انتيكالىق داۋىردە ەجەلگى گرەكتەر «اتوميستيكا» فيلوسوفياسىنا سەنگەن. ياعني لەۆكيپپ, دەموكريت, ەپيكۋر باستاعان ويشىلدار الەم اتومداردان قۇرالعانىن ايتىپ, عالامداردىڭ كوپتىگىنە سەنگەن. كەيىنىرەك عالىمدار بۇل ۇعىمدى ودان ءارى جەتىلدىرىپ, «مۋلتيعالام», «پاراللەل الەم» دەگەن سەكىلدى جاڭا تۇسىنىك قالىپتاستىردى.
بىزگە بەلگىلى عالام (observable universe) – وتە ۇلكەن. ونىڭ ءبىر باسىنان كەلەسى باسىنا جەتۋ ءۇشىن ميللياردتاعان جىل كەتەدى. بىلايعى جۇرت ءۇشىن عالامنىڭ ۇلكەندىگىن اڭعارۋ قيىن.
ال عالىمدار بىزگە بەلگىلى عالامنان بولەك تاعى دا الەم بار دەپ ەسەپتەيدى. نە پاراللەل الەم بار, نە عالام وتە كوپ. اكادەميالىق ورتالىقتا بۇعان قاتىستى پىكىرتالاس ءالى كۇنگە ءجۇرىپ جاتىر. قىسقاسى, عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىزدىڭ عالام جالعىز ەمەس. راس, ازىرگە تەوريالاردى دالەلدەۋدىڭ نە جوققا شىعارۋدىڭ ءساتى تۇسكەن جوق.
قازىرگى تاڭدا سولاردىڭ ىشىندە «ىشەك تەورياسىنىڭ» (String theory) ءباسى جوعارى. اتالعان تەورياعا سۇيەنسەك, الەمدەگى بۇكىل ماتەريا وتە كىشكەنتاي بولشەكتەردەن قۇرالعان. ولار عىلىمعا ءمالىم ەڭ كىشكەنتاي كۆاركتار, بوزونداردان دا كىشى. ولار ىشەك سەكىلدى, توقتاۋسىز تەربەلەدى. دومبىرانى تارتقاندا ءار پەرنەنى باسقان سايىن ءتۇرلى دىبىس شىعاتىنى سەكىلدى, مۇنداي ىشەكتەر دە تەربەتىلۋىنە قاراي ءتۇرلى بولشەكتەردى قالىپتاستىرادى.
سونىمەن قاتار «ىشەك تەورياسى» بىزگە بەلگىلى الەم ءۇش ولشەمدى – ۇزىندىق, ەن جانە بيىكتىكتەن, سونداي-اق ۋاقىتتان بولەك تاعى 7 ولشەمدى قاراستىرادى. جوعارىدا ايتىلعان ىشەكتەر وسى ولشەمدەردە ەسەپتەلمەك. وسىلايشا, «مۋلتيعالام» مەن پارالەلل الەمدى دالەلدەۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
تانىمال فيزيك ءارى تەورەتيك ميتيو كاكۋ مۇنى بىلاي تۇسىندىرەدى. بولمەدە راديوقابىلداعىش بار دەلىك. ونى قوسپايىنشا اۋە تولقىنىندا تاراپ جاتقان جاڭالىقتى ەستىپ, مۋزىكانى تىڭداي المايسىز. راديوقابىلداعىشتىڭ تولقىنىن اۋىستىرساڭىز, كەلەسى راديونى تىڭدايسىز, تاعى اۋىستىرساڭىز باسقاسىن ەستيسىز. وشىرسەڭىز, تىنىشتىق ورنايدى. بىراق بولمەدە اۋە تولقىنى تاراۋىن جالعاستىرا بەرەدى. ونى ەستىمەسەك تە, بار ەكەنى انىق.
ەندەشە, كوپ ولشەمدى الەم مەن پاراللەل الەمگە ءوتۋ ءۇشىن دە راديوقابىلداعىشتى اۋىستىرعانىمىز سەكىلدى ارەكەت جاساۋىمىز قاجەت. ياعني اۋە تولقىنى ءتۇرلى جيىلىكتە تاراپ جاتقانى ءتارىزدى «مۋلتيعالام» ءتۇرلى جيىلىكتە بولۋى ابدەن مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي, ادامزات ازىرگە ونداي تەحنولوگيانى ويلاپ تابا العان جوق.
ءبىر قىزىعى, عالىمداردى اۋرە-سارساڭعا سالعان پاراللەل الەمنىڭ مىسالدارىن كۇندەلىكتى قاراپايىم ومىردەن بايقاۋ قيىن ەمەس. الىسقا بارماي-اق مەملەكەتتىڭ ميللياردتاعان قارجىسىن جىمقىرعاندار اۋىر جازادان قۇتىلىپ, «شەلەك جالاعاندار» تۇتىلىپ جاتاتىنىنا ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن. وسىندايدا قالتالىلارعا ارنالعان زاڭ قاراپايىمداردان بولەك پاراللەل الەمدە جازىلاتىنداي ما دەگەن وي كەلەدى.
جىل سايىن سان ءتۇرلى باعدارلامالار قابىلدانادى. بىراق ولاردىڭ باسىم بولىگى شىنايى جاعدايدى ەسكەرىلمەي جاسالاتىنىن مەملەكەت باسشىلارى تالاي مارتە سىنادى. ەندەشە, مۇنداي باعدارلامالاردى قۇراستىراتىندار – باسقا الەمدە, قاراپايىم حالىق بولەك الەمدە تىرشىلىك ەتەتىنىن ايعاقتايدى.
ەلوردامىزدا باسپانا تاپپاي, لاشىق جاعالاپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. ەسەپتەپ قاراساق, استانادا 300 مىڭداي پاتەر بار ەكەن. قالا حالقى ميلليوننان اسقانىنا كوپ بولماعانىن ەسكەرسەك, شاھاردا وتباسى سانىنان باسپانا سانى كوپ ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن بەس بالانىڭ وسىنداي لاشىقتىڭ بىرىندە تۇتىنگە تۇنشىعىپ ولگەنى ءمالىم. بيىل پاتەر جاعالاپ جۇرگەن تاعى ءبىر كوپ بالالى وتباسى وسىنداي قايعىعا دۋشار بولدى. قاراپايىم حالىق تۇتىنگە تۇنشىعىپ جۇرگەندە ميللياردتاعان قارجىنى قالتاسىنا باسىپ, شەتەلدەن قىمبات ۆيللالار ساتىپ الىپ جاتقاندار قانشاما. وسىنىڭ ءوزى پاراللەل الەم ەمەي نەمەنە؟! قورىتا ايتقاندا, ءبارىمىز ءبىر ەلدە مەكەن ەتسەك تە, ءبىرىمىز ءبىر «جيىلىكتە», كەلەسىمىز باسقا «جيىلىكتە» ءومىر سۇرەمىز.
