كينو • 19 ءساۋىر، 2021

كورەي تولقىنى

272 رەت كورسەتىلدى

ۇلكەن-كىشى باس الماي كورىپ، قىزۋ تالقىعا سالعان ءبىر عانا «پارازيتتەر» (پون چجۋن حو) كومەديالىق دراماسىنىڭ قىزۋى ءالى باسىلعان جوق. وڭتۇستىككورەيالىق كينوگەرلەر جانرلىق فيلمدەردى جاقسى مەڭگەرە وتىرىپ، بۇگىندە ديسنەيلىك بلوكباستەرلەردى وكشەلەي قۋىپ كەلەدى.

فولكلورلىق شىعارمالارعا، حالىق اندەرى مەن ەرتەگى-اڭىز­دارعا ايرىقشا ءمان بەرەتىن كورەي حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن رۋحاني وزەگى سانالاتىن ادەت-عۇرپى جاعىنان ءبىزدىڭ ۇلتتىق تانىمىمىزدان الىستىعى جوق، ءتىپتى ۇقساس تۇستارى بارشىلىق. سودان دا بولار، كورەرمەن كوڭىلىن جاۋلاپ العان جانرلارى مەن سيۋجەتتەرى سانالۋان بولىپ كەلەتىن وڭتۇستىك كورەيا فيلمدەرىن جاتىرقاماي، جانىڭىز راحاتتانا كورەسىز. جالپى، كورەي كينويندۋسترياسى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا عانا بەلسەندى دامي باستادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس، جارتى عاسىرعا جۋىق جاپونيا وتارلىعىنان بوستاندىق الۋ، 38 پاراللەل بويىنشا كورەيانىڭ ەكىگە ءبولىنۋى سىندى تاريحي توقىراۋدى باستان وتكەرگەن ەل بۇ­گىندە اياعىنان نىق تۇردى. قا­زىر رەجيسسەرلەردىڭ جاڭا تول­قىنى كينەماتوگرافيانى وزگە­شە وركەندەتىپ جاتقانىنا كۋا­مىز. وسى رەتتە وڭتۇستىك كورەيا كي­نەماتوگرافياسىنىڭ دا­مۋىن­داعى جاڭا تەندەنتسيالاردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ پايدا بولۋىنىڭ تۇپنەگىزىنە جۇگىنۋدى قاجەت ەتەدى.

 

كورەي كينوسىنىڭ تۋى

كورەيا كينەماتوگرافياسىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە شەتەلدىك (جاپوندىق ءوندىرىس) فيلم­دەر كورەيادا دا، قيىر شى­عىس ەلدەرىندە دە كينونىڭ تەحني­كا­لىق جانە يدەولوگيالىق اسپەك­تىلەرىنە ءسوزسىز اسەر ەتتى. باس­تاپ­­قىدا كورەياعا اكەلىنگەن فيلم­دەر «قوزعالاتىن سۋرەتتەر» (motion pictures) دەپ اتالىپ ءجۇر­دى. بەيرەسمي 1897 جىلى كور­سە­تىلدى دەپ سانالعانىمەن، شەت­ەل­دىك ءفيلمنىڭ العاشقى كوپ­شىلىك كورسەتىلىمى سەۋلدە 1903 جىلى عانا ءوتتى. ال بۇل ۋاقىتتا جا­رىققا شىققان ەۋروپا كينوسى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتى ارت­قا قالدىرسا، ءبىزدىڭ ەلدە كينو­وندىرىس ءالى قالىپتاسپاعان تۇس ەدى. ايتسە دە، قازاقستانداعى ەڭ العاشقى كينوسەانس 1910 جى­لى ۆەرنىي (قازىرگى الماتى) قا­لاسىندا «مارس» جازعى كينو- تەاترىن­دا وتكەن بولاتىن، ءارى ءدال وسى جىلى قازاقستاننىڭ تاعى بىرقاتار قالاسىندا جىلجىمالى كينوتەاترلار ىسكە قوسىلىپ جاتتى. بۇل كەزەڭدەردەگى كورەي تۇبەگىندە فيلم ءتۇسىرۋ ءىسىنىڭ كەشەۋىلدەۋىن كوپتەگەن ساراپشىلار كورەيانىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق ومىرىنە تەرىس اسەر ەتكەن جاپون وتارشىلدىعى ساياساتىمەن بايلانىستىرادى.

سونىمەن ءداستۇرلى ماعىناداعى العاشقى كينوتەاترلار 1909 جى­لى سەۋلدە جانە ءىرى ايماقتىق ورتالىقتاردا پايدا بولا باس­تادى، «فوتودۇكەن» دەپ اتالاتىن ورىندار توندەمۋن جانە سودەمۋن بازارلارىنان اشىلدى. كينوتەاترلاردىڭ كوپ بولىگى جاپوندىق كاسىپكەرلەرگە تيەسىلى بولدى ءارى كاسسانى ەۋروپا، امەريكا جانە قىتاي كينوپروكاتىمەن جيناقتادى. 1919 جىلى كورەرمەندەر نازارىنا ۇسىنىلعان ء«ادىل كەك» ءفيلمى كورەيالىق كينو ونەردەگى العاشقى قادام رەتىندە اتالادى. ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى كيم دوسان كينو مەن ساحنالىق ونەردى كينودراما دەپ اتاۋعا تىرىستى. ال كورەياداعى كينوسەانستاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە العاشقى كورەي رەجيسسەرى رەتىندە دە كي­نويندۋسترياعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان پاك سۋنپحيل فيلمدەر سەريا­سىن ءتۇسىرىپ، تانىمال بولدى. حا­لىقتىڭ ۇلتتىق فيلمدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنان قۋات العان باسقا كينوكومپانيالار دا كينو سپەكتاكلدەر ءتۇسىرۋدى قولعا الىپ، ناتيجەسىندە كوركەم فيلمدەر تۇسىرۋگە جاڭا جول اشىلعان ەدى. بۇل قاتارعا لي پحيرۋ تۇسىرگەن «چيكي» (1920) دەبيۋتتىك ءفيلمىن، ال­عاشقى كوركەم فيلم سانالاتىن يۋن بەكنامنىڭ «ايداعى انت» (1923) تۋىندىسىن اتايمىز.

كورەي كينەماتوگرافياسىن ودان ءارى دامىتۋ جولىندا كينو وندىرىسىنە قارجىلىق جانە تەحنيكالىق باقىلاۋدىڭ جاپون­داردىڭ قولىندا بولۋى كوپ كەدەرگى كەلتىردى. قوعامنىڭ وسى جاعدايعا نارازى بولۋىنان اكتەرلەر، رەجيسسەرلەر مەن جاپون بيلىگى اراسىندا قاقتىعىستار بولعانى ايتىلادى. وسىنداي شەتىن وقيعالاردان كەيىن كورەي رەجيسسەرلەرى وزدەرىنىڭ ءتول كينوكومپانيالارىن قۇرۋعا ايرىقشا كۇش سالا باستادى.

بۇگىنگى كورەي كينوسى

ساپالى فيلمدەردىڭ كوبەيۋى­نەن كورەرمەندەردىڭ وتاندىق كينوعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى جاندانا ءتۇستى، ال كورەي فيلمدەرى ۇلتتىق كاسسالار كەستەلەرىنە كىرە باستادى. بۇعان شەتەلدىك فيلمدەردىڭ كەڭ پروكاتقا شى­عۋىن شەكتەيتىن كۆوتا جۇيەسى كوپ ىقپال ەتتى. 1998 جىلى كورەي فيلمدەرى جىل سايىنعى ۇلتتىق كاسسالاردىڭ جارتىسىن الىپ تۇردى. ءدال وسى تۇستا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق فيلمدەردى كينوتەاتردان كورە الماي وتىرعانىمىز ەسىمىزگە ءتۇستى، ال ۇلتتىق ارنالاردىڭ ەفيرى شەتەلدىك سەريالدارمەن تولتىرىلىپ وتىرعانى ويدان شىعارىلعان اڭگىمە ەمەس. بۇل رەتتە قۇزىرلى ۇيىم­داردىڭ ۇلتتىق مۇددە تۇر­عىسىنان باتىل شەشىمدەر قا­بىل­داي الماي وتىرعانى – بۇگىن عانا اي­تىلىپ وتىرعان جوق.

نامىسقا تىرىسقان كورەي حالقى «شيري»، «بىرىككەن قا­ۋىپسىزدىك ايماعى»، «جانارماي بەكەتىنە شابۋىل» جانە «كونتاكت» سياقتى فيلمدەر ءتۇسىرىپ، نەبىر گولليۆۋدتىق تۋىندىلاردى ىعىس­تىرا وتىرىپ، كاسسالاردىڭ جو­عارعى ساتىسىنا كوتەرىلە الدى. ال 1999 جىلى العاش رەت كورەيا جاپون فيلمدەرىنە پەيىلىن ءتۇسىرىپ، اشىقتىققا دەن قويدى. وسىلايشا كورەيا كۇتپەگەن جەردەن ازيا نا­رىعىنا شىعىپ، تولىققاندى ويىن­شىعا اينالدى. ۇلتتىق فيلم­­دەر شەتەلدىك حيتتەردەن ءبىر كەم تۇسكەن جوق. گونكونگتىق اكتەر­­لەر وڭتۇستىك كورەيانىڭ فيلم­­دەرىندە باستى رولگە تۇسسە، كورەيا­­لىق اكتريسالار دجەكي چان­مەن قاتار ويناپ، ۆونگ كار-ۆاي تانىمال تۇلعا دارەجەسىنە جەتتى.

بىراق گولليۆۋدپەن باسە­كە­لەستىك بولمىسى ۇياڭ حالىق­تىڭ الدىنا وزگەشە ويىن ەرە­جەلەرىن تاڭداپ بەردى. بۇل رەتتە كارتينالاردىڭ ەتنوستىق ەرەك­شەلىكتەرىنەن ايىرىلعانىن ايتىپ، كورەي مادەنيەتى گولليۆۋد ستاندارتىنا لايىقتالدى دەپ قىنجىلاتىندار دا جوق ەمەس. قارسىلاستارىن جەكپە-جەككە شىعاتىندىعى تۋرالى بىرنەشە رەت ەسكەرتۋگە باراتىن سىرباز، سى­پايى كەلگەن ەرلەر مەن كوزگە تىك قاراۋدان يمەنەتىن قىزدار بەينەسى مۇلدە كەرەعار وبرازدارعا يە بولىپ جاتتى. وسىنداي نا­زىك مادەني ساباقتاستىقتى سە­زىنە بىلگەن رەجيسسەرلەر ەڭ اۋەلى ۇلتتىق بولمىستى قالاي دا ساقتاپ قالۋدى ويلاستىرىپ، فيلم سيۋجەتىندە ميفولوگيالىق ءھام حالىقتىق ۇستانىمداردى شە­بەرلىكپەن ۇشتاستىرا ءبىلدى. ماسەلەن، 2018 جىلى تۇسىرىلگەن تاريحي دراما «ميستەر سانشاين» (لي ىن-بوك، چون دجي-حيون) اتتى سەريالدىڭ وتكىر دە شىنايى سيۋجەتتىك جەلىسى ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ، ۇلتتىق رۋح تۇرعىسىنان شىنايى كورىنىستەرى مەن كوڭىل تولقىتارلىق ەپيزودتارعا باي. مۇندا جاپون وككۋپاتسياسىنا قارسى رەۆوليۋتسيالىق قارسىلىق پەن اسكەر ساپىنداعى قاراپايىم ساربازدىڭ ماحاببات حيكاياسى قاتار ءورىلىپ وتىرادى. 1392 جىلدان 1897 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە بيلىك قۇرعان كورەيانىڭ سوڭعى ديناستياسى سانالاتىن چوسون اۋ­لەتىن باسىپ-جانشىعان جاپون بي­لىگىنە قاسقايا قارسى تۇرعان ورشىلدىكتى ناسيحاتتايدى. سول ۋاقىتتاعى اۋلەتتىك پاتشالىق جۇيەسىن، ەلدى جايلاعان جەمقورلىق، جاۋگەرشىلىك زامان تۋدىرعان ەرلىك ىستەرى ەگجەي-تەگجەي باياندالادى. وسى سىندى كورەي تاريحي درامالارى – بۇل ەلگە تۋريستەردى تارتۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىنىڭ ءبىرى. تاريحي ەسكەرتكىشتەر اياسىندا تۇسىرىلگەن، سول ءداۋىردىڭ كوستيۋمدەرى مەن جيھازدارىن قايتا قالپىنا كەلتىرە وتىرىپ، سەريال كورەي مادەنيەتى مەن وتكەنىن تانىمال ەتىپ قانا قويماي، ۇلتتىق ساناعا ايرىقشا ماڭىز بەرۋىمەن قۇندى.

سوڭعى جىلدارى كومەديالىق مەلودرامالار دا جاستار اراسىندا كەڭىنەن تانىمالدىلىققا يە. سونىمەن قاتار ءىرى قارجىلىق مۇمكىندىكتى قاجەت ەتەتىن عى­لى­مي-فانتاستيكالىق فيلمدەر مەن بلوكباستەرلەر دە سۇ­را­نىستا الدىڭعى قاتاردا. كورەي درامالارىنىڭ تانىمال بو­لۋىنىڭ باستى قۇپياسى ەڭ الدىمەن مىقتى ستسەناري مەن كاسىبي رەجيسسەرلىك جۇمىسقا نەگىزدەلگەن ساپالى اكتەرلىك شەبەرلىكتە جاتقانداي. درامالار ۇلتتىق مادەنيەتتەن، اسحانادان، ادەت-عۇرىپتان ەشۋاقىتتا تىسقارى قالعان ەمەس. ال نەگىزگى اكتەرلىك قۇرامدا ارقاشان كورەي ۇلتى كورىنەدى.

كورەي كينو ءوندىرىسىنىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ءتىزىپ وتىرۋ ماقسات ەمەس، تەك جوعارىدا ايت­قانىمىزداي، ساياسي قۋعىن كورگەن تاريحي دامۋ جولىنداعى كەيبىر ۇقساستىقتاردى اتاپ كور­سەتكىمىز كەلدى. بۇگىندە جاھاندىق قۇبىلىسقا اينالعان كورەي تول­قىنى مۋزىكا مەن كينو ون­دىرىسىنە، تەلەۆيزيا سالاسىنا جانە ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقى، تانىمىنا ەرەكشە اسەر ەتىپ، كۇشەيىپ كەلەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

احاڭنىڭ ادالدىعى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

قارالى كەزەڭ كارتيناسى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار