– ايتۆ-ينفەكتسياسى – قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدا نەگىزگى جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. مۇنى جيتس جونىندەگى جاھاندىق ستاتيستيكا دا ايعاقتايدى. ايتۆ ەپيدەمياسى باستالعالى بەرى بۇل كەسەلدى 75,7 ملن ادام جۇقتىردى. قازىرگى ۋاقىتتا ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ سانى 38 ملن-عا جەتتى. ونىڭ ىشىندە 14 جاسقا دەيىنگى بالالار – 1,8 ملن. 2019 جىلى ايتۆ-نىڭ جاڭا جاعدايلارىنىڭ سانى 1,7 ملن بولدى. قازاقستان ۇكىمەتى دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە, ونىڭ ىشىندە ايتۆ ينفەكتسياسىن قوسا العاندا, الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋلارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. مۇنى «قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعى, ءبىلىمى مەن ءال-اۋقاتى» اتتى 2030 ستراتەگياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىعىنان كورەمىز. بۇل ماسەلەدە قازاقستاننىڭ الەۋەتى جەتكىلىكتى جانە ايتۆ-ينفەكتسياسىمەن كۇرەستە الەمدىك قاۋىمداستىق قابىلداعان ماقساتتى جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىپ كەلەدى. قازاقستان – ايتۆ ينفەكتسياسىن ەمدەۋ تولىعىمەن مەملەكەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن ورتالىق ازياداعى ەلدەردىڭ ءبىرى.
– يرينا يۆانوۆنا, قازىرگى كەزدە ايتۆ-عا قاتىستى قانداي باعدارلامالار قارجىلاندىرىلىپ وتىر؟
– مەملەكەت «زياندى ازايتۋ جونىندەگى باعدارلامالاردى» قوسا العاندا, حالىقتىڭ نەگىزگى توپتارى اراسىندا ايتۆ-ينفەكتسياسىنا تەستىلەۋ, پروفيلاكتيكا بويىنشا باعدارلامالاردى قارجىلاندىرادى. ايتۆ-احۋالدى ادامداردى ارت-ەمدەۋدى جانە ديسپانسەرلەۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ايتۆ بويىنشا باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ سوڭعى ەكى جىلدا عانا 2 ەسەگە ارتتى (2018 جىلى – 8 ملرد 963 ملن 595 تەڭگە, 2020 جىلى – 16 ملرد 995 ملن 012 تەڭگە).
ەپيدەمياعا قارسى بىرلەسكەن ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋدە حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى مەملەكەتتىك قولداۋ, كومەك كورسەتۋ, حالىقارالىق ۇسىنىمداردى ەنگىزۋ ايتۆ-ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋىن شوعىرلانۋ ساتىسىندا ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى (0,27). پروفيلاكتيكانىڭ, دياگنوستيكانىڭ, ەمدەۋدىڭ جانە كۇتىمنىڭ ءتيىمدى قۇرالدارىنا قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتۋدىڭ ناتيجەسىندە ايتۆ-ينفەكتسياسى سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ باسىم تەراپيا ساناتىنا ءوتتى. بۇل ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن ادامدارعا ۇزاق جانە سالاماتتى ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ددۇ/يۋنەيدس–90-90-90 ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە قازاقستاندا ايتۆ-ينفەكتسياسىنا تەستىلەۋ جۇرگىزۋگە جانە ونى ءتيىمدى ەمدەۋگە جاپپاي قولجەتىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلدى. 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ 83%-ى ءوز مارتەبەسىن بىلەدى, 73%-ى انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيامەن قامتىلعان, 84%-ىندا ۆيرۋستىق جۇكتەمەنىڭ انىقتالماعان دەڭگەيى بار.
– دەنساۋلىق تۋرالى جاڭا كودەكستە ايتۆ-ينفەكتسياسىنىڭ الدىن الۋداعى قانداي يننوۆاتسيالاردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– ارينە, جۇرگىزىلەتىن پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردىڭ مارتەبەسى مەن ماڭىزدىلىعىن كورسەتەتىن زاڭنامالىق نورمالاردىڭ ماڭىزى زور. 2020 جىلى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» جاڭا كودەكس قابىلداندى. كودەكستە ايتۆ-ينفەكتسياسى ماسەلەلەرىنە قاتىستى ءتۇرلى نورمالار كورسەتىلگەن. مىسالى, كودەكستە بۇرىن بولماعان جاڭا انىقتامالار پايدا بولدى: «سەنىم پۋنكتى», «دوستىق كابينەتى», «حالىقتىڭ نەگىزگى توپتارى», «قاتىناسۋعا دەيىنگى پروفيلاكتيكا», «قاتىناسۋدان كەيىنگى پروفيلاكتيكا», «انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيا». حالىق ءۇشىن دە, نەگىزگى توپتار ءۇشىن دە پروفيلاكتيكالىق ء ىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ءتارتىبى قۇرىلىمدىق تۇردە ايقىندالعان. بۇرىن ۆيرۋسقا قارسى تەراپيانى ۇسىنۋ پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارا بولىپ تابىلاتىندىعى تۋرالى حالىقارالىق تاسىلدەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەمدەۋ پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردىڭ تىزىمىنە ەندى. پروفيلاكتيكا بويىنشا ءىس-شارالار حالىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە نەگىزگى توپتاردىڭ اراسىندا ايتۆ-ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋىنا ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ, قاتىناسۋعا دەيىنگى پروفيلاكتيكانى ۇسىنۋ تۋرالى بولىمدەرىمەن تولىقتىرىلدى. ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ, سونداي-اق وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ نەگىزگى توپتارى ءۇشىن ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستى قالىپتاستىرۋ, ىسكە اسىرۋ, ىسكە اسىرۋدى مونيتورينگىلەۋ جانە باعالاۋ جونىندەگى قىزمەتپەن تولىقتىرىلدى, بۇل ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ نەگىزگى توپتارمەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى.
– پروفيلاكتيكانى دامىتاتىن تاعى قانداي ماڭىزدى قۇجاتتاردى اتار ەدىڭىز؟
– پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ءتارتىبى زاڭعا تاۋەلدى اكتىدە ازىرلەندى: دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2020 جىلعى 19 قازانداعى № دسم-137/2020 «ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ پروفيلاكتيكاسى جونىندەگى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» بۇيرىعى. بۇل تۇبەگەيلى جاڭا قۇجات, وندا پروفيلاكتيكالىق جۇمىستىڭ بارلىق بولىمدەرى بويىنشا نەگىزگى توپتارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ ءادىسناماسى, قاعيدالارى جانە ينديكاتورلارى كورسەتىلگەن. سەنىم پۋنكتتەرى مەن دوستىق كابينەتتەرىن جاراقتاندىرۋ نورمالارىنىڭ بولۋى ولاردى جاراقتاندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇيرىقتا باياندالعان نورمالاردى قولدانۋدىڭ اعىمداعى تاجىريبەسى پروفيلاكتيكالىق قىزمەتتەردى تاريفتەۋ, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس تەتىگى ماسەلەلەرى بويىنشا ونى ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. بۇل ماسەلەلەردى باسقالارمەن قاتار ىسكە اسىرۋ 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان ايتۆ سالاسىنداعى قىزمەتتەردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جول كارتاسى شەڭبەرىندە كوزدەلگەن. ايتۆ-ينفەكتسياسىنىڭ پروفيلاكتيكاسى بويىنشا الەمدىك تاجىريبە حالىقتىڭ كوپتەگەن توپتارى اراسىندا جانە ءبىرىنشى كەزەكتە نەگىزگى توپتار اراسىندا ايتۆ-ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋ قارقىنىن ازايتۋعا, ال مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ, ازاماتتىق سەكتور مەن قوعامداستىقتاردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى ولاردىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ايتۆ-ينفەكتسياسىنىڭ ەپيدەميالىق احۋالى قانداي؟
– بيىلعى, ياعني 2021 جىلعى 1 قاڭتارداعى مالىمەتتەرگە سايكەس, قازاقستاندا ايتۆ-احۋالدى 27 498 ادام بار. دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيامەن قامتۋ بويىنشا ينديكاتوردىڭ ورىندالۋى 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 73%-دى, نىسانالى ينديكاتوردا 71%-دى قۇرادى. تەستىلەۋ كولەمى 3 ملن-نان استام تەستتى قۇرادى, تەستىلەۋمەن قامتۋ 13,7%-دى قۇرادى. پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالارمەن بارلىق نەگىزگى توپتار قامتىلعان (ينەكتسيالىق ەسىرتكىنى پايدالاناتىن ادامدار, سەكس قىزمەتكەرلەر, ەركەكتەرمەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇسەتىن ەرلەر). دوستىق كابينەتتەرىندە – 39 جانە سەنىم پۋنكتتەرىندە – 139, سونداي-اق اۋتيچ-قىزمەتكەرلەر ۇكىمەتتىك ەمەس قوعامدىق ۇيىمدار ارقىلى پروفيلاكتيكالىق قىزمەتتەر كورسەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالى,
«Egemen Qazaqstan»
