مينيسترلىكتىڭ ءۋاجى
ءماجىلىس دەپۋتاتى البەرت راۋ جانار-جاعارماي نارىعىندا باعا كەلىسىمى جانە كارتەلدىك كەلىسىمدەر بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزىلۋى كەرەك دەپ سانايدى.
– جىل باسىنان بەرى اي-92 ماركاسى الماتىدا – 160, نۇر-سۇلتاندا – 170, اقتاۋدا – 172, اتىراۋدا 200 تەڭگەگە جەتتى. بۇرىن ۆەدومستۆو باعا قىمباتتاۋىن يمپورتقا تاۋەلدىلىكپەن, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى ء(موز) جوندەۋ جۇمىستارىمەن تۇسىندىرەتىن. بۇل جولى اتىراۋ ءموز-ىندەگى تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردىڭ اپاتتى جاعدايدا توقتاۋىمەن بايلانىستىرادى. «وبەكتيۆتى سەبەپتى» ارقاشان تابۋعا بولادى. بىراق بۇدان قاراپايىم كولىك جۇرگىزۋشىلەرى زارداپ شەكپەۋى كەرەك. بەنزين باعاسىنىڭ ءوسۋى تاۋار, تاريف جانە قىزمەتتەر باعاسىنىڭ وسۋىنە دە اسەر ەتىپ, اقىرىندا بۇل قاراپايىم تۇتىنۋشىنىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسىرەدى, – دەيدى دەپۋتات.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسى نارىقتاعى ۇسىنىس پەن سۇرانىسقا بايلانىستى رەتتەلەتىنىن ايتادى. ۇكىمەت نەلىكتەن بەنزين باعاسىن قولدان ارزانداتۋعا قاۋقارسىز؟ مۇنداي ءادىس نەلىكتەن ءتيىمسىز؟ ۆەدومستۆو بىلاي جاۋاپ بەرەدى: «ەگەر باعا تومەن بولسا, وتاندىق ءونىم كورشى نارىقتارعا كەتىپ, ءوز نارىعىمىزدا تاپشىلىق تۋىندايدى. ال ەگەر باعا جوعارى بولسا, پروفيتسيت تۋىنداپ, قويمالارعا بەنزين تولىپ, بۇل مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنداعى قايتا وڭدەۋ كولەمىنىڭ ازايۋىنا الىپ كەلەدى. جانار-جاعارمايعا تومەن باعالار ءدالىزى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ قايتا وڭدەلگەن شيكىزاتقا تومەن باعا ۇسىنۋى ارقىلى سۋبسيديالانىپ كەلدى. قازىر اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جەتكىزىلەتىن مۇناي باعاسى تونناسىنا 20-45 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا قۇبىلىپ تۇر. قايتا ەسەپتەگەندە باررەلىنە 6,5-15,2 دوللاردى قۇرايدى. بۇل رەتتە مۇناي باعاسى باررەلىنە 60 دوللاردان اسىپ كەتتى» دەلىنەدى مينيسترلىك حابارلاماسىندا.
ۆەدومستۆونىڭ حابارلاۋىنشا, ەگەر باعا قولدان تومەندەتىلسە, وندا مۇنىڭ يگىلىگىن قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, شەكارالاس وبلىستارداعى كورشى ەلدەر ازاماتتارى دا كورىپ كەتەدى. ەكىنشىدەن, مۇناي ونىمدەرى «كولەڭكەلى» جولمەن ەكسپورتتالا باستايدى. ۇشىنشىدەن, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا ۇلكەن قاۋىپ تونەدى. البەرت راۋ بولسا, مينيسترلىك جانار-جاعارماي نارىعىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداپ, بەنزين باعاسىن رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ازىرلەۋى جانە ەنگىزۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
باعا نەگە باسىندى؟
حالىقارالىق رەيتينگتىك GlobalPetrolPrices.com سايتىندا 12 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا قازاقستانداعى بەنزين باعاسى 171,6 تەڭگە, ديزەل باعاسى 183,4 تەڭگە دەپ كورسەتىلگەن. ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, بەنزين باعاسى قايتا كەش ءوسىپ وتىر. ول 2020 جىلى-اق كوتەرىلۋى كەرەك ەدى دەدى:
– ەلىمىزدە بەنزين ءبىر جىل بويى وزىندىك قۇنىنان تومەن ساتىلىپ كەلگەن. مىسالى, ءبىزدىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا مۇناي باعاسى باررەلىنە شامامەن 30 دوللاردان, ياعني الەمدىك باعادان ەكى ەسە تومەن جەتكىزىلەدى. ەگەر شيكى مۇناي باررەلىن ليترگە اۋىستىرساق, قازاقستاندىق مۇنايدىڭ ءبىر ءليترى الەمدىك نارىقتا شامامەن 170 تەڭگە تۇرادى, ال بەنزين قازىر ليترىنە وسى باعاعا جاقىنداپ قالدى. ياعني دايىن ءونىم مەن شيكىزاتتىڭ باعاسى شامالاس. مۇناي, كەز كەلگەن تاۋار سياقتى وزىندىك قۇنعا يە جانە ول جىل سايىن ۆاليۋتا باعامىنا, ينفلياتسياعا, سونىڭ ىشىندە جالاقىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ءوسىپ وتىرۋى قاجەت.
2019 جىلدىڭ سوڭىندا بەنزيندى كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدادا ساتۋعا اكتسيز سالىعى كوتەرىلىپ, 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, جوعارى اكتسيزدەر قولدانىسقا ەندى. بەنزين قۇنى سەگىز تەڭگەنى قۇرايتىن اكتسيز 18 تەڭگەگە دەيىن ءوسۋى ءتيىس ەدى. بىراق جاڭا جىلدان باستاپ جانار-جاعارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندە باعا كورسەتكىشى 10 تەڭگەگە وسكەن جوق. مۇنى «ەسكى» قورلاردىڭ جاپپاي ساتىلۋىمەن نەمەسە نارىق قاتىسۋشىلارى مارجاسىنىڭ تومەندەۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى, دەيدى ساراپشى.
– نەگىزگى فاكتور – نارىق پەن نارىقتىق قاتىناستار. سوڭعى 9 جىلدا ۇكىمەت پەن جانارماي نارىعىنىڭ ويىنشىلارى مۇناي ونىمدەرى ساۋداسىن بيرجاعا شىعارۋعا دايىندىق جۇرگىزىپ كەلدى. بيىل 31 ناۋرىزدا قازاقستان تاريحىندا العاش رەت اي-92 جانە اي-95 بەنزيندەرى بيرجالىق الاڭدا ساتىلدى. ءساۋىر ايىندا اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى, پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى, «پەتروقازاقستان ويل پروداكتس» وندىرگەن اي-92 جانە اي-95 بەنزيندەرىن ساتۋ ءۇشىن 6 ساۋدا سەسسياسى وتكىزىلدى. قازاقستاننىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا ءىرى كولەمدە مۇناي جەتكىزۋشىلەر ساتۋشى رەتىندە قاتىستى. بۇگىنگە دەيىن كوتەرمە باعانىڭ ءوسۋىن تەجەپ كەلگەن وسى كاسىپورىندار بولاتىن. بيرجاداعى ساۋدا قانداي وزگەرىس اكەلدى؟ 6 ساۋدا سەسسياسىندا اي-92 بەنزيننىڭ كوتەرمە باعاسى 30 پايىزعا ءوستى. ەشقانداي الىپساتارلىق ارەكەت بولعان جوق. نارىقتىڭ بارلىق ويىنشىلارىنا مۇمكىندىك تەڭدەي ۇسىنىلدى. ساتۋشى ساتىپ الۋشىنى كورمەيدى, ساتىپ الۋشى كىمنەن ساتىپ الاتىنىن بىلمەيدى, – دەيدى م.حالىق.
الداعى بولجام قانداي؟
تەلەگرامداعى FINANCE.kz كانالىنىڭ باس رەداكتورى اندرەي چەبوتاريوۆ ازىرگە ءبىزدىڭ بەنزين باعاسىنىڭ رەسەيدەگى باعامەن تەڭەسە قويۋى ەكىتالاي دەپ تۇجىرىمدايدى. دەگەنمەن جازعا دەيىن ءليترى 200 تەڭگەگە جەتۋى ابدەن مۇمكىن.
– ءبىزدىڭ ەاەو اياسىندا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ ورتاق نارىعىنا بىرىگىپ جاتقانىمىزدى ۇمىتپاۋ كەرەك. جوسپار بويىنشا نارىق ءوز جۇمىسىن 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا باستايدى. بيرجا دا سول كەلىسىم اياسىندا ىسكە قوسىلىپ وتىر. ورتاق نارىقتى قۇرۋ جوباسى بيرجالىق ساۋدانى دامىتۋ جانە نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىسى ءۇشىن ساۋدا-ساتتىققا تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ يدەياسىنا نەگىزدەلگەن. بۇل ولار ءۇشىن باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرادى, باعالاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى, – دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۇزاق ۋاقىت بويى قازاقستانداعى بەنزين باعاسى قولدان تەجەلىپ كەلدى. سونىڭ وزىندە ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى تولىعىمەن جاۋىپ قانا قويماي, جانارماي ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا دا مۇمكىندىك بەردى. ءتىپتى بىلتىر اكتسيزدىڭ ءوسۋى دە باعانى وسىرگەن جوق. ال ەندى جانار-جاعارماي بيرجاسىندا اشىق ساۋدا باستالىپ ەدى, تەجەلىپ تۇرعان فاكتورلاردىڭ «تىنىسى اشىلىپ», باعا ەركىن وسە باستادى. مۇنى تابيعي زاڭدىلىق ءارى پايدا دەپ قاراۋ كەرەك, دەيدى ساراپشى. ياعني باعا ءوسۋىنىڭ ارقاسىندا سالا مودەرنيزاتسيا شىعىندارىن جاۋىپ, ەكسپورتتىق پوتەنتسيالدى ارتتىرۋعا كۇش سالىپ, وتاندىق مۇناي ەكسپورتىن ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك الادى.
– باعا تۇرعىسىنان باسەكەلەستىك ارقاسىندا ءبىز رەسەيگە كىم, قانشا توننا بەنزين الىپ بارا جاتىر دەپ شەكارادا كۇزەتىپ تۇرماي, ونى وركەنيەتتى جانە اشىق تۇردە ساۋدالاپ, سونىڭ ارقاسىندا وندىرىستە جۇمىس ورنىن قۇرىپ, جوعارى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك الۋىمىز كەرەك, – دەيدى ا.چەبوتاريوۆ.
«بايديلدينوۆ. نەفت» اۆتورلىق باعدارلاماسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ولجاس ءبايدىلدينوۆ «مۇناي وندىرەتىن ەلدە بەنزين ارزان بولۋ كەرەك دەگەن – قاتە تۇسىنىك» دەيدى.
– تاۋار وزىندىك قۇنىنان ارزانعا ساتىلمايدى. بۇل تۋرالى ايتقاندا ادامدار پارسى شىعاناعىن, اراب ەلدەرىن مىسالعا كەلتىرۋگە قۇمار. ماسەلەن, ءباا-دە اي-95 باعاسى – 255 تەڭگە. رەسەيدە 250-270 تەڭگە شاماسىندا. قازاقستان مۇنايى ءوز ساپاسىنا بايلانىستى باررەلىنە 60 دوللاردان ساتىلادى. ءبىر باررەلدە 159-160 ليتر مۇناي بار. ياعني 1 ليتر شيكى مۇناي – 170 تەڭگە. قازىر وتاندىق بەكەتتەردە اي-92 باعاسى شامامەن وسى باعاعا جەتتى. ودان بولەك مۇنايدى زاۋىتقا جەتكىزىپ, قايتا وڭدەپ, ودان تاعى 2-3 مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ جانارماي بەكەتىنە اپارۋ, ەڭبەكاقى, سالىق, اكتسيز تولەۋ كەرەك. قايماق پەن ماي باعاسى سۇتتەن قىمباتتاپ كەتسە ەشكىم تاڭعالمايدى. ال وندىرۋشىلەر جانار-جاعارماي وتىنىن قىمباتتاتسا, نارازى بولادى. ولار ۇنەمى مينۋسقا جۇمىس ىستەي المايدى عوي, – دەيدى ساراپشى.
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى جانات مۇساباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيرجا باعا وسىمىنە تىكەلەي اسەر ەتتى دەپ ساناۋعا بولمايدى. ويتكەنى بيرجادا بۇكىل بەنزيننىڭ 10 پايىزى عانا ساتىلدى. قالعان 90 پايىزى ءالى ءداستۇرلى جەتكىزۋ جانە كەلىسىمشارت جولىمەن ساۋدالانۋدا.
ساراپشىلاردىڭ ايتقانىنان ۇققانىمىز, وندىرۋشىلەر ونسىز دا جىلدان استام ۋاقىت ءونىمدى نارىقتاعى قۇنىنان تومەن باعاعا جەتكىزدى. شىعىندى ەكسپورتتىق ءتۇسىم ەسەبىنەن جاپتى. ەندى ولاي جالعاستىرا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى ەكسپورتتىق ءتۇسىمنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتتى. بىلتىر قاڭتاردا مۇنايدى قايتا وڭدەۋ اكتسيزى ليترىنە 5-7 تەڭگەگە كوتەرىلدى. ال بيىل «قازاقستان تەمىر جولى» تەمىر جول تاسىمالى باعاسىن 13 پايىزعا وسىرگەن. وسىنداي قىسىمداردىڭ وزىنە توتەپ بەرىپ, كەش قىمباتتاپ جاتقان بەنزين ءۇشىن دە ءتاۋبا ايتۋ كەرەك دەگەنگە سايادى ساراپشىلار پىكىرى.
ۆەدومستۆو دەرەگىنشە, ەلدە اي-92 بەنزينىنىڭ قورى جەتكىلىكتى. جىل باسىنان بەرى قور 60 مىڭنان 270 مىڭ تونناعا دەيىن كوبەيگەن. 15 ساۋىردەگى دەرەك بويىنشا Royal Petrol جانارماي بەكەتتەرى جەلىسىنىڭ رەسمي سايتىندا اي-92 باعاسى – 168, اي-95 – 188, اي-98 – 212 تەڭگە دەپ كورسەتىلگەن. ال Sinooil كومپانياسىنىڭ بىزگە ۇسىنعان مالىمەتى بويىنشا 15 ساۋىردە نۇر-سۇلتان قالاسىندا اي-92 – 166, اي-95 – 188 تەڭگەدەن, الماتىدا اي-92 – 164, اي-95 – 186 تەڭگەدەن ساتىلعان.
