مەديتسينا • 12 ءساۋىر، 2021

QAZCOVID-IN – ەڭ قاۋىپسىز ۆاكتسينالاردىڭ ءبىرى

185 رەت كورسەتىلدى

بىلتىر پاندەميانىڭ العاشقى تولقىنى كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىنە كوز جەتكىزدى.

بيىل ەپيدەميالىق احۋال تاعى ۋشىعىپ تۇر. جۇعۋى جىلدام جامان اۋرۋدى اۋىزدىقتاۋدا كارانتيندىك شارالار، لوكداۋن، شەكتەۋلەر باستى ءرول اتقارمايتىنىن دا بىلدىك. كەز كەلگەن ىندەتتى اۋىزدىقتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ۆاكتسينا. ال ەكپەگە سەنىمدى وياتاتىن – ناقتى عىلىم مەن عالىمدار.

وتكەن اپتادا كوكەيدەگى كوپ سۇراقتىڭ جاۋابىن بىلمەككە جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنداعى وتار اسكەري گارنيزونى ماڭىنداعى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا كەلدىك. كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالعان قالا ءتيپتى گۆاردەيسك كەنتىندەگى بۇل ينستيتۋت 1958 جىلى وڭتۇستىكتەگى شەكارانىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان. سودان بەرى مۇندا قاۋىپتى جانە اسا قاۋىپتى ميكرواعزالاردىڭ كوللەكتسياسى جاساقتالعان. مۇندا 13 زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. ادام بالاسى اتىن ۇمىتا باستاعان ۆيرۋستاردان باستاپ، ەكزوتيكالىق ۆيرۋستار دا تابىلادى. ءتىپتى كەيبىر اسا قاۋىپتى ۆيرۋستاردىڭ بارماقتاي بوتەلكەسى الەمدى سوعىسسىز جويىپ جىبەرۋگە قاۋقارلى. ال كوروناۆيرۋس بۇلاردىڭ قاسىندا «بالاقاي» كورىنەدى. مۇنداي ينستيتۋتتار حالىق تىعىز شوعىرلانعان ەلدى مەكەندەردەن الىسقا قونىس تەبەتىنى بەلگىلى.

قىسقاسى، ءبىز جابىق ايماق ىشىندەگى جابىق ايماقتا وتاندىق عالىمدارىمىز جۇمىس ىستەپ جاتقان زەرتحانالارعا جەتكەنشە 3 بىردەي باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتىنىڭ تەكسەرىسىنەن وتتىك. ءتارتىپ بويىنشا كىرەردە ارنايى قورعانىش كوستيۋمىن كيەر الدىندا جاقسىلاپ جۋىنۋ قاجەت بولسا، شىعاردا دا وسى ۇدەرىس قايتالانادى.

الەم جۇرتشىلىعى قازاقستاننىڭ ءوز ۆاكتسيناسىن جاساپ جاتقانىن ءبىلىپ وتىر. ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىنا قاراي نۇر-سۇلتان، الماتى، اقتوبە، شىمكەنت قالالارىنا QazCovid-in ۆاكتسيناسىنىڭ العاشقى پارتياسى – 50 مىڭ دوزا جەتكىزىلۋى ءتيىس. وسى ارادا ۆاكتسيناعا قاتىستى ءبىر ماسەلەگە توقتالا كەتكەن ءجون. ماسەلەن، قازىر ۆيرۋستىڭ مۋتاتسياعا ۇشىراعان تۇرلەرى تابىلىپ وتىر. ال ۆاكتسينا ونىڭ جاڭا شتامدارىنا اسەر ەتپەۋى دە مۇمكىن عوي دەگەن كۇماندى سۇراقتار بار. عالىمداردىڭ تۇسىندىرۋىنشە، قانداي ۆيرۋس بولسا دا مۋتاتسياعا ۇشىراسا دا ءوز قاسيەتىن، جاراتىلىسىن جوعالتپايدى. مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس دەگەنىمىز – تارالا كەلە ءتۇرلى جاعدايلارعا بەيىمدەلگەن، «ساۋساعى ءۇزىلىپ»، ياكي «شاشى كەسىلىپ» قالعان سول ۆيرۋس. بىراق مۋتاتسيالانعان ۆيرۋستىڭ جۇعۋى جىلدامداپ، اعزادا ءجۇرۋى، اسەرى عانا وزگەرمەك، ونىڭ ۆاكتسيناسى بىرەۋ عانا. جاڭا شتامدارعا بولەك ۆاكتسينالار جاسالمايدى.

جالپاق جۇرتقا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك، قايبىر مەملەكەتتەر ءوز ۆاكتسينالارىن جاساماي-اق، باسقا ەلدەردىكىن الىپ جاتقاندا قازاقستان نەگە ءوز ۆاكتسيناسىن جاساۋعا بەل بايلادى؟ بىرىنشىدەن، جوعارىدا اتاپ وتكەندەي، كەزىندە رەسەيدىڭ ۆلاديمير مەن پوكروۆ قالالارىندا، قازاقستان، ارمەنيا، تاجىكستاندا بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك زەرتتەۋلەرىمەن اينالىساتىن ينستيتۋتتار سالىنىپ، بازاسى جاسالعان. ارمەنيا مەن تاجىكستانداعى بۇل ينستيتۋتتار جابىلىپ قالعان. بىزدە بۇعان دەيىن ادامداردا، مالدا، اۋىل شارۋاشىلىعىندا بولاتىن اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسينالار جاساۋ پلاتفورماسى، بۇرىنعى مەكتەپتەن قالعان عالىمدار بار جانە ۆاكتسينا جاساۋعا بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ 3-ءشى دەڭگەيلى زەرتحاناسىنىڭ (BSL-3) بولۋى دا جاعداي تۋعىزىپ وتىر.

قىسقاسى، قازاقستان تاقىر جەردەن ۆاكتسينا جاساي سالعان جوق. ەڭ قىزىعى، ءبىزدىڭ وقىمىستىلار ءوزىمىزدىڭ ەكپە ءتيىمدى، بارىنشا قاۋىپسىز دەپ ەسەپتەيدى، ونى عىلىمعا نەگىزدەپ ساعاتتار بويى تاپتىشتەپ ءتۇسىندىردى. اتالعان ەكپەنى ازىرلەۋشىلەردىڭ ءبىرى، بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلار زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور لەسپەك قۇتىمبەتوۆ قازاقستاندىق QazCovid-in ۆاكتسيناسى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمەلەدى. ول – وتاندىق ۆاكتسينانى وتكەن جىلى شىلدە ايىندا ەڭ ءبىرىنشى وزىنە سالعان 7 عالىمنىڭ ءبىرى. مۇنى ءداستۇر دەۋگە دە بولادى. ادەتتە، ۆاكتسينا جاساۋشىلار سىناقتى الدىمەن وزىنەن باستايدى. بيىل ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا QazCovid-in ۆاكتسيناسىن كلينيكالىق سىناقتاردان وتكىزۋدىڭ ءۇشىنشى فازاسى اياقتالدى.

QazCovid-in – ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا قارسى جاساعان بەس ءتۇرلى ۆاكتسيناسىنىڭ ءبىرى. ۆاكتسينا ازىرلەۋدىڭ الۋان ءتۇرلى ءادىسى بولسا، وتاندىق عالىمدار ۆاكتسينا جاساۋدا يناكتيۆتەندىرىلگەن ۆاكتسينا، سۋببىرلىكتى ۆاكتسينا، رەكومبينانتتى نەمەسە ۆەكتورلىق جانە ء«تىرى» ۆاكتسينا تەحنولوگيالارىنا سۇيەنگەن.

ء«بىزدىڭ يناكتيۆتى ۆاكتسينانى ازىرلەۋدە ءبۇتىن ۆيرۋسقا اديۋۆانت قوسىلدى. سوندىقتان ونىڭ يممۋنوگەندىك قاسيەتى باسقا ۆاكتسينالارعا قاراعاندا جوعارى بولادى. اديۋۆانت – يممۋندىق جاسۋشالاردى قوزعايدى نەمەسە قوزدىرادى. ۆيرۋس حيميالىق جولمەن ولتىرىلگەن، ونى اعزاعا سالعان كەزدە كوبەيمەيدى. ونىڭ قۇرامىنداعى زاتتار يممۋنيتەتتى كوتەرەدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت ءاۋ باستا ۆيرۋسولوگيا باعىتىندا قۇرىلعان. مەن 40 جىلدان بەرى وسى سالادا جۇمىس ىستەيمىن. كەز كەلگەن ۆيرۋسپەن جۇمىس ىستەۋ ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەدى. كوروناۆيرۋس پايدا بولعان كەزدە جاڭا ۆيرۋس دەپ ودان شوشىنعان جوقپىز. سەبەبى كوروناۆيرۋسقا ۇقسايتىن ۆيرۋستار مالدا دا كەزدەسەدى. وعان قارسى ۆاتسينانى ازىرلەپ ءجۇرمىز»، دەيدى پروفەسسور.

وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋشى عالىمدار اعزالارى ادامدارعا ۇقساس زەرتحانالىق جانۋارلاردا سىنالعان سوڭ، وزدەرى دە سالىپ العان. «بۇل – ءبىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىز. سەبەبى ءبىز كۇن سايىن ۆيرۋسپەن بەتپە-بەت جۇمىس ىستەدىك. عالىمدار اۋىرعان جاعدايدا جۇمىس توقتاپ قالاتىن ەدى. ۆاكتسينا حالىققا شىعاتىندىقتان، ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن دە وزىمىزگە ءبىرىنشى بولىپ سالدىق. ۆاكتسينانىڭ قۇرامىندا قانداي زاتتار بار ەكەنىن بىلگەن سوڭ، قورىقپاي ەكتىردىك. جەتى ايدان استى، ەشقانداي زياندى قاسيەتىن بايقاعان جوقپىن. العاشىندا سالىنعان جەرى ءبىر كۇن بويى قولىمدى اۋىرتتى. كەيىن اۋىرعانى باسىلدى. نەگىزىندە ۆاكتسينالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاۋىپسىزى وسى ولتىرىلگەن ۆاكتسينا ەكەنىن ايتقىم كەلەدى»، دەيدى ل.قۇتىمبەتوۆ.

ەسكە سالايىق، وسى ينستيتۋتتا شىعارىلعان QazCovid-in ۆاكتسيناسى 3 مىڭ ەرىكتىگە سالىنعان ەدى. بۇگىندە ەكپە العان ادامداردىڭ دەنساۋلىعىندا ەش كىنارات جوق ەكەن.

قاۋىپسىز، ءتيىمدى ۆاكتسينانىڭ اۋقىمدى تۇردە شىعارىلماي جاتقان سەبەبى، قازاقستاندا ۆاكتسينا شىعاراتىن ءبىر عانا مەكەمە بار. ال رەسەي فەدەراتسياسىندا – 6. ونىڭ ۇستىنە ماماندار سانى دا از. سوعان قاراماستان، وتاندىق عالىمدار تيىمدىلىگى جوعارى ۆاكتسينانى دايىنداپ جاتىر. ەگەر عالىمدار يناكتيۆتەندىرىلگەن ۆاكتسينا جاساۋ تەحنولوگياسىن تاڭداسا، ونى ازىرلەۋدىڭ جۇمىسى كوپ، بىراق ۋاقىتپەن تەكسەرىلگەن، بارىنشا سەنىمدى ءارى ونىڭ سۇرلەۋى بۇرىننان دا بار.

عالىمدار شەتەلدە دايىندالىپ جاتقان ۆاكتسينالاردا گەنەتيكالىق وزگەرگەن ۆيرۋستار بار بولعاندىقتان، كەيبىر ۆاكتسينالار رەاكتوگەندى ەكەندىگىن العا تارتادى. بىراق بارلىق ۆاكتسينا ءوز مىندەتىن اتقارماق. وتاندىق ۆاكتسينا دا اراعا 21 كۇن سالىپ، ەكى رەت سالىنادى، بىراق ءبىر كومپونەنتتى. ياعني سول ۆاكتسينا قايتا قولدانىلادى. كادىمگى توڭازىتقىشتارعا ساقتاۋعا كەلەدى. كەيبىر ۆاكتسينالار سياقتى تاسىمالداۋ بارىسىندا ماسەلەلەر تۋىنداتپايدى.

– كەي پلاتفورمالاردا ءبىر ۆيرۋستىڭ قۇرامىنا ەكىنشى COVID-19 ۆيرۋسىنىڭ گەنومىن سالادى. ونىڭ ناتيجەسىندە بۇل گمو بولىپ شىعا كەلەدى. ال ودان ازىرلەنگەن ۆاكتسينا دەنە جاسۋشاسىنا كىرگەندە نە بولادى دەگەن قاۋىپ بار. ونداي ۆاكتسينالار وندىرىسكە ەندى كىرىپ جاتىر. كەڭ تارالعان جوق. ونىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ەشكىم ايتا المايدى، – دەيدى عالىم.

عالىم وتاندىق ۆاكتسينا قىتاي ازىرلەگەن ۆاكتسيناعا ۇقساس ەكەنىن ايتادى.

قىتاي اسكەرى مەن حالقىنا قازىر ونى ەگىپ جاتىر. رەسەيدىڭ چۋماكوۆ ينستيتۋتى دا «ولتىرىلگەن» ۆيرۋستان ۆاكتسينا جاسادى. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا 5 ۆاكتسينا دايىندايتىن بولساق، ونىڭ ءبىرى وسى يناكتيۆتى. سوسىن اقۋىزدىق ۆاكتسينا، ول ۆيرۋس سىرتىنداعى اقۋىز قاباتىن الۋ ارقىلى دايىندالادى. ونداي ۆاكتسينا رەسەيدە دە بار، – دەيدى پروفەسسور.

ل.قۇتىمبەتوۆ رەسەيلىك سپۋتنيك V ۆەكتورلىق ۆاكتسيناسى سياقتى باسقا دا ەكى ۆاكتسينا ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتتى. ونىڭ ءبىرى تۇماۋعا بايلانىستى بولسا، ەكىنشىسى شەشەك دەرتىنە قارسى ۆاكتسينا بولماق. ماسەلەن، جاسۋشالىق بيوتەحنولوگيا زەرتحاناسىندا قولايلى تەمپەراتۋرادا ارنايى «ماتراتستار» مەن جاسۋشالار فابريكالارىندا مايمىلدىڭ باۋىرىنان الىنعان جاسۋشالار ءوسىرىلىپ جاتىر. بۇل جاسۋشالاردا ۆيرۋس جىلدام كوبەيەتىندىگى كلينيكالىق سىناقتار ارقىلى دالەلدەنگەن.

«قازىر باستاپقى كەزەڭدە وسىنىڭ ىشىندە ۆەرو جاسۋشالار ءوسىپ جاتىر. ءبىر-ەكى كۇن بولدى. ولار وسكەننەن كەيىن ۆيرۋس ءوسىرۋ ءۇشىن باسقا زەرتحاناعا اپارامىز»، دەدى جاسۋشالىق بيوتەحنولوگيا زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ازيز ناحانوۆ.

سورەدەگى ىدىستاردا ۆيرۋس ءوسىپ-ونەدى. بۇل ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. قاجەتتى تەمپەراتۋرادا تۇراتىن بولمە، ارنايى بوتەلكەلەر مەن زاماناۋي اپپاراتتار بار. ماماندار كوروناۆيرۋس شتامىن ءتيىستى تەحنولوگيا كومەگىمەن ءبولىپ العان.

«ادامداردىڭ اۋزىنان، مۇرنىنان جاعىندى الىپ، ونى ارنايى تەكسەرەدى. تەكسەرىس كەزىندە پتر-مەن دالەلدەدىك. ۆيرۋس بار ما، جوق پا، سونى انىقتايمىز. ونى تەكسەرۋ ءۇشىن ارنايى جاسۋشالاردا جۇقتىرىپ، سودان ءبولىپ العان بولاتىنبىز»، دەدى ميكرواعزالار كوللەكتسياسى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قۋاندىق جۇگىنىسوۆ.

زەرتحانالاردا QazCovid-in ۆاكتسيناسى جانۋارلارعا سالىنادى. زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەكپەنى سالىپ بولعان سوڭ، تىشقاننىڭ سالماعىن ولشەيدى. سودان كەيىن جالپى جاعدايىن ارنايى قاعازعا جازىپ، بىرنەشە كۇن باقىلايدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ەگىلگەن وتاندىق پرەپارات ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن ءجۇز پايىز كورسەتكەن.

«تىشقاندارعا ۆاكتسينا سالعاننان كەيىن العاشىندا سالماعى ازايدى. بىراق بىرتىندەپ قايتا قالپىنا كەلدى. ەكىنشى دوزاسىن 21 كۇننەن كەيىن ەكتىك. دەنساۋلىعىندا ەشقانداي كىنارات بولمادى. تىشقاننىڭ يممۋنيتەتىن باقىلاپ وتىرامىز. وزگەرىس جوق، بىرقالىپتى»، دەدى تەحنولوگيا جانە بيوپرەپاراتتار قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اينۇر نۇرپەيىسوۆا.

شىنداپ كەلگەندە، مۇنداي كۇن سايىن ۇزدىكسىز جالعاسىپ جاتقان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تەحنولوگيالارىن تۇگەل ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلەن، ۆاكتسينا جاساۋعا قاجەتتى ۆيرۋستى الۋ ءۇشىن ول كەمى ءجۇز رەت «سەبىلەدى» نەمەسە ارنايى جاسۋشالارعا ەگىلەدى.

ءوز كەزەگىندە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى كۇنسۇلۋ زاكاريا دا: ء«بىزدىڭ QazCovid-in – يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينا. ياعني «ولتىرىلگەن» تولىق ۆەرەوندى ۆاكتسينا. ال سپۋتنيك V – ۆەكتورلىق ۆاكتسينا. پلاتفورمالارى ءارتۇرلى. ولاردى تەحنولوگيا، مەحانيزم جاعىنان سالىستىرۋعا بولمايدى»، دەدى.

قالاي دەسەك تە ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ جانكەشتى ەڭبەگى قانداي قۇرمەتكە بولسا دا لايىقتى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا عانا ەمەس، ورتالىق ازياداعى جالعىز بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى ينستيتۋتى – 253 ناقتى قولدانىستاعى پاتەنتتىڭ يەسى. مۇنىڭ بارلىعى دا ارەكەت ەتىپ جاتقان جەكە-جەكە عىلىمي جاڭالىق. وتاندىق عالىمدار قۇس، شوشقا تۇماۋىنا قارسى جاساعان ۆاكتسينالاردىڭ تيىمدىلىگىن العا تارتا كەتسەك بولادى. ينستيتۋتتا اسا قابىلەتتى قازاق جاستارىنىڭ لەگى ءوسىپ كەلە جاتىر. سوڭعى جىلدارى اتالعان ينستيتۋتقا قاتىستى ۇكىمەتتىڭ كوزقاراسى دۇرىس. قۇنى 500 ملن دوللار تۇراتىن سەكۆەناتور ساتىپ الىنعان. بۇل سەكۆەناتور كوروناۆيرۋستىڭ 70-تەن استام شتامىنىڭ گەنومىن ايقىندايدى. بۇرىن بۇل ىسكە 2-3 اي قاجەت بولسا، سەكۆەناتور ونى 3 كۇندە انىقتاپ بەرەدى. باسقا دا عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە قاتىستى قۇرال-جابدىقتارعا قول جەتكىزىلگەن. مۇندا وتاندىق ۆاكتسينا جاساۋ ىسىنە 56 عىلىمي قىزمەتكەر تارتىلسا، ۆەتەرينارلىق مەديتسينا، مولەكۋليارلىق بيولوگيا، گەندىك ينجەنەريامەن اينالىسىپ جاتقان 200-دەن استام قىزمەتكەر بار.

قازىر مەملەكەتىمىز مۇنداعى ماماندارعا جاعداي تۋعىزۋعا ۇمتىلىپ جاتقان جايى بار. زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جانىندا بەس قاباتتى ءۇش تۇرعىن ءۇي سالىنىپ جاتىر. قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان باسپانا وسى جازدا قولدانىسقا بەرىلەدى. ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن «سق-فارماتسيا» قويمالارىنا وتاندىق ۆاكتسينا كەلە باستايدى. جالپى 2 ملن دوزا ەكپە ءوندىرۋ كوزدەلگەن.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

شاڭىراق – «شاعىن وتانىڭ»

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار