تەحنولوگيا • 07 ءساۋىر، 2021

حالىقتىق ءىرو: قايتا ورالعاننىڭ قايىرى بار

83 رەت كورسەتىلدى

«حالىقتىق IPO» ماعىناسىن جالپىلاما الساق، مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق بايلىعىن ازاماتتارى اراسىندا ءبولۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ونىڭ اتاۋى بىزگە سونى ەستىلگەنىمەن تاريحى تەرەڭدە جاتىر.

شەت مەملەكەتتەردە بۇل قارجى باعدارلاماسىنىڭ ەڭ كوپ تاراعانى – اقش. بىلتىر امەريكا نارىعىنا 360 كومپانيا اكتسيالارىن شىعاردى، ونىڭ قۇنى – 435 ملرد دوللار، ونىڭ ىشىندە 244 كومپانيا IPO باعدارلاماسىمەن 100 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتقان، بۇل سومانىڭ 21 ملرد دوللارى – شەتەل كومپانيالاردىڭ ۇلەسىندە.

قارجى نارىعى دامىعان ەلدىڭ ءبىرى رەسەيدە بىلتىر ىشكى نارىققا بار بولعانى 3 ملرد دوللار تارتىلعان. بۇل ەلدە كومپانيالار بيرجاعا 2017 جىلدان بەرى شىقپاعان، بىلتىر تەك ەكى كومپانيا عانا حالىققا اكتسيالارىن ساتقان.

ءىرى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ەگەسى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بۇل باعدارلاما تۋرالى قازاقستاندا العاش رەت 2011 جىلدىڭ اقپان ايىندا Nur Otan پارتياسىنىڭ XIII سەزىندە ەلباسى ايتتى. سول جىلى شىلدە ايىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق قورى وزىنە باعىنىشتى كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن قور نارىعىنا شىعارۋ تۋرالى باعدارلامانى قابىلداپ، شىلدە ايىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى. سودان كەيىن قور بيرجاسىندا 2015 جىلعا دەيىن ساتىلىمعا شىعاتىن اكتسيونەرلىك كومپانيالاردىڭ ءتىزىمى بەلگىلەندى. بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇرايتىن اكتيۆتەر ەدى، ياعني مۇناي-گاز قۇبىرلارى، ەلەكتر جەلىلەرى، تەمىر جول، ەلەكترستانسالار، ۇشاقتار، تەڭىز فلوتى سالاسىنداعى اكتيۆتەرى بولاتىن. مەملەكەت بۇل كاسىپورىنداردى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ، حالىققا اكتسيالاردىڭ تەك 5-15 پايىزىن ساتۋدى ۇيعارعان-دى.

 «حالىقتىق IPO» نە ماقساتتا وتكىزىلەدى؟ بىرىنشىدەن، بۇل مەملەكەتتىك كاسىپورىندار جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن جانە ونىڭ قىزمەتىنە قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. ەكىنشىدەن، قازاقستان ازاماتتارى اكتسيونەر بولعاننان كەيىن ولار كومپانيا يەلەرiنiڭ بiرi بولادى. سوندىقتان ۇلتتىق كومپانيالاردى باسقارۋعا قاتىسا الادى، ياعني اكتسيونەرلەردىڭ جالپى جينالىسىندا ستراتەگيالىق شەشiمدەر قابىلداۋ كەزiندە داۋىس بەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ۇشىنشىدەن، حالىق ارتىق اقشاسىن پايدالانۋدىڭ جولىن ۇيرەنەدى، قارجى نارىعىندا اقشا ساقتاۋ ديۆەرسيفيكاتسياسىن پايدالانادى. مىسالى، دەپوزيتتەردە اقشا جاقسى ساقتالادى، بىراق ونىڭ ايتارلىقتاي تابىس اكەلمەيتىنى بەلگىلى، اسىرەسە شەتەل ۆاليۋتالارىنان (جىلىنا 0،8%) ونشا تابىس كەلمەيدى.

ال ۇكىمەت ءۇشىن «حالىقتىق IPO» – ەكونوميكانى دامىتۋعا حالىقتىڭ اقشاسىن تارتۋ ءتاسىلى. تارتىلعان قارجىنى ۇلتتىق كومپانيالار ءوزىن ودان ءارى دامىتۋعا، قىزمەتىن جاڭعىرتۋعا جانە كەڭەيتۋگە سالۋعا مۇددەلى. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاندىقتاردىڭ جيناعان قارجىسىن ءىرى كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىنا ينۆەستيتسيا رەتىندە سالىپ، سول ارقىلى اكتسيالارعا يەلىك ەتۋ جانە وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قازاقستانداعى باعالى قاعازدار نارىعىن دامىتۋ.

 «حالىقتىق IPO» ەرەكشەلىگىنە كەلسەك، مۇندا قازاقستان ازاماتتارى عانا اكتسيونەر بولا الادى. الدىمەن جەكە تۇلعالار اكتسيا ساتىپ الادى، سودان كەيىن قالعان اكتسيالار زەينەتاقى قورلارىنا ساتىلادى. بۇل – اكتسيا باعاسىنىڭ تىم قىمباتتاپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى. ءارى جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى اكتسيالاردى ۇتىمدى ساتىپ السا، كەلەشەكتە زەينەتكەرلىك سالىمنىڭ وسۋىنە، قورلاردى دامىتۋعا، ينۆەستيتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءار اكتسيونەر كومپانيا پايداسىنان ديۆيدەند الادى. اكتسيا باعاسى وزگەرىپ وتىرادى، ونىڭ باعاسىنىڭ ءوسۋى كەزىندە جاقسى پايدا تابۋعا بولادى. الايدا اكتسيالاردىڭ ىقتيمال جوعارى تابىستىلىعىنىڭ كەرى جاعى دا بار. ول – تاۋەكەلگە بارۋ. كومپانيا جۇمىسى ناشارلاپ، تابىسى ازايعان كەزدە اكتسيا باعاسى دا ءتۇسىپ كەتەدى، سول كەزدە اكتسيا ۇستاۋشى ادام ۇتىلادى. سوندىقتان كومپانيانى دۇرىس تاڭداي ءبىلۋ كەرەك. تاڭداۋدى قور نارىعى ۇسىنادى، ال «حالىقتىق IPO» – قور نارىعىمەن تانىسۋ ءۇشىن جاقسى باستاما.

كەزىندە ۇكىمەت اتالعان باعدارلاما اياسىندا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى وسى حالىقتىق ءىرو-مەن بارىنشا قامتىلۋى قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. جاۋاپتى مەكەمەلەرگە ەل ازاماتتارىنا اكتسيالاردى ساتۋدىڭ قىر-سىرىن بارىنشا ءتۇسىندىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى. اتقارۋشى بيلىك «حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى ءىرى ينۆەستورلاردى تارتادى، ولار ءبىزدىڭ نارىعىمىزعا ءىرى قارجى اكەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن ماڭىزدى» دەگەندى العا تارتقان ەدى. سونداي-اق «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسىنا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كومپانيالاردىڭ قاتىسۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلگەن بولاتىن.

 باعدارلاماعا الەمدىك نارىقتا ءوز ورنى بار كومپانيالار ىرىكتەلىپ الىنعان ەدى. اتاپ ايتقاندا، 2012 جىلى «قازترانسويل»، 2013 جىلى «KEGOC»، «ەير استانا»، «قازترانسگاز»، «سامۇرىق-ەنەرگو»، «قازمورترانسفلوت» ۇتكك» اكتسيونەرلىك قوعامدارى، 2014 جىلى – «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك»، «قازتەمىرترانس»، 2015 جىلى – «قازاتومونەركاسىپ»، «قازمۇنايگاز» اق ەندى.

2012 جىلى «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسىنا «قازترانسويل» اق قاتىسىپ، جىل اياعىندا اكتسيالار حالىققا ساتىلدى. سول كەزدەرى جەكە تۇلعالاردىڭ اشقان بروكەرلىك شوتتارىنىڭ سانى 10 مىڭنان اسقان بولاتىن. بۇل – «قازترانسويل» كومپانياسىنىڭ اكتسيالارىن، جالپى كولەمى 5 ملرد تەڭگەدەن استام قارجىعا ساتىپ الۋعا نيەت بىلدىرگەندەردىڭ سانى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنا سايكەس، «قازترانسويل» اق-تىڭ ءبىر قاراپايىم اكتسياسىنىڭ قۇنى 725 تەڭگە بولدى. اكتسيالارعا جازىلۋ 6 قاراشادان باستالدى جانە بۇل 2012 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىنا دەيىن جالعاستى.

كومپانيانىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرى الماس ءماساليننىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كۇندەرى «قازترانسويل» اق «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 35 مىڭ اكتسيا ورنالاستىرعان. وتكەن 8 جىلدا ءبىر اكتسياعا 974 تەڭگە ديۆيدەند تولەنگەن.

2014 جىلى 18 جەلتوقساندا «حالىقتىق  IPO» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە قازاقستان قور نارىعىندا «KEGOC» كومپانياسىنىڭ جاي اكتسيالارىن باستاپقى ورنالاستىرۋى جۇرگىزىلدى. كومپانيانىڭ ءبىر اكتسياسى مينۋس 10% كولەمىندەگى پاكەتتى ورنالاستىرۋ تۋرالى جاريالاندى. ءار اكتسيانىڭ قۇنى 505 تەڭگە دەپ ەسەپتەلىپ، بارلىعى 25،9 ملن اكتسيانى قۇرادى. اكتسيونەرلەر ءۇشىن اكتسيالاردى ورنالاستىرعان ساتتەن باستاپ كىرىستىلىك 316%-دى قۇرادى. اكتسيونەرلەر ءۇشىن بۇل سالىم ءساتتى بولعان، 2019 جىلدىڭ مالىمەتىنە سايكەس، «حالىقتىق IPO» قاتىسۋشىلارىنا 100،4 ملرد تەڭگە ديۆيدەند تولەنىپتى.

جوعارىدا ايتقانداي، ۇلتتىق كومپانيالار اكتسيالارىنىڭ تەك 5-10 پايىزى عانا جەكە ادامدارعا ساتىلىمعا شىعارىلادى. بۇل – دۇرىس شەشىم، ويتكەنى «KEGOC» مەكەمەسىندە كەيىنگى جىلدارى جەكە ادامداردىڭ اكتسيالارىن باسقا مۇددەلى تۇلعالار جاپپاي قىمباتقا ساتىپ الۋ فاكتىلەرى تىركەلگەن.

ەسەپ كوميتەتىنىڭ تەكسەرۋلەرى دە ءبىراز جايتتىڭ بەتىن اشتى. «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسىن 2011 جىلى سول كەزدەگى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگى مەن «سامۇرىق-قازىنا» قورى بەكىتكەن. باعدارلاما 2011-2015 جىلدارعا ەسەپتەلگەن، بىراق ونىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا ورىندالعان.

العاشىندا قازاقستان قور بيرجاسىنا اكتسيالارىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن 6 كومپانيا جوسپارلانعان، وعان تەك ەكى كومپانيا عانا شىعىپتى. 2014 جىلدىڭ اياعىندا كومپانيالاردىڭ اكتسيا شىعارۋىنا دايىن بولماۋى جانە «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسىنىڭ ينديكاتورلىق تالاپتارىنىڭ وزگەرۋىنە سايكەس باعدارلامانىڭ ورىندالۋى 2022 جىلعا دەيىن سوزىلدى. سوعان قاراماستان، جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ بۇل باعدارلامانىڭ جۇرگىزىلۋىن دۇرىس باقىلاماۋى سالدارىنان ول ومىرشەڭ بولماي قالعان، ماقسات ورىندالماعان، سوعان بايلانىستى ونىڭ ماڭىزى دا جويىلعان، دەيدى تەكسەرۋشىلەر.

 ال «سامۇرىق-قازىنا» قورى 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا اكتسيالاردى قور بيرجاسىنا ورنالاستىرۋ ءۇشىن بەرىلگەن كەڭەستەرگە جانە جارناما مەن حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا 2،2 ملرد تەڭگە جۇمساعان. سونىمەن قاتار «قازترانسويل» جانە «KEGOC» كومپانيالارىنىڭ اكتسيالارىن يەمدەنۋشىلەردىڭ قاتارىندا جەكە تۇلعالار جىلدان-جىلعا ازايىپ وتىرعان. ال بۇل فاكت باستاپقىدا ايتىلعان «حالىقتىق» ءمانىنىڭ السىرەگەندىگىن كورسەتەدى.

 2015 جىلى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋىنا سايكەس، «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسى ونىڭ قاراماعىنا وتكەننەن كەيىن قىسقارتىلىپ، كەيىن مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىنا كىرىپ كەتكەندىگى بەلگىلى بولدى.

2018 جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا «سامۇرىق-قازىنا» قورى «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسى اكتسيالارىنىڭ قور بيرجالارىنا شىعارىلعانىن حابارلادى. لوندون جانە «استانا» بيرجالارىنا كومپانيانىڭ باعاسى 451 ملن دوللار تۇراتىن باعالى قاعازدارىنىڭ 15%-ى شىعارىلدى، ول − 38،9 ملن اكتسيا بولاتىن. سۇرانىس ۇسىنىستان 1،7 ەسە كوپ بولعان.

قازاقستاندىق ينۆەستورلار جالپى اكتسيانىڭ 47،5%-ىن يەمدەنگەن. جالپى، بۇل IPO-دا 49 شەتەل جانە 16 وتاندىق زاڭدى تۇلعالار قاتىسقان، ال جەكە ادامدار، ياعني قازاقستاندىقتار سانى – 2،7 مىڭ ادام.

الدىندا ساتۋ باعاسىنىڭ شەگى (دياپازون) ءار قاعاز ءۇشىن 11،6-15،4 دوللار ارالىعىندا بولعان، بىراق ولار تومەنگى باعامەن، ياعني 11،6 دوللارمەن ساتىلىپ كەتكەن. ينۆەستيتسيا كولەمى 17 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.

بيرجادا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ارقىلى ينۆەستورلار 3،93 ملن اكتسيا ساتىپ العان، بۇل بارلىق ساتىلعان اكتسيانىڭ وننان ءبىرى شاماسىندا. قارجى ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل شارا اسىعىس وتكىزىلگەن، ولاي بولماعاندا ينۆەستورلار الدەقايدا كوپ قاتىسىپ، اكتسيا باعاسىن كوتەرىپ، ينۆەستيتسيا كولەمىن الدەنەشە ەسە كوبەيتۋگە بولار ەدى.

قازاقستاننىڭ ازاماتى رەتىندە ءوزىم دە «قازترانسويل» اكتسيالارى ساتىلىمعا شىققان كەزدە 100 اكتسيا ساتىپ العان ەدىم، باعاسى 725 تەڭگەدەن بولاتىن.

بروكەرلىك قىزمەتتى «قازپوشتا» اكتسيونەرلىك قوعامى جۇرگىزدى. سول كەزدە حالىققا قولجەتىمدىسى دە، تۇسىنىكتىسى دە وسى قوعام بولاتىن. بىراق ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بۇل مەكەمە بروكەرلىك قىزمەتىن ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزە المادى.

بروكەر – ول قور نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىنىڭ اراسىنداعى كاسىپقوي دەلدال. بروكەرلىك قىزمەت كليەنتتەردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا قور نارىعىندا مامىلە وتكىزىپ تۇرادى جانە قارجى قۇرالدارىن ۇيىمداستىرىلعان جانە ۇيىمداستىرىلماعان نارىقتا ساتۋ جانە ساتىپ الۋ قىزمەتتەرى، ساقتاۋ قىزمەتى: شوت اشۋ، ساقتاۋ، ەسەپ، قۇقىعىن راستاۋ جانە مامىلەلەردى تىركەۋ سىندى جۇمىستاردى اتقارۋى ءتيىس. وسى ايتىلعان قىزمەتتەردىڭ ءبارى ماعان كورسەتىلگەن جوق. تەك كەلىسىمشارت جاساپ، شوت اشۋمەن شەكتەلدى. الماتىنىڭ ورتالىق پوشتاسىندا ورنالاسقان شتاتتاعى بروكەر سانى ەكەۋ-اق ەكەن. وزدەرى تاعى ىزدەگەن ادام زورعا تاباتىن كەڭسەنىڭ قۋىسىندا ورنالاسىپتى. ءبىز بارعاندا ءبىرى جۇمىستان شىعىپ كەتسە، ەكىنشىسى شارۋامەن سىرتتا ءجۇر ەكەن. اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ، ولاردىڭ كومپيۋتەرىنەن ءوزىمنىڭ شوتىمنىڭ ءۇزىندىسىن زورعا الدىم. وندا 8 جىل بويى جينالعان ديۆيدەند 89 971 تەڭگەنى قۇراپتى. ولارمەن سوڭعى بايلانىسىم 2017 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا بولىپتى. سونان كەيىن حابار جوق. نەگىزى مەن جىل سايىنعى اكتسيا تۋرالى مالىمەت الىپ تۇرۋعا ءتيىس ەدىم. بىراق اكتسيا قىمباتتاعاندا ونى ساتىپ نەمەسە ارزانداعاندا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى مەندە بولمادى. سوندىقتان قور بيرجاسىندا بروكەرلەردىڭ ءوز مىندەتىن دۇرىس اتقارماعاندىعىنا بايلانىستى بۇل نارىقتا ويىنشى بولا المادىم. ەندىگى مەنىڭ شەشىمىم قارجى نارىعىنداعى باسقا بروكەرلىك كومپانياعا اۋىسۋ، ياعني دەر كەزىندە كەرەكتى اقپاراتتى بەرىپ، كەڭەس بەرەتىن دەلدالدارمەن جۇمىس ىستەۋ. مىسالى، دوللارمەن سالعان دەپوزيت بانكتەردە قازىر 0،8 - 0،9 پايىز عانا، ال مەن ساتىپ العان اكتسيا باعاسى 725 تەڭگەدەن بۇگىنگى كۇندەرى 1 003 تەڭگەگە وسكەن، وعان قوسىمشا ديۆيدەند بار، جىلىنا ەكى رەت اكتسياڭىزدى ساتىپ نەمەسە ساتىپ الىپ وتىرساڭىز، تاعى پايدا تۇسەدى.

سوندىقتان «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلار ءۇشىن بروكەرلىك كومپانيالاردىڭ ءرولى بولەك ەكەن. قازاقستاندا بروكەرلىك قىزمەتتى 20-دان استام كومپانيا جاسايدى. ولاردىڭ ىشىندە ۇزدىك بەستىككە كىرەتىندەر «قازپوشتا» اق، «فريدوم فينانس»، حالىق بانككە قاراستى Halyk Finance، «تسەنتركرەديت» بانكىنىڭ BCC Invest، QazKom توبىنا قاراستى «كازكوممەرتس سەكيۋريتيز» كومپانياسى.

«قايتىپ كەلگەن مالدىڭ قايىرى بار» دەيدى قازاق. وسىدان 6 جىل بۇرىن توقتاپ قالعان «حالىقتىق IPO» قايتا جاڭعىرۋدا. بۇل جونىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىرماسى وتە ورىندى. ەندى «حالىقتىق IPO» ءوزىنىڭ جالپى تۇسىنىگىندە مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق بايلىعىن ولاردىڭ ازاماتتارى اراسىندا ءبولۋ دەگەن باستى قاعيداتىن مەملەكەتتىك ورگاندار، ۇلتتىق كومپانيالار مەن قارجى ينستيتۋتتارى دۇرىس ورىنداپ، جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋى كەرەك.

 

 اتامۇرات شامەنوۆ،

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

75،7 ملن ادام ايتۆ جۇقتىردى

مەديتسينا • كەشە

2021 جىلعى ورازا كەستەسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار