تاسىلىپ, تۇرعىندار تارتىپكە باعىنىپ, قوقىستان ارىلار ما ەدىك. ارمان وسىنداي.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
