تىرشىلىك ءۇشىن تايتالاس
نۇرجان جەلدىباەۆ – اۋرۋحانادا 2012 جىلى اشىلعان 3 ايعا دەيىنگى نارەستەلەردە تۋا بىتكەن ءتۇرلى كەمشىلىكتەرگە وپەراتسيا جاسايتىن رەسپۋبليكاداعى ازىرگە جالعىز بولىمشەنىڭ مەڭگەرۋشىسى. جەكەلەگەن توسەك ورىن ەمەس, ماماندارمەن قامتىلعان تۇتاس بولىمشەگە شارانانىڭ جاتقىزىلۋى ول ومىرگە كەلمەستەن بۇرىن-اق انىقتالاتىن كورىنەدى. قالاي دەيسىز بە؟ ايەلدىڭ جۇكتى بولۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە تۇسىرىلگەن ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋدە قۇرساقتاعى بالادا قالىپتى جاعدايدان اۋىتقۋشىلىق بايقالادى. سول كەزدە زەرتتەۋشى دارىگەر مەن جۇكتىلىكتىڭ بارىسىن قاداعالايتىن دارىگەر ايەلدى وسى بولىمشەگە كونسۋلتاتسياعا جىبەرەدى. ماماندار قاراپ, بولاشاقتا بالا دەنساۋلىعىندا بولاتىن ءتۋابىتتى اقاۋ تۋرالى وتباسىمەن اقىلداسادى. تۇپكىلىكتى شەشىمدى اتا-انا قابىلداپ, تۋعا تاۋەكەل ەتسە, ايەلدىڭ بوسانۋى تەك وسى اۋرۋحانادا جۇزەگە اسىرىلادى. ويتكەنى ونسىز دا تۋعاننان اۋرۋ بالانى كولىكپەن, ءتىپتى اۋەمەن الىپ كەلۋدىڭ ءوزى وعان كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
– ال انا جاتىرى بالاعا ەش زالال تيگىزبەي تاسىمالداۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. ءارى اسا قىمبات ۋاقىتتى ۇنەمدەيمىز. اكۋشەر-گينەكولوگتەر 3-قاباتتاعى تۋ بلوگىندا بوساندىرىپ جاتقاندا ءبىز بالانى كۇتىپ تۇرامىز, اراعا 40-50 مينۋت سالىپ, شاراناعا 2-قاباتتاعى ءبىزدىڭ بولىمدە وپەراتسيا ۇستەلىندە ءتيىستى مانيپۋلياتسيا جاسالىپ جاتادى. العاش اشىلعاندا ەكى ساعات جۇمسايتىن وپەراتسيانى قازىر 40 مينۋتتا ورىندايمىز. نارەستەلەردىڭ اعزاسىنداعى اۋىتقۋشىلىقتىڭ تۇرلەرى دە كوپ, بىراق ءبىز وعان مامانداندىق. كەي بالانىڭ بويىندا ىسىك بولسا, ەندى ءبىرىنىڭ ىشەكتەرى جەتىلمەي, سىرتقا شىعاتىن جەرى جوق, تۇيىقتالىپ قالادى. نەمەسە بۇيرەك, نەسەپ جولدارى, قان اينالىمى, جۇيكە جۇيەلەرى قالىپتى ەمەس. وسىنداي تابيعاتىندا جەتىلمەي قالعان تۇسىن حيرۋرگيالىق جولمەن جوندەۋگە تۋرا كەلەدى. ماسەلەن, اي-كۇنى جەتپەي تۋعان بالالاردا تولىپ جاتقان كەمشىلىكتەر بولادى. 500 گرامدىق شاقالاققا وپەراتسيا ارقىلى سول كەمىستى تولتىرامىز. جىلىنا 300-گە تارتا سونداي بالالاردى وسى اۋرۋحانادا تۋدىرىپ, وپەراتسياسىن جاساپ, اۋرۋحانانىڭ تاعى ءبىر بولىمشەسىندە 2 كيلوعا جەتكىزىپ جەتىلدىرىپ, ۇيگە شىعارىپ, ودان سوڭ دا وسىنداعى «كاتامنەز» ورتالىعى ارقىلى ءارى قارايعى دامۋىن قاداعالايمىز, – دەيدى كلينيكا دارىگەرلەرى.
دارىگەر انەستەزيولوگ جەڭىس سەيىتقاليەۆ پەن نۇرجان جەلدىباەۆپەن اڭگىمەدەن ءبىراز جايعا قانىقتىق.
– ءبىز ءار ءومىر ءۇشىن كۇرەسەمىز. ال باتىس ەۋروپادا, يزرايلدە تۋاردان بۇرىن زەرتتەۋگە ءمان بەرىلىپ, اۋىر پاتولوگيالارى بار نارەستەلەردىڭ تۋى شەكتەلگەن. تەك 1 كيلودان اسقان بالالار ءۇشىن عانا كۇرەسەدى, قالعان ۋاقىتتا مۇگەدەكتىكتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا جۇكتىلىك قولدان توقتاتىلادى. ءاربىر اتا-انانىڭ نارەستەسىن اسىعا كۇتەتىنى ايان. الايدا ءبىزدىڭ وتباسىلاردا جۇكتىلىك باستالىسىمەن دارىگەرگە قارالۋ كەيىنگە ىسىرىلىپ قالا بەرەتىنى بەلگىلى. نەگىزىندە اۋىر پاتولوگيا بولاتىنداي جاعدايدا جۇكتىلىكتى 22-ءشى اپتادان اسىرماي توقتاتقان ءجون, ال بىزدە ايەلدەر ۋاقىتتى وتكىزىپ الادى نەمەسە «دارىگەردىڭ ايتقانىنداي بولماس دەپ ويلاعان ەدىك» دەيدى. ەگەر ءبىر مامانعا سەنبەسەڭىز, ەكىنشى, ءۇشىنشى دارىگەرگە قارالىڭىز, ال 22 اپتادان كەيىن جۇكتىلىكتى توقتاتۋعا دارىگەردىڭ ەش قۇقىعى جوق, – دەگەن ولار بولاشاقتا ىشتە جاتقان سابيگە وپەراتسيا جاساۋ جوسپارىمەن دە ءبولىستى. ماسەلەن, ىشتەگى جۇلىن جارىعى (Spina bifida) بار نارەستەگە وسى فەرتالدى حيرۋرگيا ارقىلى وپەراتسيا جاسالادى. سول ءتارىزدى بىرنەشە پاتولوگيانى ىشتە جاتقاندا-اق تۇزەۋگە بولادى ەكەن. بۇل ءۇشىن انەستەزيولوگتەر بالانىڭ سول ۋاقىتتا قيمىلداماۋىن, اۋىرسىنباۋىن قامتاماسىز ەتسە, اكۋشەر-گينەكولوگتەر بالانى جاتىردان الىپ شىعىپ, وپەراتسيا جاساپ بولعان سوڭ ورنىنا قايتا سالادى, سوسىن بالانىڭ دامۋ ۇدەرىسى ءارى قاراي جۇرە بەرەدى. ازىرگە بۇل ويدىڭ جۇزەگە اسۋىنا پاندەميا قولبايلاۋ بولىپ تۇر.
ۇلت ساپاسى – ۇرپاق دەنساۋلىعىندا
ءاسيا اعداموۆا – №2 كوپبەيىندى قالالىق اۋرۋحانانىڭ جەتىلمەي تۋعان جانە پاتولوگياسى بار شارانالاردى كيۋۆەز استىندا اسىراپ, ەمدەپ بارىپ اتا-اناسىنا بەرەتىن ءبولىمنىڭ دارىگەرى. ۇزاق جىلعى تاجىريبەسىمەن بولىسكەن ول بابالارىمىزدىڭ تابيعاتپەن ەتەنەلىگى سونشالىق, بارلىعىن باعامداپ, تابيعاتتان ءتالىم الىپ ۇيرەنە وتىرا جەتىلگەنىن ايتا كەلە: – بولىمشەمىز 30 بالاعا لايىقتالعان. بىراق بوس ورىن بولمايدى, كەيدە 40-تان اسىپ كەتەدى. ال ەگەر بوس ورىننىڭ بولۋىنا قول جەتكىزسەك, وندا ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلاپ, باۋىر ەتى بالاسىنىڭ ساۋلىعىنا, ءوز جايىنا دۇرىس قاراي الاتىن جاعدايعا كوتەرىلگەنىمىز دەر ەدىم. وكىنىشكە قاراي, جەتىلمەي تۋعان نەمەسە ىشتەن تۋا اۋىرعان نارەستەلەردىڭ اناسىنان انامنەز جيناي وتىرىپ, ونىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دۇرىس ءمان بەرمەگەنىن كورەسىڭ. قاتارىنان بىرنەشە رەت تۇسىك تاستاعاندا ەمدەلۋدىڭ ورنىنا قايتادان بالا كوتەرىپ, 500 گرامم شاقالاق تۋادى. قازىر ۇلت دەنساۋلىعى مەن بولاشاعىنا قاتتى الاڭدايمىن. ويتكەنى بىزدە جۇكتىلىكتىڭ, ومىرگە ۇرپاق اكەلۋدىڭ مادەنيەتى جەتكىلىكسىز. بولىمشەدە كيۋۆەزدىڭ استىندا شاقالاققا تۋرا جاتىردا جاتقانداي جاعداي جاسايمىز. بالانى تۋرا سوندا جاتقانداي قاراڭعىلىقتا, بەلگىلى ءبىر ىلعالدىلىق پەن جىلىلىقتا ۇستايمىز. بىراق ءبارىبىر ول انا قۇرساعى ەمەس. سوندىقتان انالارعا بالاعا ءسۇتتى ساۋىپ, ءوزىڭىز ءجيى قاسىندا بولىڭىز دەيمىز. سەبەبى بالاعا انانىڭ ميكروفلوراسىنا ۇيرەنۋى ماڭىزدى, ايتپەگەندە ۇيگە شىققاندا اۋرۋحانانىڭ ستەريلدى اۋاسىنا ۇيرەنگەن نارەستە تەز اۋىرادى. سوسىن قانداي عاجاپ دەگەن جاساندى قوسپا انا ءسۇتىن الماستىرا المايدى. مەن انالارعا «سيىردىڭ سۇتىنە ۇيرەتپەڭىزدەر, ول بۇزاۋعا ارنالعان, ال انانىڭ ءسۇتىنىڭ ەرەكشەلىگى سوندا – جەتىلمەي بالا تۋعان ايەلدىڭ ءسۇتى دە سوعان لايىقتالعان, سول ۋاقىتقا قاجەتتى ميكروەلەمەنتتەر تەك ءوز اناسىنىڭ سۇتىندە بولادى. ءبىزدىڭ حالىق انا سۇتىنە ەڭ جاقىن بيە ءسۇتى ەكەنىن بىلگەن. بىراق ول تەز بۇزىلادى, ساقتاۋى قيىن جانە حالىقتىڭ اڭعارىمپازدىعى سونداي, ق ۇلىنشاقتىڭ ەنەسىن ءجيى ەمبەسە جەتىلمەيتىنىن ءبىلىپ, ساۋىننىڭ دا اراسىن ءجيى ەتكەن. ال بۇزاۋعا تاڭەرتەڭ ءبىر, كەشكە ءبىر ەمگەنى جەتكىلىكتى. ادامنىڭ ءوز جاراتىلىسىنان ارتىق ويلاستىرىلعان ەشنارسە جوق, ءوز تابيعاتىڭدى تانىپ, سونى جاقسارتۋعا ۇمتىل» دەيمىن.
ءبىزدىڭ ەلىمىز ددۇ ۇسىنىمدارى بويىنشا 500 گرامم شاقالاق ءۇشىن كۇرەستى جولعا قويعان. ارينە كۇرەسكەن ءجون, الايدا ەندى 10-20 جىلدا مۇگەدەكتەرى كوپ ۇلتقا اينالىپ كەتپەيمىز بە دەپ قورقامىن. ماسەلەن, ساۋديا مەملەكەتىندە ەلدىڭ ەڭ جوعارعى ءدىني باسشىلىعى قۇرساقتاعى بالادا كىنارات بولسا «ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن, ۇلت ساۋلىعى جولىندا بالانى الدىرۋعا رۇقسات. بۇل كۇنانى ۇلت بولىپ كوتەرىپ, سول ءۇشىن قۇدايدان كەشىرىم سۇراپ دۇعا ەتەمىز» دەپ ءپاتۋا جازىپ بەرەدى. قانشاما بالا وسى كيۋۆەزدەردە جاتىپ, كۇنى-ءتۇنى قاراۋدىڭ ارقاسىندا 2 كيلوعا جەتىپ, وتباستارىنا ورالدى. ماعان اكە-شەشەلەر: ء«سىزدىڭ ۇزاق جىلعى تاجىريبەڭىزدە وسىنداي جاعداي كەزىكتى مە؟» دەپ سۇرايدى. ال شىنىندا ءار اعزا وزىنشە بولەك الەم, ءبىر اۋرۋ ەكىنشى بىرەۋدە ءدال سولاي قايتالانبايدى. وسى جىلدار ىشىندە الاقانداي عانا قانشا بالا الدىمىزدان ءوتتى. ولاردىڭ اتى-جوندەرىن ۇمىتىپ قالۋىمىز مۇمكىن, ال بىراق نەشە جىلدان كەيىن كەزىگىپ اۋرۋ تاريحىن ايتقاندا ول بالانىڭ قالاي جەتىلگەنىن ايتىپ سايراپ قويا بەرەسىڭ. سەبەبى ءاربىر جاعداي كوڭىلىڭدە جاتتالىپ, ساناڭدا قاتتالىپ جاتىر. ەشقايسىسىن ۇمىتا المايسىڭ. ءبىر جاقسىسى, ەلىمىزدە قازىر اي-كۇنى جەتپەي تۋعان بالالاردىڭ ءوسۋىن قاداعالايتىن كاتامنەز ورتالىقتارى اشىلدى, سول ارقىلى بالالاردى مۇگەدەك ەتپەي الىپ شىعۋعا دارىگەرلەر مەن اتا-انالار بىرىگىپ كوپ جۇمىس اتقارۋدا. الايدا جالپى ەل بويىنشا جۇكتىلىككە دۇرىستاپ ءمان بەرىپ, بالا كوتەرۋدىڭ مادەنيەتىن جەتىلدىرۋ وتە ماڭىزدى. سەبەبى ونىڭ ارتىندا ۇلت بولاشاعى مەن ساپاسى جاتىر, دەپ وي تولعايدى دارىگەر.
كاتامنەزدەن قاتارعا قوسىلعاندار
اۋرۋحانادا كاتامنەز جانە وڭالتۋ بولىمشەسى 2019 جىلدان جۇمىس ىستەيدى ەكەن. جەتىلمەي تۋعانداردى وڭالتۋعا قاجەت تۇتاس ماماندار جۇيەسى بار بولىمشەنىڭ مەڭگەرۋشىسى لاۋرا قاندالاقوۆا بالا اعزاسىنىڭ العاشقى جىلعى جەتىلۋگە جۇمسالاتىن قۋاتىنىڭ ەشبىر كەزەڭمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىنىن العا تارتتى. العاشقىدا وسى باي رەزەرۆتى مۇمكىندىگىنشە پايدالانىپ, ونى دۇرىس باعىتتاۋ ءسابيدى كەلەشەكتە مۇگەدەك بولىپ قالۋدان ساقتايدى. سوندىقتان ءار شالا تۋعان بالاسى بار اتا-انا وسى مۇمكىندىكتى استە ەستەن شىعارماۋى ءتيىس. ول ءۇش جاسقا دەيىن دە اجەپتاۋىر دەڭگەيدە بولادى, بىراق تۋعاننان
1 جاسقا دەيىنگى ۋاقىت ەڭ ماڭىزدىسى, ايتپەگەندە, ءسابي سال بولىپ قالۋى دا مۇمكىن. 25-26 اپتادا تۋعان بالاعا نەعۇرلىم كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, ءتۇرلى اۋرۋدىڭ الدىن الۋدى ويلاستىرۋ اسا ماڭىزدى. بۇرىن بالانى وڭالتۋ بولىمشەلەرىنە 1 جاسقا تولعاندا بارىپ جىبەرەتىن. ال قازىر بۇل ۇستانىم تۇبەگەيلى وزگەرۋدە. ويتكەنى 1 جاسقا دەيىنگى ءاربىر كۇن قىمبات. سوسىن بۇرىن شالا تۋعان شاقالاققا ۋقالاپ ماسساج جاساۋدى 5 كيلودان اسقاندا جاسايتىن. قازىر ولاي ەمەس, نارەستە 3,5 كيلو بولعاندا باستايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇلشىق ەتتەرىنىڭ جيىرىلۋى, جازىلۋى قالىپقا تۇسەدى. بيولوگيالىق بەلسەندى نۇكتەلەردى وياتۋ, اعزانى جەتىلۋگە جۇمىلدىرۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتقان لاۋرا جۇمابەكقىزى ءتۇرلى مامانداردىڭ بىرىگىپ قيمىلداۋى ارقىلى بالالاردىڭ قاتارعا قوسىلۋىن كورۋدىڭ قانشالىقتى قۋانىش ەكەنىن ايتۋعا ءسوز تاپپايدى. مىسالى, جەتىلمەي تۋعان بالالاردا جۇتۋ, ەمۋ قابىلەتى كەمشىن كەلەدى. بۇل جاعدايدا لوگوپەد-دەفەكتولوگ ارنايى ماسساجىن جاساپ, فۋنكتسيالاردى رەتكە كەلتىرۋگە كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى.
جەتىلمەي تۋعان بالانى قاتارعا قوسۋدا ءار ماماننىڭ جۇمىسىنىڭ ءمانى زور, قورەكتەندىرۋ مەن جۋىندىرۋ, ۇيىقتاتۋ مەن قاي جاق قىرىنا جاتۋىن دا قاداعالاۋدىڭ ءمانىسى زور. دارۋمەندەر بەرۋ, اپپاراتتىق فيزيوتەراپيا, وزگە دە قاجەتتى دۇنيەلەردى كەشەندى قاراۋدىڭ ناتيجەسىندە ءوز قاتارلاستارىن قۋىپ جەتكەن بالالارىمىز كوپ. بىزگە سولاردىڭ ارقايسىسىن كورۋ كوپ قۋانىش سىيلايدى, دەيدى №2 كوپبەيىندى قالالىق اۋرۋحانادا ءار ءومىر ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن دارىگەرلەر قاۋىمى.
