ەكولوگيا • 07 ءساۋىر، 2021

شىنى سىنىعىنان دا ءورت شىعادى

30 رەت كورسەتىلدى

جاز ايىندا ءورت قاۋپى وتە كۇشتى. اسىرەسە، بۇل كەزدە ورمان، دالا القاپتارىن ورتتەن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا تۋرا كەلەدى. ءورت شىعۋ سەبەپتەرىن ساراپتاعاندا، كوبىنەسە ادامداردىڭ كىناسىنەن بولاتىنى انىقتالدى. سوندىقتان ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ ەرەجەلەرىن ۇيرەتەتىن ۇگىت-ناسيحات جۇمىس­تارىن تەك ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتكەرلەرى عانا ەمەس، قوعامدىق مەكەمەلەر دە جۇرگىزۋى ءتيىس.

ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ جۇ­مى­سىندا ءورت قاۋىپسىزدىگى – ءبىرىن­شى كەزەكتەگى ماسەلە. ورمان شارۋا­شىلىقتارىنىڭ بارلىعىندا ورماندى ورتتەن قورعاۋ جوسپارى بولادى. جوسپاردا ورماننىڭ ءتۇرى، ورتانىڭ رەلەفى، سۋ جولىنىڭ، تەمىر جول، اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جا­قىن­دىعى ەسكەرىلەدى. ورمان شارۋا­شىلىعىن ورتتەن قورعاۋدىڭ سىزباسى جاسالادى. سىزبادا كولىك جولدارى، تۇرعىن ۇيلەر، كاردوندار، وزەندەر، كول­دەر، ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ كەڭ­سەلەرى، ءورت باقىلايتىن تۇرعىلار، حابار قابىلدايتىن پۋنكتتەر، ءورت شىعۋ قاۋپى بار وبەكتىلەر بەلگىلەنەدى. مۇ­نى­مەن بىرگە، وعان ءورت قاۋىپسىزدىگى قۇرى­لىمىنىڭ جوسپارىندا ورماندى باقىلاۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ، ءورت ءسوندىرۋ-با­قىلاۋ قۇرىلعىلارىن سالۋ، تەلەفون بايلانىسىنىڭ جۇيەسىن جا­ڭارتىپ تۇرۋ، راديوبايلانىس ۇيىم­داستىرۋ، ت.ب. قىز­مەتتەر كىرەدى.

ورمان ءورتىنىڭ الدىن الۋعا با­عىت­تالعان ۇگىت-ناسيحات تاربيە جۇ­مىس­­تاردىڭ تۇرىنە مەكتەپتەردە، كلۋب­­تار­دا، ساۋىقتىرۋ ورىندارىندا، تۋ­ريستىك بازالاردا جانە باسقا دا بۇ­قا­رالىق مادەني ورىندا وقىلاتىن لەكتسيا­لار، باياندامالار جاتادى. بۇ­قا­رالىق اقپارات قۇ­رالدارى ار­قىلى ورمان القاپتارىن ورتتەن قورعاۋ جو­نىندە ءجيى ايتىپ وتى­رۋ كەرەك. اسى­رەسە، ومىردەن الىن­عان مىسالداردى كەلتىرە وتىرىپ، گازەت، راديو، تەلەديدار ارقىلى ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرە­جەلەرىن كوپ­شىلىككە ءتۇسىندىرۋدىڭ ما­ڭىزى زور. ءبىزدىڭ مەكەمە ورمانعا بارار جولداردا، دەمالاتىن جەرلەردە، فەنولوگيالىق الاڭداردا، ەكو-تۋريستىك مارشرۋتتاردا، حابارلامالار انشلاكتار ءىلۋ ارقىلى ورتتەن ساقتاندىرۋ شارالارىن جاسادى. الايدا وسىلاردى ورمان ماڭىندا دەمالۋشىلار ەسكەرە بەرمەيدى. ءار تۇرعىن مۇنداي ەسكەرتۋلەرگە بايىپپەن قاراسا، حالىق بايلىعى – ورماندى ءتىلسىز جاۋ – ورتتەن قور­عاۋعا، امان ساق­تاۋعا ەلەۋلى ىقپالىن تيگىزەرى داۋسىز.

ءورتتىڭ سىرتقى سەبەبى كوبىنەسە سوندى­رىلمەگەن شىلىم نە سىرىڭكە، اڭشىلىق، مەحانيزاتوردىڭ ءورت قا­ۋىپسىزدىگىن ساق­تاماۋى، تۇتانۋعا بەيىم مايلانعان ما­تەريالدى تاستاپ كەتۋ، تەحنيكا قاۋىپ­سىزدىگىن بۇزۋ، كولىكتىڭ جانىندا شىلىم شەگۋ جانە ت.ب. ورمان ىشىندە بولعان سايا­حاتشىلار، دەمالۋشىلار، اۋىل شارۋا­شىلىعى جۇمىسشىلارى كەپكەن ءشوپ، كەسىلگەن اعاش قالدىقتارى بار جەرلەرگە الاۋ جاعۋ، ورمان الاڭدارىنا، دالا القابىنا جاقىن جەرلەردەگى ەگىستىڭ ورنىن ورتەۋدەن بولادى. سونداي-اق كۇننىڭ ساۋلەسى مول تۇسەتىن جەرلەرگە تاستاپ كەت­­كەن شىنىنىڭ سىنىعى جاندىرعىش لينزا ءتارىزدى كۇن ساۋ­لەسىنەن قۋات الىپ قۇرعاق شوپتەردى تۇتاندىرادى. ورماندا شارۋاشىلىق جۇمىستارىن (جارىلعىش قۇرالمەن تامىرىنان جۇلۋ، قوقىستى جاعۋ، جولداردى، ەلەكترجەلىلەرىن، قۇ­بىر­لاردى جۇرگىزۋ كەزىندە ساقتىق شارالارىن ساقتاماۋ دا ورتكە سەبەپ بولادى.

ورمان ءورتىن ءسوندىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ورمان، دالا ءورتىن سون­دىرەتىن توپقا كىرسەڭىز، وندا سىزگە ءورت ءسوندىرۋ ادىستەرىن، پانالايتىن جەردى جانە وعان باراتىن جولدى ءبىلۋ كەرەك. قورعايتىن كيىم (مۇمكىندىگىنشە ادامدارعا ارنايى كيىم، گازقاعار، كاسكا، تۇتىنگە قارسى بەتپەردە) كيۋ كەرەك. ءار توپتا جەردى جاقسى بىلەتىن جولسەرىك بولۋى كەرەك. ەگەر ءتۇتىن ايماعىنداعى كوز كورەرلىك جەر 10 مەتر­دەن از بول­سا، وندا وعان كىرۋگە بولمايدى. ەگەر ورتپەن كۇ­رەسۋ مۇمكىن بولماسا، ول جەردى تاس­تاپ شىعۋعا، كەتۋگە تۋ­را كەلەدى. ءورت شە­­گىنە قاراما-قار­سى بەتكە قاراي ورمان جولىمەن، الاڭ­دارمەن، وزەندەردىڭ جانە جىل­عا­لاردىڭ جاعالارىمەن ءجۇرۋ كەرەك. قات­تى تۇتىندەۋدە اۋىزدى جانە مۇ­­رىندى سۋلى بايلاممەن، ورامالمەن، كيىمنىڭ بولشەگىمەن جابۋ كەرەك. كەي­دە ءورتتىڭ ىشىمەن جۇگىرىپ وتۋگە تۋرا كەلەدى. مۇندايدا وكپەڭىزدى كۇيدىرىپ الماۋ ءۇشىن دەمالماي جۇگىرۋ كەرەك.

ەلدى مەكەنگە تاقالعان ءورتتى توق­تاتا الماعان جاعدايدا ادامداردى، م ۇلىكتى جانە مالدى قالاي قورعاۋ كە­رەك­تىگىن، نە ىستەۋ قاجەتتىگىن، ال قا­جەت­تى جاعدايدا ەۆاكۋاتسيالاۋ تۋرالى جاۋاپتى مەكەمە الدىن الا حابارلايدى.

 

ەرلان اقجىگىتوۆ،

«تارباعاتاي» مۇتپ رمم-ءنىڭ ەڭبەك قورعاۋ جانە تەحنيكا قاۋىپسىزدىك ينجەنەرى

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار