رۋحانيات • 22 ءساۋىر، 2021

ارىنعازى

149 رەت كورسەتىلدى

ار جاقتا ارىنعازى دۇبىرلەگەن،
باي-ەكە، ەلىڭ بار ما بۇلدىرمەگەن؟
تورە كەتىپ، توبەدە توبەت قالىپ،
تۋىپ تۇر ەل باسىنا «بۇل كۇن» دەگەن...


(شەرنياز جىراۋدىڭ بايماعامبەت سۇلتانعا ايتقانى)

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «EQ»

 

قازاق حاندىعىن قۇرعان ءاز جانى­بەكتەن تارايتىن، حيۋا حانى قايىپ­تىڭ نەمەرەسى، باتىر سۇلتاننىڭ شوبەرەسى، 1816-1821 جىلدارى كىشى ءجۇزدىڭ حان كەڭەسىن باسقارعان ارىنعازى ابىل­عازى ۇلىنىڭ التىنشى ۇرپاعى روزا احمەدشەقىزى 1970 جىلدارى اكەسى­نىڭ اقتوبە وبلىستىق مۋزەيىنە ارىن­عازى باباسىنىڭ ساۋىتىن، مىسپەن ورنەك­تەلگەن ارابشا جازۋى بار كۇمىس كەسەسى مەن قىمىز ىشۋگە ارنالعان اعاش توستاعانىن، ەت تارتاتىن ورنەكتى اعاش تاباعىن، ۇزىن مويىن جەز سارى قۇمانىن تاپسىرعانىن ايتقان ەدى. احمەتشە اقساقال حاننىڭ جەكە زاتتارىمەن قوسا، ايەل ادامنىڭ قولدان تىگىلگەن سالتاناتتى كيىمىن، ارىنعازى ۇلى سافانىڭ جەكە ءمورىن دە قوسا تاپسىرعان.

وسىدان ءبىر اي بۇرىن روزا احمەدشە­قىزى اق­توبەلىك ءفوتوتىلشى حايرەدەن راۋ­شانوۆ­قا «مادەنيەت باسقارماسىنا تاپسىرارسىڭ» دەپ كالۋگا مۇراعاتىنان العان بار دەرەكتى ۇستاتقان. بۇل ول كىسىنىڭ سوڭعى اماناتى ەكەن. كوپ كەشىك­پەي اپاي 88 جاسىندا دۇنيە سالدى.

احمەتشە اقساقال مۇراجاي قورىنا تاپسىرعان قۇندى دۇنيەلەر ءحىح عاسىردان ارىنعازىنىڭ بايبىشەسى كەنجە (جاقسى) حانىمنان ەكىنشى ايەلى ۇلتۋماعا، ودان بال قاراتايقىزى ارقىلى وسى زامانعا جەتكەن. «بال اجەم دۇنيەدەن وتەردە اۋلەتتىڭ قاستەرلى بۇيىمدارىن كەلىنى، انام زەينەپ مامايقىزىنا تاپسىرىپ، ودان اكەم مۋزەي قورىنا جەتكىزدى. بايبىشەسى كەنجە پىرالىقىزىن ەل-جۇرتى جاقسى حانىم اتاندىرىپتى. بىراق ول اجەمىزدەن بالا بولماعان. ال ەكىنشى ايەلى ۇلتۋمادان ايمۇحاممەد تۋعان. ول – ارىنعازىنىڭ ەر بالادان جالعىز ۇرپاعى. ءۇشىنشى ايەلىنەن تۋعان تۇرمۇحامبەت 15 جاسىندا مەرت بولعان. اكەسىن جەر اۋدارعاندا ايمۇحاممەد 3 جاستا بولعان»، دەگەن اپاي رەسەيدىڭ كالۋگا قالالىق مۇراعاتىندا ارىنعازى حانعا قاتىستى 700 بەتتىك مۇراعات ماتەريالدارى زەرت­تەلمەي جاتقانىن تاعى ءبىر مارتە ەسىمىزگە سالدى.

ارىنعازى حاننىڭ بەسىنشى ۇرپاعى – ماسكەۋلىك دارىگەر، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ مايدانگەرى ۆارۆارا يۋرەۆنا ارۋن-گازىەۆا مەن روزا احمەتشەقىزى ەكەۋى 1981 جىلدىڭ باسىندا كالۋگانىڭ مۇراعاتىنا كەلىپ، ارىنعازى باباسى تۋرالى دەرەك ىزدەيدى. كوپ كەشىكپەي 27 ناۋرىزدا اقتوبەگە مىنا حات جەتتى: «ۆ ارحيۆنوم فوندە كانتسەلياري كالۋجسكوگو گۋبەرناتورا يمەيۋتسيا دوكۋمەنتى و پرەبىۆاني ۆ كالۋگە پود نادزوروم پوليتسي س 1823 گ. دو كونچينى ۆ 1833 گ. سۋلتانا كيرگيزسكوي وردى ارۋنگازى – ابۋلگازيەۆا /3 دەلا وبەموم وكولو 700ل/. دوكۋمەنتى وب ارۋنگازى يزۋچال ۆ 1949 گ. زاۆوتدەلوم ينستيتۋتا يستوري ان كازاحسكوي سسر ت. شوينباەۆ تلەۋكاجي جاناەۆيچ، رابوتاۆشي پو تەمە «ارۋنگازى ي ەگو ۆرەميا» س تسەليۋ ناپيسانيا مونوگرافي. ودنوۆرەمەننو ۆىسىلاەم ۆىپيسكۋ يز ستاتي ن. ششەپەتوۆا-سامگينا «يستوريچەسكيە سۆەدەنيا و گ. كالۋگە»، ۆ كوتوروي گوۆوريتسيا وب ارۋنگازى».­ سوڭىندا مۋزەي ديرەكتورى ر.ي.ياكۋشكينا مەن اعا عىلىمي قىزمەت­كەر ا.د.تاراسوۆانىڭ قولدارى تۇر جانە مۇراعات ءمورى باسىلعان.

 

ارىنعازى مەن مۇحامماد راحىم ءى

1821 جىلدىڭ شىلدەسىندە رەسەي يمپەراتورى الەكساندر ءى پارمەنىمەن سانكت-پەتەربۋرگكە شاقىرتىلىپ، كالۋگاعا جەر اۋدارىلعان ءاز جانىبەك حان­نىڭ ۇرپاعى ارىنعازى ابىلعازى ۇلى 1833 جىلى 50 جاسىندا جۇمباق جاعداي­دا قازا تاپقان.

باسىنان باعى تايعان قازاق حاندىعىن شاريعات زاڭىمەن تارتىپكە كەلتىرمەكشى بولىپ، وردا ىشىندەگى باقتالاستىق پەن سىرتقى ساياسي ينتريگانىڭ قۇربانى بولعان ارىنعازىنىڭ بالالىق شاعى حورەزم استاناسى حيۋا سارايىندا ءوتتى. ول جاستايىنان يسلام ۇلەمدەرىنەن تەرەڭ ءبىلىم الىپ، اراب ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن، شەبەر دومبىراشى ءارى ات ۇستىندە قىلىشتاسۋ ونەرىن جەتىك مەڭگەرگەن جاس سۇلتان بولاتىن.

ء حىح عاسىردىڭ باسىندا ءامۋداريا مەن ارال تەڭىزى جاعاسىنداعى حورەزمنىڭ ديقانشىلىق كاسىبى مەن تەڭىزدەگى تابىس­تى ساۋدا جولى وزبەك قوڭىراتتارىنىڭ بيلىگىن كۇشەيتتى. حيۋا ءبىر جاعىنان وازيس، ەكىنشى جاعىنان بۋفەرلىك ايماققا اينالدى. اعىلشىن مەن رەسەيلىك ساۋ­دا كاپيتاليزمى كىندىك ازيانىڭ ساۋ­دا نۇكتەلەرىن، سونىڭ ىشىندە ماقتا بيزنەسىن ءوز قولدارىنا تۇسىرۋگە جانتالاستى. ءحىح عاسىر باسىندا ەۋروپادا مانۋفاكتۋرانىڭ كۇشتى دامۋىمەن توقىما جانە تىگىن ءوندىرىسى ماقتانى وتە كوپ قاجەت ەتتى. ءارى قاراي «التىنى كوپ» باي ءۇندىستاندى جاۋلاۋ جولىندا اعىلشىندار مەن ورىس كاپيتاليستەرى اراسىندا باسەكەلەستىك كۇشەيدى. حيۋا ادام ساۋداسىمەن دە اتاعى شىققان قالا مەملەكەت ەدى. ەستە جوق ەرتە زاماننان بەرى حيۋانىڭ قۇل بازارىندا جاۋگەرشىلىكتە تۇسكەن ەرلەر مەن ايەلدەر، جاس بالالار ساۋدالاناتىن. جەر دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان كەلگەن كەمەلەر ساۋداعا تۇسكەن بەيباقتاردى ءوز ەلدەرىنە الىپ كەتە بەرەتىن. حيۋانىڭ قۇل بازارىن كەڭەس وكىمەتى 1920 جىلى عانا مىلتىقتىڭ كۇشىمەن ازەر جاپتى.

ساۋدا كاپيتاليزمىنىڭ دامۋىمەن حورەزمدەگى قازاق حاندارىنىڭ بي­لىگى دە السىرەي باستادى.1793 جىلى قاراقالپاقتار، ماڭعىتتار، ارال بويى قازاقتارى حورەزمنەن (حيۋا) ءبولىنىپ، قازاق حاندىعىنا قوسىلۋ ءۇشىن كۇرەس باستادى.

ارىنعازىنىڭ باستى قارسىلاسى حيۋانى (حورەزم) 1806-1825 جىلدارى بيلەگەن وزبەك قوڭىراتتارىنان شىققان مۇحامماد راحىم ەدى. ول باتىر-قايىپ-ابىلعازى سۇلتاندار بيلىگىن 300 مىڭ تۇرعىلىقتى جۇرتى بار حورەزمنەن ىعىستىرىپ، 1807-1810 جىلدارى حيۋا شەتى مەن جاڭاداريا ماڭىن جايلاعان قاراقالپاقتاردى، 1811 جىلى ارال بويىنداعى باسقا دا رۋلاردى قانتوگىسپەن باعىندىردى. 1812-1813 جىلدارى سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىنداعى قازاق اۋىلدارىنا جويقىن شابۋىلدار ۇيىمداستىردى. ول قازاق اۋىلدارىن شابۋعا تۇركىمەندەردىڭ اتتى جاساعىن جاقسى پايدالانعان.

 

ارال بويىنداعى اۋىر احۋال

ءحVىىى عاسىردىڭ ورتاسىندا قازاقتار حيۋا حاندىعىن ءۇزىلىسسىز ەلۋ جىل بيلەدى. كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىردىڭ ءىنىسى سارىايعىر مەن نەمەرە ءىنىسى ءباحادۇر حاننان بيلىك باتىر سۇلتانعا (1771 جىلى قايتىس بولدى)، سوسىن ونىڭ ۇلى قايىپقا (1791 جىلى قايتىس بولدى) اۋىستى. ابىلعازى قايىپ ۇلى 1760 جىلدارى حيۋا بيلىگىنە كەلگەنىمەن ارال بويىنا قاراي ىعىسۋعا ءماجبۇر بولدى. ونىڭ ۇستىنە، رەسەي كىشى ءجۇز بيلىگىندەگى ابىلقايىر حاننىڭ ۇرپاقتارىن عانا قولداپ، جادىك سۇلتاننان تارايتىن باتىر اۋلەتىن مويىنداعان جوق.

باتىر سۇلتاننىڭ شوبەرەسى –ارىنعازىنى ورىس اۋدارماشىلارى ۇزىن بويلى، سۇڭعاق دەنەلى،سۇلۋ ءجۇزدى، دوڭگەلەك وتكىر كوزدى، شاعىن قويۋ قارا ساقالدى، كوز جانارى وتكىر، ءارى ءبارىن ءبىر مەزگىلدە باقىلاپ تۇراتىن تاكاپپار جان دەپ سيپاتتايدى. ناقشبانديا تارماعىنداعى حيۋا مەدرەسەسىندە وقىپ، يسلام مادەنيەتىن بويىنا سىڭىرگەن ارىنعازى ارال تەڭىزى مەن سىر بو­يىندا شاريعات زاڭدارىنا باعىناتىن كۇشتى حاندىق قۇرۋدى ارمانداعان. اكەسى ابىلعازى حيۋا سارايىن تاستاپ شىققاننان بەرى ول جاقتى جەك كورىپ كەتكەن. ابىلعازىنىڭ نەمەرە اعاسى شەرعازى قايىپ ۇلى دا ارىنعازىمەن وشىككەن. ارال بويىنداعى قازاق رۋلارى شەرعازىنى ەكىجۇزدىلىگى جانە مۇحامماد راحىمعا تىڭشىلىعى ءۇشىن ۇناتپايتىن.

قوقان وتريادى 1814 جىلى تۇركىس­تاندى باسىپ الىپ، 1817 جىلى اقمە­شىت تۇبىندە قامال سالدى.1815 جىلى ابىلعازى سۇلتان قايتىس بولعان سوڭ كەلەسى جىلدىڭ ساۋىرىندە ارال بويىن بورسىققۇمعا دەيىن جايلايتىن كىشى ءجۇز رۋلارى ارىنعازىنى جانكەنتتە حان سايلادى. ەندى ول ءوز ايماعىندا ءتارتىپ ورناتىپ،ەل ىشىندەگى اۋىر قىل­مىستارعا جازانى قاتاڭداتتى. قازاق رۋلارىنىڭ اراسىنداعى جايىلىم تالاسىن شەشىپ، بارىمتامەن اتاعى شىققان 30 ۇرىنى جۇرت الدىندا ولىمگە كەستى. وسىعان دەيىن قىلمىس جاساعاندار بيلەر سوتىندا ايىپپۇل مەن قۇن تولەپ قۇتىلىپ كەتەتىن. وعان تىيىم سالىندى. ورتا ازيا مەن ورىنبور اراسىنداعى ساۋدا كەرۋەندەرىن توناۋ، مال ۇرلىعى دا ساپ تىيىلدى.

ارىنعازىنى حيۋا، قوقانمەن جاۋىققان بۇحارا ءامىرى قولدادى. ورىن­بور اسكەري گۋبەرناتورى ەسسەن 1818 جىلى ارىنعازىنى حان كەڭەسىنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىنداۋ شەشىمىن قاراتاي نۇرالى ۇلى مەن ءجۇسىپ سىرىم ۇلى قولدادى. بۇل كەزدە كىشى ءجۇزدىڭ بيلىگى وتە ايلاكەر، ورىنبور ۇلىقتارىنا جاعىنۋدان الدىنا جان سالمايتىن، پاراقور شەرعازى ايشۋاق ۇلىنىڭ قولىندا بولدى.

1816 جىلدىڭ قىسىندا حيۋا حانى مۇحامماد راحىم ارال مەن سىر بويىنداعى قازاق اۋىلدارىن شاپتى. تاريحشى مۇرات ءابدىر وسى جولى حيۋا حانىنىڭ 10 مىڭ جاساعى جانكەنت بويىندعى قازاق اۋىلدارىنان مىڭداعان ادامدى ءولتىرىپ 11 كۇن ويرانداعانىن جازادى. قىس ورتاسىندا مالسىز، ءۇيسىز قالعان جۇرت قۇمعا قاراي قاشىپ، ايدالادا ءۇسىپ ولەدى، جۇزدەگەن جاس ءسابي قىلىشتىڭ جۇزىنە ءتۇستى.

1817، 1819 جىلدارى قازاق رۋباسىلارى شەرعازىنى ارىنعازىعا اۋىستىرۋدى سۇراپ ەكى رەت حات جازسا دا، ورىس بيلىگى تىڭدامايدى. 1818 جىلى حيۋا حانى ارىنعازىنىڭ نەمەرە اعاسى شەرعازى قايىپ ۇلىن سىر بويىنىڭ حانى دەپ جاريالادى. ىلە-شالا شەرعازىنىڭ ۇلى مانەنباي (جانعازى) ارىنعازىنىڭ قولاستىنداعى قازاق اۋىلدارىن تۇر­كىمەن جاساعىمەن كەلىپ شاپتى. بۇل كەزدە رەسەي ديپلوماتياسىنىڭ وكىلى نەگري باستاعان توپتى ورىنبوردان حيۋانىڭ شەتىنە دەيىن جەتكىزىپ سالىپ، بورسىققۇمعا ورالعان بويى وسى حاباردى ەستىگەن ارىنعازى مانەمبايدىڭ اۋىلىن شاپتى. مانەمباي حيۋاعا قاشادى. بۇل كەزدە مۇحامماد راحىمنىڭ ارىنعازىعا قارسى ايدايتىن قۇرالىنا اينالعان مانەمبايدى ورىس ەلشىلىگى دە حيۋا سارايىمەن ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن پايدالانا باستاعان. ارىنعازىنىڭ مانەمباي اۋىلىن شابۋى مۇحامماد راحىمعا جاقسى سىلتاۋ بولدى. ول ارىنعازىنى ورىس ەلشىلەرىمەن ارازداستىرۋدى كوزدەيدى. ەندى ول «مانەمبايدى تۋىستارى رەنجىتتى» دەگەن سەبەپپەن حيۋانىڭ قاقپاسىن تارس جاۋىپ، اقمەشىت تۇبىندەگى، ارال بويىنداعى قازاق رۋلارىنا تىنىم بەرمەيدى.

1819 جىلى ارىنعازى حان سىر بويىنداعى اۋىلداردان الىم-سا­لىق جيناپ جۇرگەن حيۋالىقتاردى ۇستاپ، ورىنبورعا جونەلتكەن. وعان ەرەگىس­كەن مۇحامماد راحىم 1820 جىل­دىڭ اقپانىندا كوپ قولمەن كەلىپ بور­سىق­قۇمداعى ارىنعازىنىڭ اۋىلىنا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. 350 ادام ءولىپ، 800 قىز بەن كەلىنشەك حيۋاداعى قۇل بازارىنا ايدالادى. اراسىندا ارىنعازىنىڭ اناسى، تۋعان ءىنىسى نۇ­رىمعازى مەن ونىڭ ايەلىن قوسقاندا حان­نىڭ 48 تۋىسى قولعا تۇسكەن. وسى وقيعادان سوڭ ارىنعازى ەلەك بويىنا قاراي ىعىسادى.

 

ارىنعازىنىڭ ءولىمى

1821 جىلدىڭ شىلدەسىندە كىشى جۇز­دەگى حان كەڭەسىنىڭ توراعاسى ارىن­عازى رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كارل نەسسەلرودەنىڭ پارمەنىمەن سانكت-پەتەربۋرگكە شاقىرتىلادى. وسى كەزدە رەسەي گەوساياساتى ءۇشىن قازاق سۇل­تانىنىڭ تاعدىرىنان حيۋانى باعىن­دىرۋ وتە ماڭىزدى بولاتىن. حيۋانى جەك كورەتىن ارىنعازىنى بوساتىپ جىبەرۋ قاۋىپتى. ەكىنشى جاعىنان 1822 جىلى كۇشىنە ەنەتىن ء«سىبىر قازاقتارى تۋرالى جارعى» دايىندالىپ، كىشى جانە ورتا جۇزدە حاندىق باسقارۋ جۇيەسى جويىلعالى جاتىر. ارىنعازىنى يم­پەراتورعا كىرگىزبەي، سىرتقى سايا­سات ۆە­دوم­ستۆوسىنىڭ قابىلداۋ بولمەسى­نەن ۇزاتپايدى. ەكى جىلدان سوڭ ول ءى الەك­ساندر يمپەراتور پارمەنىمەن كالۋگاعا جەر اۋدارىلادى. قاسىندا – سىرىم باتىردىڭ بالاسى ءجۇسىپ تارحان، تۋعان ءىنىسى ەلجان ابىلعازى ۇلى. ولار ەلگە تەك 1828 جىلى عانا ورالادى. وسى جەردە سىرىم باتىردىڭ دا 1802 جىلى حيۋا حاندىعىنان كەلە جاتىپ، ءامۋداريانىڭ بەرگى بەتىنەن وتكەندە ەتىگىنە جاعىلعان ۋدان ولگەنى، ونى قاسىنداعى سەرىكتەرى كەزەك باتىردىڭ زيراتىنىڭ جانىنا جەرلەگەنى تۋرالى اڭگىمەنىڭ شىندىعىن زەرتتەگەن ءجون بولار ەدى.

كارل نەسسەلرودە يمپەراتورعا جاز­عان بايانداماسىندا ارىنعازىنىڭ ەل ىشىندە بەدەلى جوعارى، ەل-جۇرتى ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكپەن قولدايتىنىن، بۇل ءوز كەزەگىندە قازاق دالاسىنداعى حاندىق بيلىكتى جويۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن اشىق كورسەتەدى.1826 جىلى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى پەتر ەسسەن نيكولاي ءى-گە ارىنعازىنى كىشى ءجۇزدىڭ ورتا بولىگىنە باسشىلىق ەتۋگە قايتارۋدى سۇراپ حات جازادى. گۋبەرناتوردىڭ حاتىنا جاۋاپ جازعان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ارىنعازىنىڭ «باتىل، بي­لىكتى ءوز قولىنان شىعارمايتىن تەگەۋ­رىندىلىگىن، دۇنيە-بايلىققا قىزىق­پاي­­تىن جومارتتىعىن» العا تارتىپ، حال­قىن سىيلاتا دا، قورقىتا دا بىلەتىن قاسيەتىمەن ورداداعى جالعىز بيلەۋشىگە اينالادى دەگەن قورقىنىشىن دا جاسىرماعان. ون جىلدىڭ ىشىندە كىشى ءجۇزدىڭ سۇلتاندارى مەن رۋباسىلارى ارىنعازىنى ەلگە قايتارۋدى سۇراپ، بىرنەشە رەت حات جولدايدى.

 روزا احمەتشەقىزى ارىنعازيەۆانىڭ قولىندا 1826 جىلدىڭ 21 ماۋسىمىندا ارىنعازى حاننىڭ يمپەراتورعا جازعان حاتىنىڭ كوشىرمەسى ساقتاۋلى. وندا بىلاي دەپ جازىلعان:

«سياتەلنەيشي كنياز

ميلوستيۆىي گوسۋدار

پروشۋ مەنيا ۆوزۆراتيت ۆ رودنىە اۋلى، تام وستاليس جەنا ي دەتي.

ابۋلگازيەۆ ارۋنگازى-پەچات».

ارىنعازىنىڭ كالۋگاداعى جىلدىق شىعىنىنا پاتشا قازىناسىنان 18 مىڭ رۋبل قارجى جۇمسالعان. وعان ماسكەۋگە بارىپ كەلۋگە رۇقسات بەرىلەدى. ايداۋداعى حان 1829 جىلى ماسكەۋدىڭ باي كوپەسى مەنگۋشەۆتىڭ قىزى مەديناعا ۇيلەنەدى.

كالۋگالىق ولكەتانۋشى الەكسەي ۋرۋسوۆ «كازاحسكي سۋلتان ۋمەر وت كا­لۋجس­كوگو كۆاسا» دەيتىن ماقالاسىندا 50 جاستاعى ­ارىنعازى حاننىڭ 1833 جىل­دىڭ 24 تامىزىندا وكپە قابىنۋىنان قاي­تىس بولعانىن جازادى. قالا سىرتىنان اڭ اۋلاپ كەلگەن بويى جەرتولەدەن الىنعان ءبىر گرافين كۆاستى ءىشىپ الىپ، وكپەسىن سۋىقتاتىپ العاندىقتان قى­زۋى تۇسپەي دۇنيە سالعان. سونىڭ ال­دىندا عانا ارىنعازى ماسكەۋگە قونىس اۋدارۋعا رۇقسات سۇراپ، ونىسى قابىل­دانباعان ەدى. ونى قالا شەتىندەگى پياتنيتسكي زيراتىنداعى ستارووبريادشىلار قاۋىمىنىڭ اراسىنا جەرلەيدى. تۋلالىق جۋرناليست انتونينا كازي­ميرچيك «پەتروپاۆلوۆسك news» سايتىندا پياتنيتسكي زيراتىنىڭ قازىر قالانىڭ ورتاسىندا قالعانىن، اعاش پەن بۇتا قاپتاعان ەسكى زيراتتان ءحىح عاسىردىڭ مولاسىن تابۋ وڭاي ەمەستىگىن جازادى.

ارىنعازى قايتىس بولعاننان كەيىن مەدينا مەنگۋشەۆا يمپەراتور كەڭسەسىنە:

«سياتەلنەيشي كنياز

ميلوستيۆىي گوسۋدار

پروشۋ سدات ۆەششي ليچنىە ارۋنگازى ۆ مۋزەي، ا مەنيا س دوچكوي فاتيموي ۆوزۆراتيت ۆ موسكۆۋ»، دەپ رۇقسات سۇراعان. ارىز سوڭىنا ارىنعازىنىڭ جەكە ءمورىن باسقان. وسى جازبانى ۆارۆارا مەن روزا اپايلار كالۋگا مۇراعاتىنان وزدەرى تاۋىپ اكەلدى.

حان كەتكەندە ەلدە ءۇش ايەلى قال­دى. جاقسى حانىم 1835 جىلى حان­نىڭ دەنەسىن ەلگە اكەلىپ جەرلەۋگە يمپەراتوردىڭ رۇقساتىن سۇرايدى. بۇل جولى دا رۇقسات ەتىلمەدى.

ارىنعازى حاننىڭ ەلدە قالعان جالعىز ۇلى – ايمۇحامبەتتەن سافا، ءجۇسىپ، شايحىيسلام تۋعان. عالياحمەت سافا ۇلى قازان يمپەراتورلىق ۋني­ۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ، ورىس-جاپون سوعى­سىنا قاتىسىپ، بولشەۆيكتەر پارتيا­سىنا جاقتاستىعى ءۇشىن 1905 جىلى نيجني تاگيلگە جەر اۋدارىلعان. وسى جاقتا كوپەس ترەتياكوۆتار اۋلە­تىنىڭ تارايتىن سۋرەتشىنىڭ قىزىنا ۇي­لەنەدى دە، رەسەيدە قالىپ قويعان. پراۆو­سلاۆ دىنىنە كىرىپ، يۋري ەسىمىن الادى. ۆارۆارا وسى عالياحمەتتىڭ قىزى. عالياحمەتتىڭ بوريس ەسىمدى ۇلى رەسەيدە ارىنعازىنىڭ ۇرپاعى بولعانى ءۇشىن 1937 جىلى اتىلعان. ۆارۆارا يۋرەۆنا لەنينگراد مەديتسينا ينستيتۋتىن بىتىرگەن بويى 1941 جىلى ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتتانعان. الدىڭعى شەپتە اۋىر جارالىلارعا وتا جاساپ، ومىرلەرىن قۇتقارعان ۆارۆارا ارۋن-گازىەۆا سوعىستى مايور شەنىمەن اياقتاپ، ماسكەۋدە سۆەردلوۆ اۋداندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىن باسقارعان. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى، ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنىڭ يەگەرى. ۆارۆارا اپايمەن عالىم احمەدوۆ ماسكەۋدە كەزدەيسوق تانىسىپ، 1981 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە كولەمدى ماقالا جاريالايدى. كەلەسى جىلى ۆارۆارا اقتوبەگە كەلىپ، تۋىستارىمەن قاۋىشادى. 1989 جىلى 82 جاسىندا ومىردەن ءوتتى.

ءحىح عاسىردىڭ الاساپىرانىندا ەلى­نىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعا ارىنعازىنىڭ ءومىرى وسىلاي قايعى­لى اياقتالدى. پاراقور، جاعىمپاز، ەكى­جۇز­دى شەرعازى ايشۋاق ۇلى باس­تاعان سۇلتاندار، حيۋا امىرىمەن ىمى­رالاس­قان ءوزىنىڭ نەمەرە تۋىستارى رەسەي سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كۇشىمەن ارىن­عازىنى ەلدەن كەتىردى.

حالقىن قالتقىسىز شىن سۇيگەن، ەلدىڭ بىرلىگى ءۇشىن جانىن قيۋعا ءازىر سۇلتاندى ارتىندا قالعان ەلى كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن شىن جوقتادى. قاراشا جۇرتىنىڭ ودان باسقا قولدان كەلەرى دە جوق ەدى. ايداۋدا قازا تاپقان ارىنعازىنىڭ كالۋگا مۇراعاتىندا قالعان 700 بەتتىك ماتەريالداردى زەرت­تەپ، كوشىرمەلەرىن ەلگە الدىرۋ كەرەك دەگەن ويدامىز. ءحىح عاسىردىڭ باسىن­داعى قازاق تاريحىنىڭ اشىلماعان پا­راق­­تارىن وسى جازبالاردان تابۋعا بولار ەدى.

 

اقتوبە وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 19:00

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:00

فۋتبول: «چەلسي» فينالعا شىقتى

فۋتبول • بۇگىن، 15:01

اممانعا اتتاندى

سپورت • بۇگىن، 14:10

قازاندا كۇش سىناسۋدا

سپورت • بۇگىن، 13:40

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار