وقيعا • 15 ءساۋىر، 2021

التىنقازعان مەن قاراقاباق ماڭعىستاۋ ارحەولوگياسىنىڭ ۇلكەن جاڭالىعىنا جاتادى

38 رەت كورسەتىلدى

ماڭعىستاۋ وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ مالىمدەۋىنشە، سوڭعى بەس جىلدا ماڭعىستاۋ اۋماعىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكى ارحەولوگيالىق جاڭالىق اشىلدى. العاشقىسى – التىنقازعان جەرىنەن تابىلعان ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى-VI عع. ۇلكەن ءدىني-قابىرلەۋ كەشەنى. وندا ءزاردۇش جانە ەجەلگى كوشپەندىلەر داستۇرىندە جەرلەۋ راسىمدەرى وتكىزىلگەن. كەشەن وتكەن عاسىرلاردا قاتتى تونالعان. سوعان قاراماستان ارحەولوگتەر ەليتالىق قۇرباندىقتار بولىگىن تاپتى.

اتاپ ايتقاندا، ءتۇرلى اشە­كەي­لەرمەن اسەمدەلگەن جۇگەن تا­بىل­دى. ەجەلگى شەبەرلەر ونى جا­ساۋ­دا باتىرما ءتاسىلىن پايدالا­نىپ، التىنمەن، قىزىل ءتۇستى اسىل تاس­تارمەن جانە كارىپتاسپەن اشە­كەي­لەگەن. بۇل جادىگەرلەردىڭ عۇن مادەنيەتىنە جاتاتىنى ناقتى انىق­تالىپ وتىر.

التىنقازعاننان تابىلعان كەلەسى تەڭدەسسىز جادىگەر – ەر-تۇر­مان­نىڭ كۇمىس قاپتاماسى. وندا قابان، بۇعى، اقبوكەندى قۋعان مىسىق جانە قۇس تارىزدەس جىرتقىشتار بەينەلەنگەن. بۇل سۋرەتتەر ماعى­نا­لىق جانە بەينەلەۋ مەكتەبى جا­عىنان عۇن ونەرىندە، سونداي-اق اينالاداعى مادەني-قولونەر ورتا­لىق­تارىندا قايتالانبايدى. ۇق­ساس جادىگەرلەردىڭ كوپتەپ تابىلۋى ارحەولوگتەردى جاقىن ماڭدا بۇ­عان دەيىن بەيمالىم قولونەر ور­تالىعى بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرگە جەتەلەيدى.

«قۋانىشىڭ قابات بولسىن» دەگەندەي، بۇل جاڭالىقتى ماڭ­عىس­تاۋ ساۋدا بايلانىسىن زەرتتەۋ بارىسىندا وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قاراقاباق شاتقالىندا تەڭىز جاعاسىندا ورنالاسقان ۇلكەن بەكىنىستى مەكەننىڭ تابىلۋى تو­لىقتىرا ءتۇستى. الدىن الا زەرت­تەۋ­لەر ونىڭ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى عاسىردا حورەزمدىكتەر سالعان قۋاتتى ساۋدا-قولونەر فاكتورياسى ەكەنىن كورسەتكەن. كەيىن، عۇن داۋىرىندە (IV-V عع.اياعى) قالانى جارتىلاي وتىرىقشى كوشپەندىلەر جايلاعان. قالانىڭ ساۋدا جانە قولونەر ورتالىعى رەتىندە دامۋى دا وسى كەزەڭ. كوپ­تەپ تابىلعان مونەتالار قىتاي، بۇحار سوعدىسى، ەجەلگى حورەزم، پارفيا جانە ساساندىق يران­مەن ساۋدا بايلانىسىندا بولعانىن كورسەتتى.

– ۆيزانتيا مونەتاسىنىڭ تابىلۋى – كاسپي مەن قارا تەڭىزدى ەدىل مەن جايىق وزەندەرى ارقىلى جال­عاعان سۋ جولى بولعانىنىڭ دا­لەلى. قاراقاباق قالاشىعى – ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك قۇر­­لىق­تىق-تەڭىز تارماعىنىڭ بول­­عانىن جانە ونىڭ وسىدان 2000 جىل بۇرىن ماڭعىستاۋدىڭ ۇس­تى­مەن وتكەنىن دالەلدەيتىن تا­ريح­­­تاعى العاشقى ماتەريالدىق كۋا! بۇل – الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكىن­شى جاڭالىق، – دەيدى ارحەولوگ اندرەي استافەۆ.

قاراقاباق قالاشىعىنداعى قابىردى زەرتتەۋ بارىسىندا قول­دان وزگەرتىلگەن بىرنەشە باسسۇيەك تابىلدى. وبلىستىق تا­ريحي-ولكە­تا­نۋ مۋزەيىندە ماڭ­عىس­تاۋ­دىڭ ەجەلگى تۇر­عىن­دا­رىنىڭ كەلبەتى كورىنىس تابۋى ءۇشىن عۇن داۋى­رىندەگى ايەلدىڭ بەينەسىن پلاس­تيكالىق رەكونسترۋكتسيالاۋ ۇسى­نىلىپ وتىر.

الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىق التىنقازعان تۋرالى پىكىر ءبىلدىرىپ ۇلگەردى. فرانتسيانىڭ «پەرنەل مەديا» پروديۋسەرلىك كومپانياسى عۇندار تاريحى جونىندە فيلم ءتۇسىردى. عۇندارعا قاتىستى ەس­كەرت­كىشتەردى دالالىق زەرتتەۋ جو­­نىندەگى تۇسىرىلىمدەر التىن­قاز­­عاندا جۇرگىزىلدى. ءفيلمنىڭ تۇساۋ­كەسەرى فرانتسۋزدىڭ «فرانس 5» جانە امەريكالىق «ديسكاۆەري ساينس» ارنالارىندا ءساتتى ءوتتى. «ۆياسات حيستوري» تەلەارناسىندا ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى كورسەتىلىپ جاتىر. تاياۋ ۋاقىتتا التىنقازعان ءدىني-قابىرلەۋ كەشەنىندەگى زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا عىلىمي ەڭبەك جازىپ، شىعارۋ جوسپارلانعان.

ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋما­­عىنان التىنقازعان مەن قارا­قا­باق قالاشىعىنىڭ اشىل­ۋى ءوڭىردى تاڭعاجايىپ ساۋلەت ەس­كەرت­كىشتەرىمەن بىرگە قازاق­ستان­داعى تاريحي-مادەني ماڭىزى جا­عى­نان الدىڭعى ورىنعا شىعا­رۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى.

 

ماڭعىستاۋ وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىرەتكە دەيىنگى ادالدىق

ونەر • بۇگىن، 10:23

ۇقساس جاڭالىقتار