راسىندا دا, پاندەميا كوپ دۇنيەنى جالاڭاشتاپ, قوعامدا دەيمىز بە, ءاربىر مەملەكەتتە دەيمىز بە, قاي تۇستاردىڭ وسال, قاي تۇستاردا, قانداي سالانىڭ تاس ءتۇيىن جينالا الاتىن ابجىلدىگىن دە اڭعارتتى. ءبىرى ونلاين وتىرىستىڭ وزىنەن جاڭا بيزنەستىڭ كوزىن اشىپ, الەۋەتىن كوتەرىپ جاتسا, ەندى ءبىر پاراسى كادىمگىدەي ابدىراپ قالدى. اسىرەسە دامۋى كەيىن قالعان مەملەكەتتەرگە اۋىر سوققى بولدى. «نەگە پاندەميا زاردابى سونشالىقتى اركەلكى؟ COVID-19-دىڭ سالقىنى كەيبىرەۋلەرگە زور سوققى بولىپ ءتيدى؟ ونىڭ سەبەبى – ولاردىڭ ونسىز دا قولايسىز جاعدايدى بۇرىننان كەشىپ جۇرۋىندە ەدى. جۇمىس ورىندارىندا, باسپاناسىندا, قوعامدىق ورتاسىندا, مەديتسينالىق كومەككە قولجەتىمدىلىگى دە وسىعان دەيىن دە بار ماسەلەلەرىن ىندەت ايقىنداپ كەتتى. ەندى ادامزاتقا ويلانىپ, ادىلەتسىزدىكتى جويىپ, ادىلدىككە جۇگىنگەن قوعام قۇرىپ, پاندەميادان سوڭ تەك ءتىرى قالۋدى ەمەس, بولاشاقتى جارقىن ەتۋدىڭ قامىمەن ناقتى قادامدار جاساۋ كەرەك», دەدى ەۋروپالىق ايماق بيۋروسىنىڭ ايماقتىق ديرەكتورى ەHans Henri P.Kluge.
ءيا, جاھاندى جايلاعان ىندەت شىنىمەن سانالىعا وي سالدى. سول سەبەپتەن ددۇ الەم ەلدەرى باسشىلارىن كەزەك كۇتتىرمەيتىن بىرقاتار ماسەلەگە ءمان بەرۋگە شاقىرادى. ادام بالاسى ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق – دەنساۋلىق. ەندەشە, دەنساۋلىققا قاتىستى تەڭدىك, مەديتسينالىق قىزمەتتى جالپىعا بىردەي ەتۋ ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, تىرشىلىك ەتۋ جانە ەڭبەك ەتۋدىڭ دۇرىس جاعدايىن تۋعىزۋ, سول ارقىلى ادامداردىڭ سالاماتتى ءومىر سۇرۋىنە جول اشۋ, ۇشىنشىدەن, ساپالى مەديتسينالىق كومەك قاجەت كەزىندە كورسەتىلىپ, قارجىلىق تاۋەلدىلىك كەسىرىنەن دەنساۋلىعىن تۇزەي الماۋدى بولدىرماۋ سياقتى ادامزاتتىق دەڭگەيدە ماڭىزى بار ورتاق پروبلەمالاردى شەشۋدى ۇسىندى. سوندا عانا ىلگەرىلەۋ, سوندا عانا دامۋدىڭ دۇرىس داڭعىلى پايدا بولىپ, اداسپايمىز دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى.
الەمدەگى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنەر بولساق, COVID-19 زاردابىنىڭ قاتتى تيۋىنە كوپتەگەن فاكتورلار جيىنتىعى اسەر ەتكەن. اتاپ ايتقاندا, كەدەيشىلىك, گەندەرلىك جانە ەتنوستىق وزگەشەلىك, ميگرانتتىق ستاتۋس, مۇگەدەكتىك, ارنايى ماماندىقتىڭ بولماۋى جانە سول ءتارىزدى كوپتەگەن بۇرىننان بار فاكتورعا پاندەميا قوسىلعاندا «تۇيەنى جەل شايقاسا, ەشكىنى اسپاننان ىزدە» دەگەندەي اسا اۋىر قيىندىق تۋدى. اۋرۋ جۇقتىرۋدىڭ جيىلىگى دە قانداي ازاماتتىڭ قانداي الەۋمەتتىك ورتادا ەكەنىنە بايلانىستى. ماسەلەن, زەرتتەۋشىلەر شۆەتسيادا ىندەت ىلمەگىنە ىلىككەندەردىڭ 30 پايىزى تابىسى تومەندەۋ ورتادا, ال اسا اۋقاتتى تۇراتىندار اراسىنان جۇقتىرۋدىڭ 4,1 پايىز بولعانىن مىسالعا كەلتىرەدى.
سونىمەن بىرگە گەندەرلىك تۇرعىدا مەديتسينا سالاسىندا ەڭبەك ەتۋشى ايەلدەردىڭ ۆيرۋس جۇقتىرىپ, اۋرۋى ەرلەر اراسىنداعى مەديكتەرمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسەگە ارتىق بولۋى بۇل سالادا كادرلىق قۇرىلىمداردىڭ بارلىعىندا ايەلدەردىڭ 70 پايىز ەكەنىنە بايلانىستى, سوندىقتان دا ايەلدەر پاندەميامەن كۇرەستىڭ العى شەبىنەن تابىلىپ, كوبىرەك زارداپ شەكتى دەپ ەسەپتەيدى.
ال ناسىلدىك, ەتنوستىق تۇرعىدان كەلگەندە ەۋروپادا تۇراتىن افريكالىقتار مەن ازيالىقتارعا ىندەتتىڭ اۋىرىراق تۇسكەنىن العا تارتقان زەرتتەۋشىلەر مىسالعا ۇلىبريتانيا بىرىككەن كورولدىگىندە اۋىر جاعدايدا بولعان نەمەسە كوز جۇمعانداردىڭ 34,5 پايىزىن ميگرانتتار قۇراعانىنا قىنجىلادى.
وسىنداي كەلەڭسىز دۇنيەلەردى سارالاي كەلگەن عالىمدار دەنساۋلىق سالاسى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ باسقا دا تۇستارىندا الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتى, الەۋمەتتىك تۇرعىداعى تەڭسىزدىكتى جويۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان دا ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك قوعاممەن بىرلەسە ونىمەن كۇرەستىڭ كەشەندى فورمالارىن قاراستىرۋى قاجەت. سوندا عانا الەۋمەتتىك تەڭدىككە نەگىزدەلگەن, دەنى ساۋ, سالاماتتى قوعام قۇرىلادى. تۇتاس ادامزات بالاسى سول كەزدە عانا پاندەميا ءتارىزدى الەمدىك جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇراتىن قابىلەتكە يە بولادى. قۇرلىق حالقىنا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالداما قورىتىندىسى بويىنشا, ەۋروپا حالقىنىڭ 84 پايىزى الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتى تۇبىرىمەن جويۋ مەملەكەتتەردىڭ ەڭ باستى مىندەتى سانايدى.
ددۇ-نىڭ ەۋروپالىق ايماقتىق بيۋروسى «ەشبىر ادام نازاردان تىس قالىپ, الەۋمەتتىك قيىندىقتارىمەن جەكە قالماۋى ءتيىس, دەنساۋلىق سالاسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ مەن ونى باسقارۋدى جەتىلدىرە ءتۇسۋ الداعى 10 جىلداعى باعدارلاماعا اينالۋى ءتيىس دەگەن پايىمعا ۇيىپ وتىرعان جايى بار.
