ماسكەۋدەن اراسان ( مينەرالنىە ۆودى) قالاسىنا دەيىن رەسەيلىك دەلەگاتسيا مۇشەلەرىمەن بىرگە ۇشتىق. سەرىكتەستەرىم – رەسەي جازۋشىلار وداعى ۇلتتار ادەبيەتى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆالەري لاتىنين مەن «ليتەراتۋرنايا روسسيا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ۆياچەسلاۆ وگرىزكو بولدى.
اراسانعا, ودان كەيىن نالچيككە دەيىنگى جول باس-اياعى ءتورت-بەس ساعاتتاي ۋاقىتقا سوزىلدى. وبالى نە كەرەك, جازۋشى ۆ.ءلاتىنيننىڭ تەرەڭ تاريحتى قوزعاعان تاعىلىمدى اڭگىمەلەرى جول قىسقارتۋعا ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزدى. اسكەري جازۋشى 1979 جىلى الماتى جوعارى جالپىاسكەري باسقارۋ ۋچيليششەسىن بىتىرگەن ەكەن. قازاقستاندى, الماتىنى ايرىقشا ىلتيپاتپەن, ساعىنىشپەن ەسكە الىپ وتىردى. اڭگىمەنى تەرەڭدەتە كەلە ءوزىنىڭ كازاكتىق ءتۇپ-تامىرىن الان-سارماتتار تاريحىنا اپارىپ ءبىر-اق تىرەدى. «شىنتۋايتىنا كەلگەندە, سىزدەردىڭ ەلباسىلارىڭىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقان ۇلى دالانىڭ تاريحى عۇندار مەن ساقتاردى, كوك تۇرىكتەردى, ونىڭ ىشىندە مەنىڭ اتا-بابالارىمنىڭ ءتۇپ-تەگى باستاۋ الاتىن الان-سارماتتار تىزبەگىن دە تولىق قامتيتىنى اقيقات. سوندىقتان دا ءبىز – وسىناۋ ەۋرازيا سياقتى الىپ كونتينەنتتى مەكەندەيتىن ءىرىلى-ۇساقتى ۇلىستاردىڭ بارشاسى باۋىرلارمىز», دەپ اڭگىمەسىن تۇيىندەدى ۆالەري اناتولەۆيچ. باۋىرلاستىق, ۇلتتار مەن ۇلىستار اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناس تۋرالى سونى پىكىرلەر مەن قۇندى ۇسىنىستار بۇدان كەيىن دە پوەزيا فەستيۆالى بارىسىنداعى پىكىرتالاستار ۇستىندە ەش تولاستاعان جوق.
رەسپۋبليكا مۋزىكالىق دراما تەاترىندا وتكەن «ارعىماق مىنگەن ابىروي» اتتى حالىقارالىق پوەزيا فەستيۆالىنىڭ قورىتىندى كەشىنەن كەيىن «قازاق بالام قايدا؟» دەپ, رەسەي فەدەراتسياسى مەن قاباردى-بالقار رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, قبر حالىق اقىنى ءتانزيلا زۇماقۇلوۆا ارنايى بۇرىلىپ ىزدەپ كەلىپ, ماڭدايىمنان يىسكەدى.
– ءبىزدىڭ دە, سىزدەردىڭ دە ولەڭ وقۋ مانەرلەرىمىز قانداي ۇقساس, – دەدى حالىق اقىنى سونشالىق ءبىر سۇيىسپەنشىلىكپەن. – مەن تۇرعىلاس, ولجاس باستاعان اقىندارىڭىزعا سالەم ايتا بارىڭىز. باياعى كەڭەس كەزىندەگىدەي ەمەس, قازىر بارىس-كەلىسىمىز, باس قوسۋىمىز دا قيىنداپ كەتتى ەمەس پە...
رەتى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون شىعار, ساپار بارىسىندا قازاقستاننان كەلگەن وكىلدى كورىپ, ءتانزيلا اپايىمىز سەكىلدى تىلدەسۋگە اسىق جاندار از بولمادى. قاسىرەتى قالىڭ ستاليندىك دەپورتاتسيا جىلدارى قازاق پەن قىرعىزدى پانالاپ, كەيىن وتانىنا ورالعانداردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن ىقىلاس-پەيىلدەرىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن كورىپ, كەرەمەت اسەرگە بولەنگەنىمىز دە راس.
كەشكى قوناقاسى كەزىندە داستارقان باسىندا بالقار قانشاۋبي ميزيەۆ دوسىمىز ءازىل-شىنى ارالاس ءتىپتى ءوزىن «قازاقپىن!» دەپ جاريالادى. مۇنىڭ سەبەبىن ءوزىنىڭ تۇركىستاندا تۋعاندىعىمەن, قازىر تۇركىستاننىڭ تەك وبلىس ورتالىعى عانا ەمەس, قالىڭ تۇركىنىڭ باس قوسار ورتالىعىنا اينالۋعا قام جاساپ جاتقاندىعىمەن تۇسىندىرگەن ازاماتقا ءبىز دە شىنايى ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىردىك.
قبر مادەنيەت ءمينيسترى مۋحادين كۋماحوۆ باسقارعان داستارقان ۇستىندە ءسوز العانداردىڭ كوپشىلىگى قازاق ەلى, قازاقستان تۋرالى ىزگى, ىستىق ىقىلاستى لەبىزدەرىن ايتتى. رەسپۋبليكانىڭ حالىق اقىنى احماد سوزاەۆ الداعى كۇندەرى تۋعانىنا 160 جىل تولعالى وتىرعان بالقاردىڭ ۇلى پەرزەنتى كيازيم مەچيەۆتىڭ قازاقستان جەرىندە, تالدىقورعان وڭىرىندە جامباسى جەرگە تيگەنىن, كەيىن سۇيەگىن ءوزىنىڭ وسيەتى بويىنشا تۋعان جەرىنە اكەپ, قايتا جەرلەگەندەرى تۋرالى اسا قىزىقتى ەستەلىگىمەن ءبولىستى. اڭگىمە وسىلايشا قازاق تاقىرىبىنا ويىسقان ءساتتىڭ بىرىندە ينگۋش ەلىنىڭ اقىنى اسلان كۋازو: «سىزگە ايتاتىن اسا ءبىر سىرلى اڭگىمەم بار ەدى. قازىر ەمەس, ەرتەڭ وڭاشادا جولىعىپ, سويلەسەيىكشى...» دەپ ءوتىندى. ەرتەسى ءا.كەشوكوۆ ەسكەرتكىشىنە گۇل قويۋ ءراسىمى كەزىندە ەكەۋمىز ۋاقىت تاۋىپ, ەداۋىر اڭگىمەلەسۋگە مۇرسات الدىق. اسلان اڭگىمەسىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى تومەندەگىدەي.
«وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ ورىسشا اۋدارماسى قولىما ءتيدى. ءبىرىنشى كىتابىن وقىپ بىتىرگەن سوڭ, «سىزگە وتىرىك, ماعان شىن», الدەبىر تۇسىنىكسىز جاعدايعا تاپ بولدىم. كادىمگىدەي بويىمدى ءبىر نارسە بۋناپ, ءوزىمدى قويارعا جەر تاپپاي, الاسۇرىپ جۇرە بەرەم, جۇرە بەرەم... وسى جاعداي اقىرى مەنى جازۋعا وتىرعىزدى. مىنا, سىزگە سىيلاعالى وتىرعان «كاۆكاز اۋەنى» اتتى ءۇش تومدىق جيناعىمنىڭ العاشقى كىتابى وسىلايشا دۇنيەگە كەلدى. ءۇش اي بويى ۇزدىكسىز ولەڭ جازۋمەن بولدىم. ءوزىڭىز دە اقىنسىز عوي, سىزگە مۇنداي عاجايىپ, سيقىرلى پروتسەستىڭ ءار ءساتىن بۇتارلاپ, جىلىكتەپ تۇسىندىرمەي-اق قويايىن. اسپان مەن جەردىڭ اراسىندا قالىقتاپ ۇشىپ جۇرگەندەي كۇي كەشتىم. اينالامداعىلار مىنانى الدەنەنىڭ شالىعى ۇرعان با دەپ تاڭعالىسقان دا شىعار... مەن وسىنىڭ ءبارى ۇلى ابايدىڭ شىنايى قۇدىرەتى دەپ ۇعىندىم. ءۇش ايدان كەيىن ءبارى كىلت توقتادى. مەن دە قايتادان باعزى قالپىما ءتۇستىم. ەندى قايتادان جازا السامشى. كىتاپحانالارعا بارىپ, اباي اۋدارمالارىن اقتارىستىردىم. شىنىمدى ايتسام, ورىسشا اۋدارمالارىنا كوڭىلىم تۇشىنبادى. قايىرا «اباي جولىن» قولىما الدىم. تاعى دا عاجايىپ الەمنىڭ ەسىگىن اشتىم. وسىلايشا مەن ابايدى ۇلى اۋەزوۆ ارقىلى تانىدىم. ءوزىڭىز دە بىلەسىز, پروزا پوەزيا ەمەس قوي. اباي الەمى ساناما تاعى دا سىلكىنىس بەردى. مەن قايتادان جازۋعا وتىردىم. ءۇش كىتاپتان تۇراتىن مەنىڭ «كاۆكاز اۋەنى» اتتى تسيكلدىق دۇنيەم وسىلاي دۇنيەگە كەلدى!» دەپ اسلان اڭگىمەسىنە نۇكتە قويدى.
ۇلى اۋەزوۆ ارقىلى اباي توككەن شۋاقتىڭ التىن ساۋلەسى ينگۋش اقىنىنىڭ شىعارماشىلىعىن وسىلاي نۇرلاندىرىپتى. قاپىسىز سەندىم, اسەرلەنە ءتۇيسىندىم. اسلان ءوزىنىڭ قازاق ەلىمەن ماڭگىلىك كىندىكتەس, رۋحتاس, باۋىرلاس ەكەنىن ءوستىپ تەبىرەنە بايان ەتتى.
ءيا, جۇمىر جەردىڭ بەتىندەگى ادام دەپ اتالاتىن تىرشىلىك يەسىنىڭ ءبارى دە ءبىر اتادان تاراعان. باۋىرلاس. تۋىس. دوس.
قازاق جەرىندە, قازاقستاندا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ىنتىماعىن ايرانداي ۇيىتىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ دا الدىنا قويعان كرەدوسى – بارشانىڭ باۋىرلاستىعى, تۋىستىعى, دوستىعى.
تاعى دا ۇلى ابايعا جۇگىنەمىز: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ!»
كادىربەك قۇنىپيا ۇلى,
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى «قوعامدىق كەلىسىم» رمم جەتەكشى ساراپشىسى
