ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتىك جىلدار كەرەمەت كۇندەردىڭ كورىنىسىن كوز الدىما اكەلەدى. ول كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبي بىرلەستىك جۇمىس ىستەيتىن. بۇل كەزەڭ اقىنداردىڭ ارىنداعان ءداۋىرى ەدى. ايىنا كەمىندە ەكى رەت ادەبي كەش وتەتىن. ول جيىننان ەشقايسىمىز قالمايتىنبىز.
ادەبي كەشتى اتاقتى ءسۇيىنباي اقىننىڭ نەمەرەسى, عالىم, فولكلوريست سۇلتانعالي سادىرباەۆ ۇستازىمىز جۇرگىزەتىن.
مارات وتاراليەۆ, رافاەل نيازبەكوۆ, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, جاراسقان ابدىراشەۆ, ءشومىشباي ساريەۆ مىنبەردى بەرمەيتىن. ولاردىڭ جۇرەگى تولا جىر ەدى. مىنەزدەرى دە قالىپتاستقان فورماتقا سىيمايتىن.
ارقايسىسى ءبىر-ءبىر الەم, ءبىر-ءبىر تۇلعا!
شوكەڭمەن 4-كۋرستىڭ سوڭىندا سامارقانداعى اسكەري جيىندا جاقىنىراق تانىسىپ, ارالاسۋعا مۇمكىندىك بولدى. ءبىر كازارمادا جاتتىق. اپتا سايىن قالا سىرتىنداعى پوليگونعا اپارىپ تاستايتىن. شوكەڭ ەكى جاس ۇلكەندىگى ءارى گازەتتە ىستەگەن تاجىريبەسى بار بولعاندىقتان, نەبىر قيال-عاجايىپ اڭگىمەلەر ايتاتىن. ءبىر قىزىعى, اڭگىمەنىڭ ءبارى ارال تۇبىندەگى جەزتىرناقتار, ديۋ-پەرىلەر, تابيعاتتىڭ قۇبىلىسى مەن جۇمباعى توڭىرەگىندە ءوربيتىن. بۇنىڭ ءوزى پوەتيكالىق بوياۋمەن كومكەرىلىپ, ءبىزدىڭ بۇكىل بولمىسىمىزدى بيلەپ الاتىن. كەلەسى اپتاداعى اسكەري ويىندى اسىعا كۇتىپ جۇرەتىنبىز.
ءشومىشباي ساريەۆ اقىندىق الەم ەسىگىن ەرتە اشقان. بالا كەزىندە ولەڭدەرى اۋداندىق گازەتتە ءجيى جاريالانىپ جۇرەدى. اقىن زەينوللا شۇكىروۆ ءشومىشباي ولەڭدەرىنىڭ جاريالانۋىنا عانا ەمەس, ونىڭ ولەڭ تەحنيكاسى مەن تەورياسىن ۇيرەنۋىنە كوپ كومەكتەستى. ونىڭ ۇستىنە ارال اۋداندىق «تولقىن» گازەتىندە جۋرناليست بولىپ قىزمەت ىستەپ, ۋنيۆەرسيتەتكە قالامى قاتايىپ كەلىپ تۇسكەن ەدى.
جاس شاعىندا:
«جايسام دەيمىن مول وركەن
گۇلدەي اراي جۇرەگىم.
وزباۋ ءۇشىن كولەڭكەم,
كۇنگە قاراپ جۇرەمىن», دەپ جىرلاپ ەدى.
ول كولەڭكەسىن وزدىرعان جوق. ءوزى دە ءوستى, پوەزياسى دا ءوستى. ولەڭگە جاڭا ورنەك, وتانشىلدىق رۋح, نازىك ليريزم الىپ كەلدى.
ەڭ العاشقى «بالداۋرەن» كىتابىنا قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى, كورنەكتى عالىم ءابدىلدا تاجىباەۆ كىرىسپە جازدى جانە اكەلىك كەڭەس بەردى. بالانى انا تولعاعى جەتىپ, توعىز اي, توعىز كۇن كوتەرىپ بارىپ دۇنيەگە اكەلەدى. ولەڭ دە سونداي. تولعاق قىسقاندا عانا جاقسى ولەڭ تۋادى.
ۇستاز اعانىڭ وسى ءبىر باتالى ءسوزى ءشومىشباي ساريەۆتىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدى. ويتكەنى قاي ولەڭىن الساڭ دا ودان ناعىز پوەزيانىڭ سۇلۋ ورنەكتى ولشەمى مەن ءسوز اسىلى كورىنىپ تۇرادى. ءسوز ۇيقاسقا ەمەس, ۇيقاس سوزگە كورىك بەرەدى, بەينەلى وبراز سۋرەت سەكىلدى جۇرەگىڭە سالىنادى. مۇمكىن وسى ءبىر قاسيەتتەر شوكەڭدى, تۇمانباي مولداعاليەۆ ايتقانداي, «تاۋعا قاراپ وسۋگە» جەتەلەگەن شىعار.
ءشومىشباي ساريەۆ 1946 جىلى 15 ساۋىردە قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانىنىڭ ءشومىش ستانساسىندا ومىرگە كەلدى. اكەسى ناعاشىباي سارى ۇلى مەن اناسى ءمارياش وتەنيازقىزىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق ەدى. ويتكەنى بۇعان دەيىن ءۇش ۇل شەتىنەپ كەتكەن بولاتىن. ءبارى اللادان دەپ, وسى بالانىڭ امان قالۋىن تىلەدى. اجەسى: ء«شومىش ستانساسىندا ومىرگە كەلگەن بالاڭنىڭ اتىن ءشومىشباي قويارسىڭ, سوندا بالا ءتىل-كوزدەن امان بولادى», دەگەن ەدى. ناعاشىباي ۇلىنا ازان شاقىرىپ, «ش-ءو-م-ءى-ش-باي!» دەپ ات قويعان بولاتىن.
جاس نارەستەمەن بىرگە ۇيگە قۇت كىردى. ءشومىشبايدىڭ سوڭىنان بۇل شاڭىراقتا التى ۇل-قىز ءومىر ەسىگىن اشتى.
ادام ءۇشىن تۋعان جەر وتە ىستىق. ال اقىن ءۇشىن ول – جەرۇيىق, جەر جانناتى. قۇم قۇيىلعان, ءشولدى ارال شوكەڭ ءۇشىن ەرەكشە قىمبات. قايدا بارىپ, قاي تەڭىزگە بارىپ شومىلسا دا, شاعالالاردىڭ ءبارى ارالدىڭ شاعالالارىنداي اسەر ەتەدى. قىرعىزدىڭ ىستىقكولىندە شومىلىپ ءجۇرىپ:
«قايدان ءجۇرسىڭ, شاعالاسى ارالدىڭ؟
مەن دە سەندەي توپىراقتان جارالدىم», دەگەن ولەڭ جولدارى – سول وشپەس سەزىمنىڭ كورىنىسى.
اقىننىڭ ء«شول دالانىڭ ۇلىمىن» اتتى جيناق شىعارۋى تەگىن دەيسىڭ بە؟! سول تۋعان جەرگە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ ۇشقىنى.
ۇلى دالا –
ءشول دالانىڭ ۇلىمىن,
وركەش-وركەش قۇمنان ورگەن بۇرىمىن.
شولىركەگەن ءشول دالانىڭ كوسەمى –
قۇمدارى امان بولسا, مەن دە ءتىرىمىن.
ارۋ دالا, ارمان دالا, ءشول دالا
بۇل جالعاندا ماحابباتىم سەن عانا,
جەل ىزىڭداپ قوبىزىنداي قورقىتتىڭ,
قۇمدى كەشىپ جولعا شىقتىم تولعانا.
ۇلى دالا – ءشول دالانىڭ ۇلىمىن...
ءبىر كىتاپ, ءبىر تولعاق, ءبىر سەزىم, ءبىر ماحاببات. مۇنداي ءسوزدى ناعىز اقىن عانا ايتا الادى.
...بىردە قازاقتىڭ كورنەكتى قايراتكەرى, مادەنيەتتانۋشى مۇرات اۋەزوۆ رەسەي جاقتان كولىكپەن كەلە جاتادى. ءشومىش ستانساسىنا توقتاپ, سۋ ىشپەكشى نەمەسە شۇبات ىشكىسى كەلەدى. قۇدىق باسىندا ويناپ جۇرگەن ءبىر بالانى شاقىرىپ الىپ, «پالەنباي» دەگەن جازۋشى ەدىم, سۋسىن اكەلىپ بەرەسىڭ بە دەيدى.
بالا: «اعاي, ءسىز اقىن ءشومىشباي ساريەۆتى بىلەسىز بە؟» دەيدى.
مۇرات مۇحتار ۇلى بالانى سىنايىن دەپ: ء«شومىشباي دەگەن اقىندى بىلمەدىم. ونداي اقىن بار ما ەدى؟» دەيدى.
سوندا جاس بالا: ء«وي, اقىن اعام ءشومىشبايدى بىلمەسەڭىز, نەمەنەگە جازۋشى بولىپ ءجۇرسىز؟!», دەپ تەرىس اينالىپ جۇرە بەرەدى.
– اينالايىن, بىلەمىن, ءشومىشباي مىقتى اقىن, سەنى سىناۋ ءۇشىن عانا ايتقانمىن.
– ەە, سولاي دەمەيسىز بە, – دەپ جاس بالا كوڭىلدەنىپ, ۇيىنەن سۇپ-سۋىق شۇبات اكەلىپ ۇسىنادى.
تۋعان جەر تاقىرىبى – ءشومىشباي ساريەۆ ءۇشىن ەڭ ءماندى, ەڭ قاستەرلى تاقىرىپ.
«قازاعىمنىڭ كۇيلەرى-اي», «دومبىرا», «تۋعان جەر», «سالەم ساعان, تۋعان ەل!», «ارالدان ۇشقان اققۋلار», «سارىارقا», «قازاقستان», «بوزجورعا» سىندى ولەڭدەرى سول تۋعان جەرگە دەگەن سەزىم شىراعىنان جارالعان. اسىرەسە «اينالدىم سەنەن, اتامەكەن-اي!» دەيتىن ولەڭى انگە ۇلاسىپ, ۇلتتىڭ تۋعان جەر گيمنىنە اينالدى دەسەم, ارتىق ايتپاسپىن.
كەڭ دالام!
تولعانايىن,
تولعايىن.
دومبىرام,
قولعا الايىن,
جىرلايىن.
قازاعىمنىڭ دالاسىنداي,
كوزىمنىڭ قاراسىنداي,
اينالدىم سەنى-اي, اتامەكەن-اي!
قىمباتتى دالامىزداي,
سىمباتتى انامىزداي,
اينالدىم سەنى-اي, اتامەكەن-اي!
ارىمداي,
تىرەگىمدەي,
جانىمداي,
جۇرەگىمدەي,
اينالدىم سەنى-اي, اتامەكەن-اي!
بۇل ءاننىڭ ءسوزىن ادەيى تولىقتاي بەرىپ وتىرمىن. از عانا جولدا قانشاما ماعىنا تۇر. ءار قازاقتىڭ اتامەكەنى, ءار قازاقتىڭ جۇرەك سەزىمى, ءار قازاقتىڭ قاسيەتتى قازىعى.
كورنەكتى ليريك اقىن ساعي جيەنباەۆ: ء«شومىشباي اقىننىڭ قازاق جىرىنىڭ جاسىل جايلاۋىنا تىككەن ءوز وتاۋى بار. ول وتاۋدا كورگەن ادامنىڭ كوكىرەك كوزىن اشاتىن, كوڭىلىڭە ساۋلە تىگەتىن كوركەم كەستە, ناقىش ورنەكتەر بار», دەپ جازعانى جوعارىدا ايتقانىمىزدىڭ دالەلى عوي دەپ ويلايمىن.
جاس بولسا دا پوەزيادا باس بولىپ, ولەڭى ورگە سۇيرەگەن ءشومىشباي ساريەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا زاماننىڭ ۇلى تۇلعالارى ەرەكشە دەن قويدى.
ء«شومىشباي ساريەۆتىڭ ولەڭدەرى, تابيعات, ونەر سۋرەتتەرىن ەستەتيكالىق تالعامدا قابىلداۋىمەن, ليريكالىق كەيىپكەرلەرىنىڭ ءارى شىنايىلىعىمەن, ءارى قاراپايىمدىلىعىمەن باۋرايدى», دەپ اكادەميك, سىنشى مۇحامەدجان قاراتاەۆ جازعان ەدى.
ليريك ءارى ازاماتتىق اۋەننىڭ اقىنى عافۋ قايىربەكوۆ بولسا: «قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماڭىزدى وقيعالارعا, ءوز تۇسىنداعى ساياساتقا ءۇن قاتىپ وتىرۋ – ۇلكەن ويدىڭ, مادەنيەتتىڭ, بىلىمدىلىكتىڭ بەلگىسى», دەپ جوعارى باعا بەرگەن ەدى.
ۇلت, قازاق, تۋعان جەر, تۋعان ءتىل دەگەن ۇعىمدار ءشومىشباي پوەزياسىنىڭ ءون بويىندا تۇنىپ تۇر.
ليريكاعا قاراعاندا مۇنداي تەرەڭ ويدى, ازاماتتىق بولمىستى اشاتىنداي ولەڭ وڭاي جازىلمايدى. مۇنداي ساتتە اقىن مەن پوەزيا ءبىر ەندىكتە بولادى. سونىسىمەن وقىرمانىن باۋراپ الادى. ارينە, مۇندا دا ءسوز جۇرەك ۇنىمەن ۇشتاسادى. اقىننىڭ بۇكىل جان دۇنيەسى سوزمارجانعا اينالادى. بۇعان «دومبىرا» ولەڭىنەن ءبىر شۋماق كەلتىرسەك تە جەتكىلىكتى.
بابامىزدىڭ مۇڭىسىڭ سەن, دومبىرا,
انامىزدىڭ سىرىسىڭ سەن, دومبىرا.
قازاعىمنىڭ جۇرەگىنەن جارالعان
دالامىزدىڭ ءۇنىسىڭ سەن, دومبىرا!
ءشومىشباي ساريەۆ قازاق ليريكاسىنىڭ ۇلكەن مەكتەبىن جاساعان تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ, قادىر مىرزاليەۆتىڭ, عافۋ قايىربەكوۆتىڭ, ساعي جيەنباەۆتىڭ, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ پوەتيكالىق مەكتەبىن ويداعىداي جالعاستىردى.
ءشومىشباي ءوزى قانداي بولسا, ءومىردى دە سولاي قابىلدادى. ول جاقسىلىقتى جىرلادى. قورشاعان ورتانىڭ سۇلۋلىعىن كورە ءبىلدى. كەمشىلىكتەر كەتەدى, ادامدار باقىتقا جەتەدى. ۇلتجاندىلىق ونىڭ پوەزياسىن اسقاقتاتتى, حالىق قۇرمەتىنە بولەدى.
ءسۇيدىم ءومىردى,
ءسۇيدىم ءتاڭىردى.
ارنادىم حالقىما,
جۇرەك پەن جانىمدى.
ءار كۇن سايىن كۇتتىم,
اتار اپپاق تاڭىمدى.
ءالى دە كەلەم كۇتىپ,
قۇداي بەرەر دەپ باعىمدى.
جانىم مەنىڭ بۇگىن,
تۋعان جەرىمدى ساعىندى.
اپپاق كۇنىم تاعى نۇرعا مالىندى.
اق جۇرەكتى اعادان,
ءبارىڭدى سۇيەم, ءبارىڭدى!
اقىن حالقىن قالاي سۇيسە, حالىق تا ونىڭ پوەزياسىن سولاي سۇيەدى. ونىڭ سوزىنە جازىلعان ءۇش جۇزدەن استام ولەڭ راديو-تەلەەفيردەن تۇسپەيدى.
ۇلى وزەندەي ءبىر ايالداپ تۇرمادىم,
تولقىن بولىپ الاسۇرىپ تۇنعانىم.
مەن حالقىمنىڭ تىلەگىمەن ساناسىپ,
مەن حالقىمنىڭ جۇرەگىمەن جىرلادىم.
بۇل – اقىننىڭ جان سىرى, جان تولعاۋى.
ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىندا ونداعان كىتاپتىڭ اۆتورى بولدى. «ارايلى كوكتەم», «تەڭىزدەن سوققان جەل», «تاعدىر», «زاۋلا, تۇلپار», «ۋاقىت», ء«وڭ مەن ءتۇس», ء«ۇش ولشەم», «تاعدىر جىرى», ء«بىزدىڭ عاسىر», تاعى دا باسقا كىتاپتارى وقىرمان سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى. تاڭدامالى ولەڭدەر جيناعى جاريالاندى. عىلىمي زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالدى.
قىزىلوردا وبلىسىندا شىعىپ جاتقان «سىرداريا» كىتاپحاناسى سەرياسىنان ەكى تومدىق تاڭدامالى شىعارمالار جيناعى شىقتى. اعىلشىن, ورىس, قازاق تىلدەرىندەگى كىتابىنىڭ ءوزى ءبىر توبە.
اۋدارما سالاسىندا دا ءشومىشباي ساريەۆ ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. گ.گۋليا, و.بەرگگولتس, ي.اباشيدزە, س.ۆيكۋلوۆ, ا.دەمەنتەۆ, ف.اليەۆا, ر.روجدەستۆەنسكي, م.يمەنەسكۋ سەكىلدى اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن قازاقشا سويلەتتى.
شوكەڭ وتباسىن ەرەكشە سۇيەتىن. جۇبايى جۇماگۇل ونىڭ مۋزاسىنا اينالدى. كەيدە شاي ۇستىندە ەكەۋىنىڭ ەرلى-زايىپتى ءومىرىنىڭ ساتتەرىنەن سىر اڭعارىپ قالاتىنمىن.
«ۋاكە, – دەدى جۇماگۇل, – شوكەڭ ولەڭدى كوبىنە تۇندە جازادى عوي. تۇندە وياتىپ الىپ, ولەڭىن وقيدى. ال مەن تاڭەرتەڭ جۇمىسقا بارۋىم كەرەك. ءتۇن جارىم با, تاڭعا جۋىق پا – شوكەڭە ءبارىبىر. ارينە, مەن ءوز پىكىرىمدى ايتىپ, بىرلەسىپ, تالقىلايتىن دا ەدىك.
كۇندەرگە كۇندەر, جىلدارعا جىلدار ۇلاستى. شوكەڭ ولەڭ جازۋدىڭ شەبەرى بولدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە تاعى دا وياتتى:
– جۇماگۇل, تۇر. تىڭدا. شەدەۆر جازدىم, – دەدى.
– شوكە, سەن ەندى جامان ولەڭ جازا المايسىڭ! – دەدىم.
وسىلاي تۇنگى «پوەتيكالىق» كەشتەرىمىز ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى», دەگەن اڭگىمە قازىر ەسىمە ءتۇسىپ وتىر.
شوكەڭ-ءشومىشباي وتباسىنىڭ مەرەيىن كوتەردى. وتباسى شوكەڭمەن ماقتاندى. ۇل-قىزدارى ابىرويىن اسقاقتاتتى.
«ۋاكە, – دەدى شوكەڭ بىردە. – مەنىڭ اتىمدى نەمەرەم شىعارادى. ول حوككەيشى, شابۋىلشى. كور دە تۇر, سولاي بولادى».
لايىم سولاي بولسىن!
ابىرويلى ەڭبەگى, ادال قىزمەتى, پوەزياداعى ەرەكشە قولتاڭباسى ءۇشىن ش.ساريەۆ فرانتس كافكا اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. سونداي-اق تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرى بولدى. ول – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
...ارامىزدا ەرەكشە سىيلاستىق پەن سىرلاستىق بار ەدى. ونىڭ ۇستىنە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قابىرعاسىندا جەتى جىل بىرگە قىزمەت اتقاردىق.
قازاق دالاسىنداي كەڭ, ارالىنداي ايدىن ەدى. نە ىستەرسىڭ؟!
مۇسىلماندىق جولىندا ادامدى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالار الدىندا «قانداي ادام ەدى؟» دەپ سۇرايدى عوي. «وتە جاقسى ادام ەدى, ازامات ەدى, ارلى ەدى», دەر ەدىم.
ارالدا تۋىپ, باقىتىن الماتىدان تاپقان كەڭپەيىل, اق جۇرەكتى اقىن تۋرالى قانداي تەڭەۋ ايتساڭ دا جاراسىمدى. ونىڭ ءومىرى ولەڭمەن ءورىلدى.
شوكەڭنىڭ ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەر حالىق ولەڭدەرىنە ۇقساپ كەتەتىن. سونىڭ ىشىندە «قاراعىم-اي» ءانى سول حالىقتىق, ۇلتتىق بولمىسىمەن جۇرەكتەن جۇرەككە جەتتى. اۋەن مەن ءسوز جاراسىم تاۋىپ, حالىق ماحابباتىنا بولەندى.
ديماش قۇدايبەرگەن بالامىز «قاراعىم-ايدى» الەمگە تانىتتى. الەمنىڭ جانكۇيەر, انسۇيەر قاۋىمى شوكەڭنىڭ سوزىنە جازىلعان سول ءاندى قازاقشا شىرقادى.
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىن ايىندا ءشومىشباي ساريەۆ وتانىمىزدىڭ جوعارى ناگراداسى – ءبىرىنشى دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
الماتىعا ارنايى ۇشىپ كەلىپ, شوكە-ءشومىشبايدى قۇتتىقتاعانمىن.
«پوەزيا بارىسى ەدىڭ, ەندى مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى دارەجەلى «بارىسى» بولدىڭ», دەپ قۇشاقتاسقان ساتتەر كوزىمنەن دە, كوڭىلىمنەن دە كەتپەيدى.
دوسىم, ارىپتەسىم, كۋرستاسىم شوكەڭدى بۇل سوڭعى كورۋىم ەكەن.
– ءساۋىر ايىن جاقسى كورەمىن, – دەيتىن ەدى
ءشومىشباي.
– نەگە؟ – دەيمىن مەن.
– ويتكەنى 15 ساۋىردە مەن ومىرگە كەلدىم عوي, – دەيتىن.
ءساۋىر دە كەلدى. شوكەڭ ءتىرى بولعاندا 75-كە كەلەر ەدى. ماداق ماقالا جازۋدىڭ ورنىنا, ەستەلىك جازىپ وتىرمىن.
جايسام دەيمىن مول وركەن,
عالام دەگەن قانداي عاجاپ كەڭ ەدىڭ.
جۇرەگىمنەن ولەڭ سىيلاپ ومىرگە,
دۇنيەنى جالت قاراتسام دەپ ەدىم.
ءيا, ءشومىشباي ساريەۆ ءوز پوەزياسىمەن دۇنيەنى جالت قاراتتى.
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
