فولكلورلىق شىعارمالارعا, حالىق اندەرى مەن ەرتەگى-اڭىزدارعا ايرىقشا ءمان بەرەتىن كورەي حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن رۋحاني وزەگى سانالاتىن ادەت-عۇرپى جاعىنان ءبىزدىڭ ۇلتتىق تانىمىمىزدان الىستىعى جوق, ءتىپتى ۇقساس تۇستارى بارشىلىق. سودان دا بولار, كورەرمەن كوڭىلىن جاۋلاپ العان جانرلارى مەن سيۋجەتتەرى سانالۋان بولىپ كەلەتىن وڭتۇستىك كورەيا فيلمدەرىن جاتىرقاماي, جانىڭىز راحاتتانا كورەسىز. جالپى, كورەي كينويندۋسترياسى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا عانا بەلسەندى دامي باستادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, جارتى عاسىرعا جۋىق جاپونيا وتارلىعىنان بوستاندىق الۋ, 38 پاراللەل بويىنشا كورەيانىڭ ەكىگە ءبولىنۋى سىندى تاريحي توقىراۋدى باستان وتكەرگەن ەل بۇگىندە اياعىنان نىق تۇردى. قازىر رەجيسسەرلەردىڭ جاڭا تولقىنى كينەماتوگرافيانى وزگەشە وركەندەتىپ جاتقانىنا كۋامىز. وسى رەتتە وڭتۇستىك كورەيا كينەماتوگرافياسىنىڭ دامۋىنداعى جاڭا تەندەنتسيالاردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ پايدا بولۋىنىڭ تۇپنەگىزىنە جۇگىنۋدى قاجەت ەتەدى.
كورەي كينوسىنىڭ تۋى
كورەيا كينەماتوگرافياسىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە شەتەلدىك (جاپوندىق ءوندىرىس) فيلمدەر كورەيادا دا, قيىر شىعىس ەلدەرىندە دە كينونىڭ تەحنيكالىق جانە يدەولوگيالىق اسپەكتىلەرىنە ءسوزسىز اسەر ەتتى. باستاپقىدا كورەياعا اكەلىنگەن فيلمدەر «قوزعالاتىن سۋرەتتەر» (motion pictures) دەپ اتالىپ ءجۇردى. بەيرەسمي 1897 جىلى كورسەتىلدى دەپ سانالعانىمەن, شەتەلدىك ءفيلمنىڭ العاشقى كوپشىلىك كورسەتىلىمى سەۋلدە 1903 جىلى عانا ءوتتى. ال بۇل ۋاقىتتا جارىققا شىققان ەۋروپا كينوسى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتى ارتقا قالدىرسا, ءبىزدىڭ ەلدە كينووندىرىس ءالى قالىپتاسپاعان تۇس ەدى. ايتسە دە, قازاقستانداعى ەڭ العاشقى كينوسەانس 1910 جىلى ۆەرنىي (قازىرگى الماتى) قالاسىندا «مارس» جازعى كينو- تەاترىندا وتكەن بولاتىن, ءارى ءدال وسى جىلى قازاقستاننىڭ تاعى بىرقاتار قالاسىندا جىلجىمالى كينوتەاترلار ىسكە قوسىلىپ جاتتى. بۇل كەزەڭدەردەگى كورەي تۇبەگىندە فيلم ءتۇسىرۋ ءىسىنىڭ كەشەۋىلدەۋىن كوپتەگەن ساراپشىلار كورەيانىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق ومىرىنە تەرىس اسەر ەتكەن جاپون وتارشىلدىعى ساياساتىمەن بايلانىستىرادى.
سونىمەن ءداستۇرلى ماعىناداعى العاشقى كينوتەاترلار 1909 جىلى سەۋلدە جانە ءىرى ايماقتىق ورتالىقتاردا پايدا بولا باستادى, «فوتودۇكەن» دەپ اتالاتىن ورىندار توندەمۋن جانە سودەمۋن بازارلارىنان اشىلدى. كينوتەاترلاردىڭ كوپ بولىگى جاپوندىق كاسىپكەرلەرگە تيەسىلى بولدى ءارى كاسسانى ەۋروپا, امەريكا جانە قىتاي كينوپروكاتىمەن جيناقتادى. 1919 جىلى كورەرمەندەر نازارىنا ۇسىنىلعان ء«ادىل كەك» ءفيلمى كورەيالىق كينو ونەردەگى العاشقى قادام رەتىندە اتالادى. ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى كيم دوسان كينو مەن ساحنالىق ونەردى كينودراما دەپ اتاۋعا تىرىستى. ال كورەياداعى كينوسەانستاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە العاشقى كورەي رەجيسسەرى رەتىندە دە كينويندۋسترياعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان پاك سۋنپحيل فيلمدەر سەرياسىن ءتۇسىرىپ, تانىمال بولدى. حالىقتىڭ ۇلتتىق فيلمدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنان قۋات العان باسقا كينوكومپانيالار دا كينو سپەكتاكلدەر ءتۇسىرۋدى قولعا الىپ, ناتيجەسىندە كوركەم فيلمدەر تۇسىرۋگە جاڭا جول اشىلعان ەدى. بۇل قاتارعا لي پحيرۋ تۇسىرگەن «چيكي» (1920) دەبيۋتتىك ءفيلمىن, العاشقى كوركەم فيلم سانالاتىن يۋن بەكنامنىڭ «ايداعى انت» (1923) تۋىندىسىن اتايمىز.
كورەي كينەماتوگرافياسىن ودان ءارى دامىتۋ جولىندا كينو وندىرىسىنە قارجىلىق جانە تەحنيكالىق باقىلاۋدىڭ جاپونداردىڭ قولىندا بولۋى كوپ كەدەرگى كەلتىردى. قوعامنىڭ وسى جاعدايعا نارازى بولۋىنان اكتەرلەر, رەجيسسەرلەر مەن جاپون بيلىگى اراسىندا قاقتىعىستار بولعانى ايتىلادى. وسىنداي شەتىن وقيعالاردان كەيىن كورەي رەجيسسەرلەرى وزدەرىنىڭ ءتول كينوكومپانيالارىن قۇرۋعا ايرىقشا كۇش سالا باستادى.
بۇگىنگى كورەي كينوسى
ساپالى فيلمدەردىڭ كوبەيۋىنەن كورەرمەندەردىڭ وتاندىق كينوعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى جاندانا ءتۇستى, ال كورەي فيلمدەرى ۇلتتىق كاسسالار كەستەلەرىنە كىرە باستادى. بۇعان شەتەلدىك فيلمدەردىڭ كەڭ پروكاتقا شىعۋىن شەكتەيتىن كۆوتا جۇيەسى كوپ ىقپال ەتتى. 1998 جىلى كورەي فيلمدەرى جىل سايىنعى ۇلتتىق كاسسالاردىڭ جارتىسىن الىپ تۇردى. ءدال وسى تۇستا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق فيلمدەردى كينوتەاتردان كورە الماي وتىرعانىمىز ەسىمىزگە ءتۇستى, ال ۇلتتىق ارنالاردىڭ ەفيرى شەتەلدىك سەريالدارمەن تولتىرىلىپ وتىرعانى ويدان شىعارىلعان اڭگىمە ەمەس. بۇل رەتتە قۇزىرلى ۇيىمداردىڭ ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان باتىل شەشىمدەر قابىلداي الماي وتىرعانى – بۇگىن عانا ايتىلىپ وتىرعان جوق.
نامىسقا تىرىسقان كورەي حالقى «شيري», «بىرىككەن قاۋىپسىزدىك ايماعى», «جانارماي بەكەتىنە شابۋىل» جانە «كونتاكت» سياقتى فيلمدەر ءتۇسىرىپ, نەبىر گولليۆۋدتىق تۋىندىلاردى ىعىستىرا وتىرىپ, كاسسالاردىڭ جوعارعى ساتىسىنا كوتەرىلە الدى. ال 1999 جىلى العاش رەت كورەيا جاپون فيلمدەرىنە پەيىلىن ءتۇسىرىپ, اشىقتىققا دەن قويدى. وسىلايشا كورەيا كۇتپەگەن جەردەن ازيا نارىعىنا شىعىپ, تولىققاندى ويىنشىعا اينالدى. ۇلتتىق فيلمدەر شەتەلدىك حيتتەردەن ءبىر كەم تۇسكەن جوق. گونكونگتىق اكتەرلەر وڭتۇستىك كورەيانىڭ فيلمدەرىندە باستى رولگە تۇسسە, كورەيالىق اكتريسالار دجەكي چانمەن قاتار ويناپ, ۆونگ كار-ۆاي تانىمال تۇلعا دارەجەسىنە جەتتى.
بىراق گولليۆۋدپەن باسەكەلەستىك بولمىسى ۇياڭ حالىقتىڭ الدىنا وزگەشە ويىن ەرەجەلەرىن تاڭداپ بەردى. بۇل رەتتە كارتينالاردىڭ ەتنوستىق ەرەكشەلىكتەرىنەن ايىرىلعانىن ايتىپ, كورەي مادەنيەتى گولليۆۋد ستاندارتىنا لايىقتالدى دەپ قىنجىلاتىندار دا جوق ەمەس. قارسىلاستارىن جەكپە-جەككە شىعاتىندىعى تۋرالى بىرنەشە رەت ەسكەرتۋگە باراتىن سىرباز, سىپايى كەلگەن ەرلەر مەن كوزگە تىك قاراۋدان يمەنەتىن قىزدار بەينەسى مۇلدە كەرەعار وبرازدارعا يە بولىپ جاتتى. وسىنداي نازىك مادەني ساباقتاستىقتى سەزىنە بىلگەن رەجيسسەرلەر ەڭ اۋەلى ۇلتتىق بولمىستى قالاي دا ساقتاپ قالۋدى ويلاستىرىپ, فيلم سيۋجەتىندە ميفولوگيالىق ءھام حالىقتىق ۇستانىمداردى شەبەرلىكپەن ۇشتاستىرا ءبىلدى. ماسەلەن, 2018 جىلى تۇسىرىلگەن تاريحي دراما «ميستەر سانشاين» (لي ىن-بوك, چون دجي-حيون) اتتى سەريالدىڭ وتكىر دە شىنايى سيۋجەتتىك جەلىسى ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ, ۇلتتىق رۋح تۇرعىسىنان شىنايى كورىنىستەرى مەن كوڭىل تولقىتارلىق ەپيزودتارعا باي. مۇندا جاپون وككۋپاتسياسىنا قارسى رەۆوليۋتسيالىق قارسىلىق پەن اسكەر ساپىنداعى قاراپايىم ساربازدىڭ ماحاببات حيكاياسى قاتار ءورىلىپ وتىرادى. 1392 جىلدان 1897 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە بيلىك قۇرعان كورەيانىڭ سوڭعى ديناستياسى سانالاتىن چوسون اۋلەتىن باسىپ-جانشىعان جاپون بيلىگىنە قاسقايا قارسى تۇرعان ورشىلدىكتى ناسيحاتتايدى. سول ۋاقىتتاعى اۋلەتتىك پاتشالىق جۇيەسىن, ەلدى جايلاعان جەمقورلىق, جاۋگەرشىلىك زامان تۋدىرعان ەرلىك ىستەرى ەگجەي-تەگجەي باياندالادى. وسى سىندى كورەي تاريحي درامالارى – بۇل ەلگە تۋريستەردى تارتۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىنىڭ ءبىرى. تاريحي ەسكەرتكىشتەر اياسىندا تۇسىرىلگەن, سول ءداۋىردىڭ كوستيۋمدەرى مەن جيھازدارىن قايتا قالپىنا كەلتىرە وتىرىپ, سەريال كورەي مادەنيەتى مەن وتكەنىن تانىمال ەتىپ قانا قويماي, ۇلتتىق ساناعا ايرىقشا ماڭىز بەرۋىمەن قۇندى.
سوڭعى جىلدارى كومەديالىق مەلودرامالار دا جاستار اراسىندا كەڭىنەن تانىمالدىلىققا يە. سونىمەن قاتار ءىرى قارجىلىق مۇمكىندىكتى قاجەت ەتەتىن عىلىمي-فانتاستيكالىق فيلمدەر مەن بلوكباستەرلەر دە سۇرانىستا الدىڭعى قاتاردا. كورەي درامالارىنىڭ تانىمال بولۋىنىڭ باستى قۇپياسى ەڭ الدىمەن مىقتى ستسەناري مەن كاسىبي رەجيسسەرلىك جۇمىسقا نەگىزدەلگەن ساپالى اكتەرلىك شەبەرلىكتە جاتقانداي. درامالار ۇلتتىق مادەنيەتتەن, اسحانادان, ادەت-عۇرىپتان ەشۋاقىتتا تىسقارى قالعان ەمەس. ال نەگىزگى اكتەرلىك قۇرامدا ارقاشان كورەي ۇلتى كورىنەدى.
كورەي كينو ءوندىرىسىنىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ءتىزىپ وتىرۋ ماقسات ەمەس, تەك جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ساياسي قۋعىن كورگەن تاريحي دامۋ جولىنداعى كەيبىر ۇقساستىقتاردى اتاپ كورسەتكىمىز كەلدى. بۇگىندە جاھاندىق قۇبىلىسقا اينالعان كورەي تولقىنى مۋزىكا مەن كينو وندىرىسىنە, تەلەۆيزيا سالاسىنا جانە ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقى, تانىمىنا ەرەكشە اسەر ەتىپ, كۇشەيىپ كەلەدى.
