الەم • 17 ءساۋىر، 2021

اق ءۇيدىڭ العاشقى مەيمانى

138 رەت كورسەتىلدى

جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى يوسيحيدە سۋگا 16 ساۋىردە ء(بىزدىڭ ۋاقىتپەن 17 ءساۋىر) اقش-قا رەسمي ساپارمەن باردى. بۇل بىلتىر كۇزدە ۇكىمەت باسشىسى بولىپ سايلانعان سۋگانىڭ اقش-قا العاشقى رەسمي ساپارى بولسا، پرەزيدەنت دجو بايدەن ءۇشىن دە اق ۇيدە شەتەلدىك ارىپتەسىمەن وتكىزگەن العاشقى رەسمي كەزدەسۋى بولدى.

ءسوز باسىندا وقىرماندارىمىزدىڭ ەسىنە سالا كەتسەك، وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە بايدەن اقش-تىڭ جاڭا پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن، 2020 جىلدىڭ 10 قاراشادا "قۇتتىقتاۋ سوزدەن كوپ نارسەنى اڭعارامىز" اتتى ماقالامىز جارىق كورگەن بولاتىن. سول ماقالامىزدا بايدەننىڭ پرەزيدەنت رەتىندە العاش رەت قاي مەملەكەتتىڭ باسشىسىمەن كەزدەسۋى مۇمكىن ەكەنى جايلى: «بايدەن اكىمشىلىگى ءۇشىن ەۋروپالىق وداقتان شىعىپ وتىرعان اقش-تىڭ ءداستۇرلى ەڭ سەنىمدى وداقتاسى ۇلىبريتانيا ماڭىزدىراق پا، نەمەسە ەۋروپالىق وداقتى ودان ارتىق قويا ما، يا بولماسا پرەمەر-مينيستر سۋگا مەڭزەپ وتىرعانداي، ايماقتا جانە الەمدە ىقپالى مەن اسەرى كۇننەن كۇنگە كۇشەيىپ وتىرعان قىتايعا توسقاۋىل قويۋدىڭ امالىن قاراستىرۋ ماقساتىندا ازياداعى ەڭ سەنىمدى سەرىگى جاپونيانى تاڭداي ما، الدە G7 فورماتىندا دامىعان ەلدەردىڭ باسشىلارىنىڭ ءبارىنىڭ باسىن بىرگە قوسىپ، بارىمەن بىرگە كەزدەسە مە... سول ارقىلى بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى باستى باعىتتارى مەن كەلەسى ءتورت جىلداعى حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى نەگىزگى باسىمدىقتار جايلى بايقايتىن بولامىز» دەپ جازعان ەدىك. 

بايدەن پرەزيدەنت بولىپ سايلانا سالا اقش-تىڭ ازياداعى ەڭ سەنىمدى وداقتاسى جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ارنايى بارلىق دەرلىك بەدەلدى اقپارات اگەنتتىكتەرى ارقىلى قۇتتىقتاۋ سوزىنەن ء«بىز ءۇشىن اقش باستى مەملەكەت» دەگەندى عانا ەمەس، ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا اقش-پەن بىرلەسىپ ارەكەت جاساۋعا مۇددەلى ەكەنىن مالىمدەۋ ارقىلى اتالعان ايماقتا كۇن ساناپ كۇشەيىپ وتىرعان «قىتايعا قارسى بىرىگىپ بىردەڭە جاساماساق بولمايدى» دەگەندى ءبىلدىرىپ، ال بايدەنمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ، اقش-قا ساپار شەگۋگە مۇددەلى ەكەنىن مەڭزەۋ ارقىلى «بايدەن پرەزيدەنت رەتىندە ەڭ ءبىرىنشى بوپ سويلەسەتىن، بالكىم ەڭ ءبىرىنشى بوپ ەلىنە رەسمي ساپارمەن شاقىراتىن ۇكىمەت باسشىسى مەن بولسام ەكەن» دەگەن تىلەك-نيەتتىڭ جاتقانى جايلى دا جازىپ، حالىقارالىق قاتىناستار تۇرعىسىنان ماڭىزدى ماسەلەنى ءوز تاراپىمىزدان باقىلاپ وتىراتىنىمىزدى ايتقانبىز.

مىنە، ايتقانىمىزداي، باتىستىڭ كوشىن باستاعان اقش-تىڭ باسشىسى الىس-جاقىن، ءىرى-كىشى ەلدەر اراسىنان اق ۇيدە العاش مەيمان قىلعان مەملەكەت باسشىسى شىعىستاعى باستى وداقتاسى جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى سۋگا بولدى. ساپار قارساڭىندا كەيبىر ساراپشىلار بايدەن مەن سۋگانىڭ جىلى قاتىناسى ساكۋرا گ ۇلىندەي ادەمى بولعانىمەن، تەز گۇلدەپ، تەز سولىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن جازدى. الايدا بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ بۇل شەشىمىنىڭ استارىندا ازيانىڭ بۇگىنگى احۋالى جاتقانى انىق. اسىرەسە، ليبەرال-دەموكراتيالىق جانە نارىقتىق ەكونوميكالىق امبەباپ قۇندىلىقتاردى بولىسەتىن وداق اقش پەن جاپونيا ءۇشىن كۇن ساناپ باستى ساياسي قارسىلاسقا اينالىپ وتىرعان كوممۋنيستىك قىتايعا قارسى شارالار قابىلداۋ بۇل كۇننىڭ كەزەك كۇتتىرمەس وزەكتى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىرعانى اقيقات. الەمنىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكاسى مەن ءۇشىنشى ەكونوميكاسىن ۇستاپ تۇرعان وسى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ باسىن قوسقان باستى ساياسي ماسەلە جاپونيانى باسىپ وزىپ، ارتتا قالدىرىپ، اقش-تىڭ وكشەسىن باسىپ، قىتىعىنا ءتيىپ وتىرعان قىتاي فاكتورى. 

قىتاي الەمدىك ىقپال ءۇشىن اقش-پەن تەكەتىرەسىپ، الپاۋىت ەلمەن تالاسا باستاسا، ازيا ەلدەرى ءۇشىن، ءتىپتى ەكونوميكالىق، ءبىلىم-عىلىم، تەحنيكا-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان الىپ ەلدەر ساناتىنا جاتاتىن جاپونيانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى مەن مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان عالامدىق ساياسي كۇشكە اينالدى. سوندىقتان اقش پەن جاپونيا باسشىلارى كەلىسسوزدەرىنىڭ باستى ماقساتى دا وسى قىتايعا قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ەدى. 

مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنەن بۇرىن، وتكەن ايدىڭ ورتاسىندا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مەن قورعانىس ءمينيسترى توكيوعا ارنايى بارىپ، «2+2» فورماتىندا جاپوندىق ارىپتەستەرىمەن كەلىسسوزدەر وتكىزدى. امەريكالىق جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي تۇلعالاردىڭ جاپونياعا جاساعان سول ءىسساپارى حالىقارالىق قاۋىمداستىققا بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ قىتاي باعىتىنداعى ساياساتىندا وداقتاس جاپونيانىڭ ءرولى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى. 

قىتاي بۇگىندە وڭتۇستىك جانە شىعىس-قىتاي تەڭىزىندە وزىنە تەڭ كەلەر اسكەري كۇشتىڭ جوق ەكەنىن كورسەتىپ وتىرسا، جاپونيامەن شەشىلمەگەن جەر داۋى سەنكاكۋ (دياوداو) ارالدارى جانىنا كەمەلەرىن جاقىنداتۋىن جيىلەتىپ جىبەردى. ازيانى قىتايدىڭ ىقپالىندا قالدىرعىسى كەلمەيتىن امەريكا بولسا ايماقتاعى ءوزىنىڭ وداقتاستارىن قولداپ قانا ەمەس، قورعاپ قالۋعا دا مىندەتتى ەكەنىن ايتىپ وتىر. ناۋرىز ايىندا وتكىزگەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا بايدەن اقش پەن قىتايدىڭ سوڭعى كەزدەگى ساياسي قاتىناستارى جايلى: «21-عاسىرداعى ليبەراليزم مەن اۆتوكراتيانىڭ تەكەتىرەسى» دەپ اشىق اتاپ، دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى بولىسەتىن وداقتاس ەلدەرمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ قحر-عا قارسى جاڭا قىرعي قاباق سوعىسقا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. 

اقش ازيادا ەڭ الدىمەن تايۆاننىڭ تاعدىرىنا الاڭداسا، سول ءۇشىن ايماقتاعى ءىرى وداقداستارىمەن قاۋىپسىزدىك سالاسىندا جاڭا فورماتتا ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتىپ وتىر. ازيا مەن ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى بەيبىتشىلىك پەن ەركىندىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىتايعا قارسۋ تۇرۋ ماقساتىندا اقش، جاپونيا، ءۇندىستان مەن اۆستراليا بىرىگىپ «تورتتىك» (QUAD) فورماتىن قۇرىپ، 12 ناۋرىزدا العاش رەت ءتورت مەملەكەتتىڭ باسشىسى ونلاين-سامميت وتكىزدى. وعان قىتاي مەن رەسەي: «باسقا ەلدەرگە قارسى باعىتتالعان ازيالىق NATO-نىڭ قۇرىلۋىنا قارسىمىز» دەپ ايىپتاپ جاتىر.

توكيو قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعان الىپ ەلگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن اقش-پەن وداقتاس ارىپتەستىكتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە ءماجبۇر بولعانىمەن، ساۋدا-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كورشى ەلمەن تىعىز قاتىناستا بولۋدى قالايدى. شىڭجاڭداعى «از ۇلتتاردىڭ» ماسەلەسىنە بايلانىستى امەريكالىق تاراپ «گەنوتسيد» تەرمينىن قولدانىپ وتىرسا، جاپون تاراپى ادام قۇقىعىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتۋمەن شەكتەلىپ كەلدى. باتىستىق ارىپتەس مەملەكەتتەر قاتارلاسىپ قىتايعا سانكتسيا جاريالاپ جاتقان تۇستا ونداي قادامنان قالىس قالعان جاپونياعا قالعاندارىنىڭ كوڭىلى تولماي وتىر.

جاپونيا ءۇشىن سىرتقى ساياسات سالاسىندا ەڭ كۇردەلى باعىتتاردىڭ ءبىرى – سولتۇستىك كورەيا. جەتپىسىنشى جىلدارى سول ەلدىڭ ارنايى قىزمەت ورگاندارى ۇرلاپ اكەتكەن جاپون ازاماتتارىن وتانىنا قايتارۋ ماسەلەسى وسى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي وتىر. يادرولىق قارۋىمەن قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان تاعى ءبىر كورشى ەلمەن قالاي قاتىناسۋ كەرەك، كوپتەن بەرى جاپون ۇكىمەتى مەن جاپون حالقىنىڭ باسىن قاتىرىپ كەلە جاتقان ۇلكەن ۇلتتىق پروبلەما بوپ وتىر. بۇل ماسەلە بويىنشا دا جاپونيا ءۇشىن اقش-قا ارقا سۇيەۋدەن باسقا امال جوق. اقش بۇل ماسەلەدە جاپون تاراپىن تولىقتاي قولدايتىنىن، قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايتىنىن ايتىپ كەلەدى. ال قىتايعا سەنەتىن سولتۇستىك كورەيا بولسا ەندى سۇڭگۋىر قايىققا تىركەلگەن زىمىران (SLBM) شىعارعانىنا ماقتانىپ، ءتىپتى ءدال سول بايدەن مەن سۋگا كەزدەسىپ جاتقاندا اسپانعا اتىپ، سىناپ كورۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلدى. دەگەنمەن، جالپى سولتۇستىك كورەياعا قاتىستى اقش-تىڭ ساياساتى قاتتى وزگەرە قويمايتىن سياقتى. وباما اكىمشىلىگى تۇسىنداعى، ياعني بايدەن ۆيتسە-پرەزيدەنت بولىپ تۇرعان كەزدەگى سولتۇستىككە قاتىستى ستراتەگيالىق سالقىنقاندى ساياسات جالعاساتىن بولار. 

ال الەمدى وسى كۇنى كورەيلىك زىمىران ەمەس، ءدال اقش پەن جاپونيانىڭ باسشىلارى كەزدەسەر الدىندا جاريالانعان قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ بيىلعى العاشقى ءۇش ايداعى ءوسىمى 1992 جىلدان بەرى ەڭ ۇلكەن كورسەتكىشكە جەتىپ (18،3%)، بارلىق بولجامنان ارتىق دامىپ وتىرعانى تاڭعالدىرعان سەكىلدى. اقش پەن جاپونيا قىتايلىق ونىمگە تاۋەلسىز ەكونوميكالىق دامۋ مودەلىن قاراستىرىپ وتىرعاندا قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ باتىستىق سانكتسيالارعا قاراماستان ەكسپورتتىڭ ۇلعايۋى ارقاسىندا وسىلاي قارقىندى دامىپ وتىرعانى كىمدى بولسا دا بۇل ەلمەن ساناسپاۋدىڭ ساياسي سالدارى جايىندا ويلانۋعا ءماجبۇر ەتەتىندەي.  

اقش پەن جاپونيا بىرىگىپ ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا قىتاي ۇكىمەتى جۇرگىزىپ وتىرعان ء«بىر بەلدەۋ، ءبىر جول» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنا بالاما تاپقىسى كەلگەنىمەن، ول ماقساتقا جەتۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنى وزگە ەمەس، ەڭ الدىمەن وسى ەكى ەل وزدەرى جاقسى بىلەدى. ساياسي-الەۋمەتتىك قۇرىلىمدارى مەن ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى ءبىر-بىرىنەن تىم الشاق ايماقتا ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددەنى كوزدەپ، دىتتەگەنىنە جەتۋدىڭ قيىن ەكەنى ايتپاي-اق بەلگىلى. كەزىندە پرەزيدەنت ترامپتىڭ شەشىمىمەن كەلىسسوزدەردەن شىعىپ كەتكەن ترانستىنىقمۇحيتتىق ارىپتەستىك كەلىسىمشارتىنا (TPP) قايتا قوسىلۋعا بايدان اكىمشىلىگىنىڭ اسىقپاي وتىرعانى  دا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.

البەتتە، سۋگا مەن بايدەن كوروناۆيرۋس ىندەتىمەن كۇرەسۋ، جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى، بيىل جازعا جوسپارلانىپ وتىرعان توكيو وليمپياداسى سياقتى الەمدىك جانە حالىقارالىق وزەكتى ماسەلەلەر جايىندا دا پىكىرلەر الماستى. دەگەنمەن، سۋگانىڭ ۆاشينگتونعا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارىنىڭ باستى ماقساتى جاپونيا مەن اقش-تىڭ وداقتاس قارىم-قاتىناستارىن ودان ءارى دامىتۋعا ەكى ەلدىڭ دە مۇددەلى ەكەنىن كورسەتىپ، اق ۇيگە ەڭ ءبىرىنشى بوپ شاقىرعان بايدەن اكىمشىلىگى ءۇشىن جاپونيا باسقامەن سالىستىرعاندا ماڭىزدىراق ەكەنىن پاش ەتۋ بولدى. بايدەن اكىمشىلىگى سول ارقىلى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا ازيا مەن ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىن باستى باعىت رەتىندە قاراستىرىپ وتىرعانىن ءبىلدىردى.  سوندىقتان، قالاي دەسەك تە، ازياداعى ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى مەن وسى تۇرعىدان باستى فاكتور سانالاتىن قىتاي ماسەلەسى جاپونيا ۇكىمەت باسشىسى ساپارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى بولعانى راس. 

الدىمەن 9 ساۋىرگە جوسپارلانعان سۋگانىڭ اقش-قا ساپارى امەريكالىق تاراپتىڭ وتىنىشىمەن ءبىر اپتا كەيىنگە شەگەرىلگەنىنە بايلانىستى جاپون قوعامىندا ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلىپ، سان الۋان ساياسي بولجامدار جاسالىپ، جاپون جۇرتى ءبىراز ابىگەرگە ءتۇسىپ ەدى. جاپوندىق كەيبىر ساياساتكەرلەر: «اقش ءۇشىن قىتاي ەڭ باستى قارسىلاس ەل، امەريكانىڭ ماقساتى سول ەلگە جەدەل جەتەتىن زىمىران قۇرىلعىلارىن ءبىزدىڭ ەلدە ورنالاستىرۋ. پرەمەرىمىز سوندايعا كەلىسىم بەرىپ كەلمەي مە دەپ قورقام» دەپ ۇرەي تانىتتى. 

زىمىران جايلى، باسقا جايلى ناقتى ماسەلەلەر جابىق كەزدەسۋلەردە ايتىلىپ جاتسا، ايتىلىپ جاتقان بولار، ال وسى جولعى بايدەن مەن سۋگا كەلىسسوزدەرى ناتيجەسىندە قابىلدانعان بىرلەسكەن مالىمدەمەنىڭ ەكى ەل اراسىنداعى بۇعان دەيىنگى ء«داستۇرلى» مالىمدەمەلەردەن ەرەكشەلىگى، ول تايۆاننىڭ قاۋىپسىزدىگى جايلى اشىق اتالعانى بولدى. تايۆان جايلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءالى جاپونيا مەن قىتاي اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار قايتا ورناتىلماعان جارتى عاسىر بۇرىنعى سوناۋ 1969 جىلعى بىرلەسكەن مالىمدەمەدە ايتىلعاننان كەيىن العاش رەت وسى جولى اتالىپ وتىر. سولاي بولۋى مۇمكىن ەكەنىن الدىن-الا بولجاي بىلگەن بەيجىڭ بايدەن مەن سۋگانىڭ كەلىسسوزدەرى قارساڭىندا تاراپتاردى ونداي قادامعا بارماۋعا شاقىرعان-تۇعىن. ۆاشينگتون مەن توكيونىڭ بۇل شەشىمىنىڭ ساياسي سالدارى قالاي بولار ەكەن، قىتايعا قارسى توسقاۋىل كۇش بولا ما ەكەن نەمەسە كەرىسىنشە بەيجىڭنىڭ تايۆانعا قارسى ناقتى ءىس-ارەكەتتەر جاساۋعا تۇرتكى بولار ما ەكەن، الدا ءالى كورە جاتارمىز. بىراق، باسقا باسقا، بۇل ماسەلە بويىنشا قىتايدىڭ ەندى ءۇنسىز قالۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنى انىق. 

اقش پەن جاپونيا باسشىلارىنىڭ العاشقى رەسمي كەزدەسۋى مەن كەلىسسوزدەر ناتيجەلەرى وسىلايشا ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق جانە وداقتاس قارىم-قاتىناستاردىڭ بايدەن اكىمشىلىگى تۇسىندا تۇراقتى بولاتىنىن كورسەتتى. بيىل كۇزدە (نەمەسە كۇزگە دەيىن) وتەتىن بيلىك باسىنداعى ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتيا توراعاسىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىنا ءتۇسىپ، پرەمەر-مينيستر بوپ قايتا سايلانۋدى كوزدەپ وتىرعان سۋگا مەن ونىڭ كومانداسى ءۇشىن بۇل ساپاردىڭ ءمانى زور. العاشقى اقپاراتتارعا سۇيەنە وتىرىپ ايتار بولساق، ساپار ناتيجەسىن جاپون جۇرتى جامان باعالامايتىن سياقتى. 

ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان اقش پەن جاپونيانىڭ وداقتاس قارىم-قاتىناسى راسىمەن ازيا عانا ەمەس، الەمنىڭ تۇراقتىلىعى تۇرعىسىنان ماڭىزدى فاكتور ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، الداعى ۋاقىتتا دا وسى باعىتتاعى باستى ماسەلەلەر جايلى وقىرماندارىمىزدى حاباردار ەتىپ وتىراتىن بولامىز. 

 

باتىرحان قۇرمانسەيىت،

شىعىستانۋشى، حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى بويىنشا PhD دوكتورى.

ارنايى Egemen Qazaqstan ءۇشىن. 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىرەتكە دەيىنگى ادالدىق

ونەر • بۇگىن، 10:23

ۇقساس جاڭالىقتار