قوعام • 19 ءساۋىر، 2021

«مال اشۋى – جان اشۋى» (ۇرى-قارى جۇرتتى قاشانعى باسىنادى؟)

683 رەت كورسەتىلدى

قولىنداعى ازىن-اۋلاق مالىن كۇنكورىس كوزىنە اينالدىرىپ وتىرعان اعايىندى بۇگىندە ۇرى-قارى باسىنىپ ءبىتتى. بالا-شاعامنىڭ يگىلىگىنە، اس-اۋقاتقا جۇمسايمىن دەپ، دۇنيەقوڭىزدىقپەن ەمەس، جان باعۋ قامىمەن كوزىڭنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، قىرۋار قارجىعا جەم-ءشوپ ساتىپ الىپ، قوراڭدا باعىپ وتىرعان نەمەسە جىل ون ەكى اي دالادا قاراۋىلداپ، قايىرمالاپ جۇرگەن مالىڭدى قاپىدا ۇرى-قارى قولدى ەتسە، مۇنى قالاي باسىنعاندىق، قورلاعاندىق دەمەيسىڭ؟!

قازاق «مال اشۋى – جان اشۋى» دەيدى. كۇن كورىسى تىكەلەي مال شارۋاشىلىعىنا تاۋەلدى بولعان كەشەگى بابالارىمىزدان قالعان بۇل ناقىلدىڭ وزەگىندە ىشپەي-جەمەي مالىنان ايىرىلعان ادامنىڭ جانايقايى جاتىر. جانعا باتقاننان شىققان بۇل ءسوزدىڭ وزەكتى ورتەپ، جۇرەككە اۋىر سالماق تۇسىرەتىنىن كۇنكورىسىن جالاقىمەن ايىرىپ وتىرعان، كوپقاباتتى ۇيلەردى جايلى مەكەنگە اينالدىرعان اعايىننان گورى تىرشىلىگىن ءتورت ت ۇلىك اسىراپ كۇيتتەپ وتىرعان جاماعات ەرەكشە سەزىنەدى. سوندىقتان دا بولار، بۇگىندە مالىنان ايىرىلىپ، سازعا وتىرىپ قالعان وتانداستارىمىزدىڭ مۇڭ-زارى بۇكىل قوعامنىڭ ەمەس، بەلگىلى ءبىر توپتىڭ، دالىرەگى اۋىلداردا ءتورت ت ۇلىگىنە يەك ارتىپ كۇن كورىپ جۇرگەندەردىڭ عانا ماسەلەسى بولىپ، باسقالارعا سونشالىقتى اسەر ەتپەيتىندەي. مۇنى ءالى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە مال ۇرلىعىنا لايىقتى توسقاۋىل قويىلماي وتىرعانىنان كورۋگە بولادى. «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسى اۋىرماسىن» دەگەن تىرلىك.

بەيبىت ءومىردىڭ باسقىنشىلارى – ۇرى-قارىلاردان قۇرالعان قىلمىستىق توپتار ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا «كاسىپتەرىن» جالعاستىرۋدا. تاس قاراڭعى ءتۇن ىشىندە مال يەسى ءۇيىنىڭ ەسىگىن سىرتىنان تىرەپ قويىپ، قوراسىنداعى قويى مەن جىلقىسىن ۇرلاپ، جۇرتتىڭ جايىلىمدا جۇرگەن ت ۇلىگىن وزىنىكىندەي  جەتەكتەپ، نە ايداپ اكەتىپ ەركىنسىگەن ۇرىلاردىڭ ءىزى قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىنان تابىلادى. ولار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قارەكەت­سىزدىگىن، مال يەلەرى قولىنىڭ قىسقا­لىعىن، بەيقامدىعىن، كۋاگەرلەردىڭ «كوردىم» دەگەن كوپ ءسوز، «كورمەدىم» دەگەن ءبىر ءسوز» دەپ، قارا باسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاپ بۇعىپ قالاتىنىن، سونداي-اق قاي سالانى بولسىن شىرماپ جاتقان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ وزدەرىنە بەرگەن مۇمكىندىگىن پايدالارىنا جاراتىپ، ءىسىنىپ-كەبىنىپ، ابدەن سەمىرىپ العان. كەكىرىك اتىپ ءجۇر.

ۇرى-قارى دەگەنىڭ – كورىنىپ تۇرعان جاۋ ەمەس. قىر استىندا، قاراڭعى تاسادا سۇلباسىن كورسەتپەي جاسىرىنىپ جۇرەتىندىكتەن، حالىق بىرلەسىپ «جاۋ قايدالاي» المايدى. قولعا تۇسكەن كەيبىرەۋلەرى تۇرمەگە جابىلعانىمەن، ونداعى كۇنىن «تاماشا تارتىبىمەن تەز وتكەرىپ»، كوپ ۇزاماي بوستاندىققا شىعىپ، قارق-قارق ك ۇلىپ، اياعىن الشاڭ باسىپ كوز الدىڭدا كەتىپ بارا جاتادى.

مال ۇرلىعى قىلمىسىن اشۋ ستاتيستيكاسى «كەرەمەت»: بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا پالەن پايىزعا ازايدى، پالەن باس مال يەسىنە قايتارىلدى. بىراق بۇل حالىق كوڭىلىن جۇباتا الا ما؟ مۇنىڭ ءوزى پوليتسيانىڭ جۇمىسىن اسىرا كورسەتۋ، كوزبوياۋشىلىق ەمەس پە؟ بىرەۋدىڭ مالى تابىلدى دەلىك، ال مالى تابىلماعاندار كوزدەرى بوزارىپ قالا بەرە مە؟ ولاردىڭ اشقۇرساق بالا-شاعاسىنا الگى ستاتيستيكالىق جاعىمدى مالىمەتتەر ازىق بولا ما؟ ەندى جەي بەرگەن نانىڭدى اۋزىڭنان ج ۇلىپ اكەتۋ (ەگەر ول سوڭعى نانىڭ بولسا شە؟)، الدىڭداعى اسىڭدى اۋىزعا ەندى الا بەرگەندە توستاعىڭدى داڭعىر ەتكىزە تەۋىپ جىبەرۋ قانداي باسىنۋشىلىق بولسا، ماڭداي تەرىڭمەن وسىرگەن مالىڭا سۇعاناق قولىن سالعان ۇرىلاردىڭ قىلىعى ونى ون وراپ كەتەدى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە قارا­عاندا، سوڭعى 5 جىلدا مال ۇرلاعان 11 مىڭ قىل­مىسكەر ۇستالسا، ونىڭ 1،5 مىڭى ۇيىم­داسقان توپتىڭ قۇرامىندا بولعان ەكەن. كەيبىر اقپارات كوزدەرىندە ايتىلىپ جۇرگەندەي، بىلتىر­عى 12 ايدا مال ۇرلاۋ ءىسى بويىنشا 2 849 زاڭ بۇزۋشىلىق دەرەگى تىركەلىپتى. بۇل تسيفرلاردان ەلىمىزدە مال ۇرلىعىنىڭ ءالى دە اسقىنىپ تۇرعانىن، اۋىلداعى اعايىننىڭ قابىرعاسىن ۇرىدان كورگەن قورلىعى قايىستىرىپ تۇرعانىن انىق اڭعارۋعا بولادى.

ابدەن اككىلەنىپ العان، قامالسا كەسىلگەن مەرزىمىنەن بۇرىن شىعىپ، كەيبىرى اڭقىل­داق اۋىلداستارىنىڭ كەشىرىمىنە يەك ارتىپ، «كاسىپتەرىن» ءۇزىلىسسىز جالعاستىرىپ جات­قان ۇيىمداسقان ۇرىلاردىڭ الدىنداعى قوعامى­مىزدىڭ شاراسىزدىعى ۇكىمەتتىڭ بۇل باعىتتا تەگەۋرىندى ءىس-قيمىلعا بارىپ، پارمەندى شارالار قولدانۋى قاجەتتىگىن انىق اڭعارتىپ تۇرعانداي. مال ۇرلىعى تىيىلسا، ەشكىمگە سالماق ارتپاي، ء«وز قوتىرىن ءوزى قاسىپ»، ازىن-اۋلاق مالىمەن كۇنكورىسىن قامداپ وتىرعان اعايىن ءبىر سەرپىلىپ قالار ەدى، «بارەكەلدى!» دەسەر ەدى.

بۇگىندە مالى ۇرلانىپ شىرىلداپ قالعان اعايىننىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە دەگەن سەنىمى تومەن. سوندىقتان دا ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى پوليتسيا بولىمشەلەرىنىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ، ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدا مال ۇرلىعىنا قاتىستى قىلمىستاردى اشۋ دەڭگەيىن نەگىزگى ولشەم رەتىندە الۋ ماڭىزدى. مۇنىڭ حالىق تىلەگىمەن ۇشتاساتىنى ءسوزسىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار