«تۇركىستان البومى» – الەمدىك جانە ۇلتتىق قۇندىلىق

ءدال بۇگىن جاسارىپ, جايناپ جاتقان تۇركىستان شاھارى – سونىڭ ايعاعى. اباي دانانىڭ ءسوزى ەسكە تۇسەدى: ء«وزىڭ قۇرمەتتەمەگەن نارسەگە بوتەننەن قايتىپ قۇرمەت كۇتەسىڭ؟..».

ءيا, بۇرىن دا, قازىر دە تۇركىستان – ءرامىز, تۇركىستان – ۇران. اسىرەسە, جاڭعىرىپ جاتقان تۇركىستان ءوڭىرى مەن قالاسى – بىرەۋلەر ويلاپ جۇرگەندەي, «باياعى شىمكەنت وبلىسى» ەمەس. «سۋ سۇزىل­مەيدى, سۇيەك ۇزىلمەيدى» دەگەندەي, تۇركىستان – قازاقتىڭ ءتورت تاراپىنىڭ يگى جاق­سىلارى جانى مەن ءتانىن پاكتەپ, اما­ناتتاعان كيەلى جەر. ول – ءبىر كەزدە ءيسى تۇركى جۇرتىنا بۇگىنگى لوندون مەن پاريجدەي, كەشەگى لەنينگراد پەن ماسكەۋدەي بولعان سامارقان مەن بۇقا­را­نىڭ كىلتى. ءىزاشار شاھارى, ىلكى جولى.

سوندىقتان قاشاندا «تۇركىستان» اتاۋى كوزىمىزگە وتتاي باسىلادى.

وسىدان تۋرا 16 جىل بۇرىن استا­ناداعى «اباي» دۇكەنىنەن بەلگىلى زەرت­­تەۋشى-جۋرناليست, مۇراتانۋشى تىنىشبەك دايراباي قۇراستىرعان «تۇركىستان. تۋركەستان. Turkestan: 1866-1872» اتتى البومدى كورە سالا, ۇلكەن ولجاعا كەزىككەندەي, جاتا-جاستانا زەردەلەۋگە اسىقتىق. ونى «ەلوردا» باس­پاسى (ديرەكتورى مارقۇم تۇرلىعازى دۋانبەك) جاريالاعان ەدى. البوم سول كەزدەگى پوليگرافيا تەحنولوگياسى­نىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي باسىلعان-دى. بىراق ءبىزدى تاڭعالدىرعانى – تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن, كاسىبي باعدارىن, ارحەولوگياسىن بەينەلەيتىن فوتو سۋرەتتەردىڭ ساقتالىپ قال­عانى. ءدال سول باسىلىمىندا سۋرەتتەردىڭ كىش­كەنتايلىعىنا, سولعىندىلىعىنا نازار اۋدارمادىق (العاشقى باسىلىمى – 28 باسپا تاباق), ءمان-ماعىناسىنا كوڭىل بولدىك. تاعى ءبىر قۋانعانىمىز – جاسىنان ەتنوگرافيا مەن تاريحقا قىزىققان ت.دايرابايدىڭ مۇرانى ىزدەپ-تاۋىپ, جاريالاۋداعى تىڭعىلىقتىعى جانە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى.

ارادا 15 جىل وتكەن سوڭ, تىنىشبەك مىرزا حالىقتىڭ تاريحقا دەگەن ىنتاسى مەن سۇرانىمىن ەسكەرىپ, تۇتاس وبلىس­تىڭ تۇركىستان اتاۋىمەن قايتا جاڭعىر­عانىنىڭ بايعازىسىنا «تۇركىستان. تۋركەستان. Turkestan: 1866-1872» البومىن 43 باسپا تاباق كولەمدە مازمۇنىن قايتا پىسىقتاپ, سۋرەتتەرىن ۇلكەيتىپ, اق-قارا بوياۋىن قانىقتىرىپ جاريالاعانى وتاندىق مۇراتانۋ مەن مادەنيەتتىڭ مەرەيىن ءوسىردى. تاريحي دەرەكتى جيناق مەملەكەتتىڭ جوسپارىمەن الماتىنىڭ «ازيا ارنا» باسپاسىنان جارىق كورگەن.

البومنىڭ ەكى باسىلىمى دا قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە العىسوز, تۇسىنىك­تەرىمەن شىقتى. سوڭعى نۇسقاسىندا بۇرىنعى كىشكەنتاي سۋرەتتەر تۇتاس بەتكە, ال ماڭىزدىلارى ايقارا بەتكە ۇسى­نىلدى. بۇدان دا قۇراستىرۋشىنىڭ ىج­داعاتىن, قايسىبىر ءماندى سۋرەتتىڭ قۇن­دىلىعىن ايشىقتاعانىن بايقايمىز.

ءار سۋرەت – جاي عانا وقيعانىڭ دەرەگى ەمەس, تۇتاس تاريح پانوراماسىنىڭ دەرە­گى ەكەنى ايقىندالا تۇسەدى. مىسالى, ءا دەگەندە ۇسىنىلعان «كەرۋەننىڭ قونال­قىعا توقتاۋى» سۋرەتىنەن كاسىبي, الەۋ­­مەتتىك ەرەكشەلىكپەن بىرگە جەر-اۋماق, تابيعات سيپاتى قوسا مەڭزەلگەن. ال «تۇركىستان ايماعىن مەكەندەيتىن حالىق­تار» توپتاماسىندا نەگىزىنەن قىپ­شاق تەكتى ەر, ايەل ازاماتتار مەن جاسوس­پىرىمدەردىڭ بەينەسىن (انتروپولوگيا), كيىمىن (كوستيۋمىن) كورەمىز. ەندى ءبىر ايقارا بەتكە ۇسىنىلعان «قازاق كيىز ءۇيىنىڭ ىشكى كورىنىسى» اتتى فوتوگرافيا­دان اۋقاتتى ەرلى-زايىپتىنىڭ كۇن­دەلىكتى تۇرمىستاعى زاتتارىنىڭ ءتۇر-تۇر­پاتىن, اتا-اناسىنىڭ ساياسىنداعى باليعات جاسىنداعى ەكى قىز بەن ولاردىڭ ءبۇلدىرشىن ءسىڭلىسىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىن, كيىمى مەن كوزقاراسىن بايىپتايمىز.

«قازاقتاردىڭ ۇيلەنۋ ادەت-عۇرپى», «ساياحات كەزىندە پايدالاناتىن جولىم ءۇي», «اۋليە اتا قالاسى. بازار الاڭى», «ورتاازيالىقتاردىڭ ويىن-ساۋىعى. قىز قۋ», «مۇسىلماندىق مەكتەپ», «جالپىحالىقتىق ويىن-ساۋىق – كۇرەس», «قوعامدىق ويىن-ساۋىق – كوكپار», «ات بايگەسى», «قازاقتاردىڭ كوشى-قونى», «ات ۇستىندەگى قازاق», «قوبىزشى», «تۇركىستان ولكەسىندەگى پوشتا ايداۋشى», «اۋليە اتا ماڭىنداعى قازاق جايلاۋى», «مانكەنت اۋىلى. شارباقتى», «اۋليە اتا. ات بازارى», «ورتاازيالىقتاردىڭ ەر توقىم ابزەلدەرى», «شىمكەنت قالاسى جانە ونىڭ كوشەلەرى», «قارماقشى. №2 فورت كورىنىسى», «قازالى ايلاعى», «ارىس وتكەلى», «سايرام اۋىلى. بوت­باي مازارى», «تۇركىستان قالاسى. ازى­رەت سۇلتاننىڭ وڭتۇستىكتەن كورىنى­سى», «ساۋران مۇناراسى», «اۋليە قور­قىت­تىڭ قۇلاعان مولاسى», «اۋليە اتا. قاراحان مازارى», «قازاق زيراتى», «بەتپاقدالاداعى مىرزا رابات», «بۇحارا ءامىرى ناسرۋللا سىيلاعان ۇلكەن قۇران جانە ونىڭ تاعى», « ۇلىقبەك مەد­رەسەسىنىڭ كورىنىسى», «اۋليە اتا قامالى­نىڭ قيراندىسى» ت.ب. اتاۋلى سۋرەتتەر, كيىز ءۇي سۇيەگىن دايىنداۋ, كورىك پەن دۇكەن جۇمىسى, قول ديىرمەن مەن كەلى ءتۇيۋ, ەتىك تىگۋ, كيىز باسۋ, قام­شى ءورۋ, ار­قان ءورۋ, ءجىپ ءيىرۋ, ات تاعالاۋ, استىق باس­­­تىرۋ ت.ب. قولما-قول ۇدەرىستى كور­سەتە­تىن فوتولار البومنىڭ ەتنوگرافيا­لىق دەرەگىن دە, دايەگىن دە ارتتىرادى.

تۇركىستان – الىمساقتان كوپ ەتنوس­تى ءوڭىر. دىندەس, تىلدەس بۇگىنگى وزبەك اعايىننىڭ كوبى ول كەزدە «سارت» ەتنو­نيمىمەن ءجۇر. قازاقتىڭ «وزبەك – ءوز اعام, سارت – ساداعام» دەگەن سوزىندە ەكى تاراپتى دا شەتتەتۋ جوق. «ساداعاڭ بوپ كەتەيىن!» دەپ جاقسى كورگەن ادامىنا عانا ايتادى. البومداعى قىرعىز سالت-ءداستۇر كورىنىسى – بىزبەن تەل قوزىداي. قىزىق بول­عاندا, سۋرەتتەرگە قاراپ وتىرىپ, ءبىز سول ساداعا-سارت ءومىرىنىڭ جۇزدەن ون پايى­زىن بىلمەيتىنىمىز ءمالىم بوپ قالادى. «قايىر تىلەۋشىلەر», «كالاندارلار قاۋىمى», «قازىلار سوتى», «شايحانا قاتارى», «سايلي سالي ناۋ», «ساعىز ساتۋشى», «قورقورشى», «ميحتەرلەر», «ەر بالالار ءبيى», «ۇساق ساۋدا (تاقياشى, ءماسىشى, اسقاباقشى, شاينەكشى, ارقانشى, تۇقىمشى, ساماۋرىنشى, وتىنشى, تەرى­شى, قازانشى, لەگەنشى ت.ب.) فوتولارىن كورىپ قايران قالاسىز.

ال ءبىرىن ەستىپ, ءبىرىن ەستىمەگەن تۇركىس­تان ايماعىن مەكەندەگەن شولاق «شالا» قازاق, حيۋالىق, ءۇندى, قاراتەگىن, ياگناۋب, پارسى, سىعان, اراب, ەۆرەي, اۋعان, تاجىك ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتۇر-تۇرپاتىن, كيىم-كەشەگىن, كاسىبىن, تۇرمىس زاتتارىن, سالت-ءداستۇرىن كورىپ, جاڭا ماعلۇماتقا كەنەلەسىز.

قىل اياعى وسى بەلگىلى-بەلگىسىز ۇلت وكىل­­دەرى قايتقان ادامدارىن قالاي اقتىق سا­پارعا شىعارىپ سالاتىنى بەينەلەنگەن فوتولارعا دەيىن بار.

وسىلاردى كورە وتىرىپ, فوتوگرافيا ونەرىنىڭ تاريحتى حاتتاپ قالۋعا سىڭىر­گەن ەڭبەگىن مويىندايسىز. بۇل رەتتە وسىدان 149-155 جىل بۇرىنعى تۇركىستان ءوڭىرى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ (ياساۋي كەسەنەسى, شەيح ماسلاحاتدين مەشىتى, كوككۇمبەز مەشىتى, پىسكەنت-قوسبۇلاق كەنتى, ءتىللا-قاري مەدرەسەسى, تاشكەنت قاتۋن مەشىتى, سامارقان شارسۋ مولاسى, ەنوق قازىرەت قىزىر مازارى, قوقاننىڭ حان سارايى, ءاندىجان حانزادا سارايى, ءاندىجان باس كەرۋەن سارايى, سۇلتان مۇراتبەك مەدرەسەسى, مادەلى حان مەدرەسەسى, رۇستەمبەك مەدرەسەسى, قاراحان مازارى, ءرابيا بەگىم كەسەنەسى, قۇشبەك بەگلەربەك راباتى, ۇرگىت جانە داعبيت مازارلارى, اۋليە قۇسام يبن ابباس زيراتى, اينا حان كەسەنەسى, ۇلجا يناگ پەن ءبيبى زەينەت كەسەنەسى, شىرىن بيكە كەسەنەسى, ءامىر بۇرىندىق كەسەنەسى, ماقتىم اعزام مازارى, ءامىر قۇتلىق تۇردىبەك مازارى, ءامىر ءابۋ تەنگى كەسەنەسى, شا-اراپ كەسەنەسى, شاحي-زيندا مەشىتى, ۇلىقبەك مەدرەسەسى, ءتىللا-قاري مەدرەسەسى, شير-دار مەدرەسەسى, ءامىر تەمىر كەسەنەسى, قوجا احرار مەشىتى, شايباني حان مەدرەسەسى, قوسقىنشى حان كەسەنەسى, اقساراي كەسەنەسى, قوجا ءابدۋ بيرۋن كەسەنەسى, شەيح نۇرەتدين ءباشىر قۇتبي كەسەنەسى, ءنادىر ديۋانبەك مەدرەسەسى, ءامىر تەمىردىڭ جازعى سارايى (يشرات حان), شەيح بۋرحانەدين كەسەنەسى, باباقاجى مازارى, توقماق قامالى, شىمكەنت قامالى, پىشپەك قامالى, تاشكەنت قورعانى, حودجەنت قورعانى, كاتتاقورعان قامالى, جيزاق قاقپاسى, اۋليە اتا قامالى, پەنجيكەنت قامالى, ۇراتوبە قامالى, سامارقاننىڭ بۇحارا قاقپاسى ت.ب.) تۇسىرىلگەن سۋرەتى – قاي جاعى­نان دا تاريحي-مادەني قۇندىلىق بولىپ قالارى انىق.

جوعارىدا اكۆارەل سۋرەت پەن كارتا سىزباسى دەپ قالدىق. ماسەلەن, سامارقان ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بەزەندىرىلۋى, شاحي-زيندا مازارىنىڭ ىشكى كەسكىنى, ءامىر تەمىر كەسەنەسىنىڭ ىشكى كەلبەتى ت.ب. مامان­دارعا اجەپتاۋىر وي تاستايدى. سون­داي-اق «ۇزىناعاش تۇبىندەگى ۇرىس جوس­پارى» (پاتشالىق رەسەي مەن قوقان حان­دىعى اراسىنداعى شايقاستىڭ كۇنى, ايى, اۋقىمى, كارتاسى), «تاشكەنت قور­عانىن قورشاۋ مەن باسىپ الۋ سىزباسى» (ۋاقىتى كورسەتىلگەن) تاريحشىلاردى بەيجاي قالدىرماسا كەرەك.

ەگەر بۇگىنگى تاشكەنت نەمەسە رەسەي (شىعىستانۋ قورى) عالىمدارى مەن ساۋ­لەتشىلەرى وسى فوتولاردىڭ, سۋرەت­تەردىڭ, سىزبالاردىڭ اسا ساپالى تۇپ­نۇسقاسىن قايتا جاساتىپ, ەلەكتروندىق جۇيە­دە مۇددەلى الەمدىك عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتالىقتارى (زەرتحانا) مەن ۋنيۆەرسي­تەتتەرىنە جولداسا, بۇل قۇندىلىقتار ءبىلىم باعدارلاماسىنا ەنۋ ارقىلى «ەكىنشى ءومىرىن» جالعاستىرار ەدى.

ءار ءىستىڭ باستاۋشىسى, ۇيىتقىسى بولادى. تاريحي «تۇركىستان البومى» وسى ولكەنى تۇڭعىش گەنەرال-گۋبەرناتورى, اسكەري شەنى دە گەنەرال كونستانتين فون كاۋفمان (1818–1882) ارقاسىندا ومىرگە كەلدى. ال ونىڭ قارا جۇمىسىن ىستەگەندەر – شىعىستانۋشى, يسلامتانۋشى الەكساندر كۋن (1840-1888) مەن اسكەري ينجەنەر نيكولاي بوگاەۆسكي (1843-1912). البومعا 1200 فوتو جانە بۇعان قوسىمشا رەتىندە ساۋلەت جوسپارلارى, كارتالار, اكۆارەل سۋرەتتەرى ەنگەن. وسىدان بولەك «ەتنوگرافيا بولىمىنە» 491 سۋرەت كىرگەن. ءالى كۇنگە تاريحشى, ەتنو­گرافتاردى تاڭعالدىراتىن قوماقتى البوم ءتورت بولىمنەن, التى تومنان تۇرا­دى. «ارحەولوگيا ءبولىمى» – ەكى توم, «ەتنو­­گرافيا ءبولىمى» – ەكى توم, ء«وندىرىس ءبولى­مى» – ءبىر توم, «تاريح ءبولىمى» – ءبىر توم.

ءحىح عاسىردىڭ 70-جىلدارىنداعى باسپا تەحنولوگياسى ءبىرشاما دامىعانى سونشالىق, وسىنشاما فوتو قور كەشىك­تىرىلمەي شىعارىلعان. ونىڭ نەگىزگى تاريحي نۇسقا-دانالارى رەسەي ۇلت­تىق كىتاپحاناسىندا (بۇرىنعى لەنين كىتاپحاناسى) جانە وزبەكستان ۇلتتىق كىتاپ­حاناسىندا ساقتالعان. ال امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كونگرەسس كىتاپ­حاناسى بۇل باي مۇرانىڭ ءبىر داناسىن 1934 جىلى ساتىپ العان. ءدال وسىلاي «تۇركىستان» فوتو دەستەسىنىڭ ءبىر بولىگى فرانتسياعا دا جەتكەن.

البوم تاريحىنا 80-جىلدارى-اق دەن قويعان ت.دايراباي ۇلت ءۇشىن اسا ماڭىزدى وسى ەڭبەكتىڭ كوشىرمەسىنە قول جەتكىزۋدى جوسپارلايدى. «ىزدەگەن جەتەر مۇراتقا» دەگەندەي, ەل ارمانىنا ۇلاسقان ەر ارمانى ازاتتىق العان جىلدارى جۇزەگە اسادى. قازاقستاننىڭ ۇلت كىتاپحاناسى مەن مۇراعاتىنىڭ قايراتكەر قىزدارى كۇلجاحان ابۋعاليەۆا, روزا بەردىعاليەۆا, جولدىبيكە كاريەۆا, رايسا ءبىرىمجاروۆا كاسىبي كومەك قولىن سوزسا, «تۇركىستان» گازەتىن جاڭعىرت­قان ايگىلى جازۋشى قالتاي مۇحامەد­جانوۆ اقىل-كەڭەسىن اياماعان. ال سانكت-پەتەربۋرگ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ساق­تالعان البوم داناسىن كوشىرىپ الۋعا اجەپتاۋىر قارجى قاجەت بولعاندا, ەلى­مىزدىڭ اتىمتاي جومارتى, ەكس-دەپۋ­تات يساحان ءالىمجانوۆ ازاماتتىق تا­نىت­قان. وشكەندى جاندىرعان بۇل تۇل­عالار (ىشىندە باقيعا وزعانى دا بار) ۇمىتىلماۋى كەرەك.

رەسمي ەنتسيكلوپەديالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا, فوتوسۋرەتتەردىڭ تاقىرىبىن, باعىت-باعدارىن ۇيلەستىرۋ ا.ل.كۋن مەن پ.ۆ.بوگاەۆسكيگە جۇكتەلگەن, ال ونى فوتوگرافتار - ن.نەحوروشەۆ, پ.پيروەۆ, گ.كريۆتسوۆ (سوڭعى ەكەۋى اسكەري) تۇسىرگەن. ەرەكشە دۇنيەلەردى اكۆارەلمەن بەينەلەۋ ل.ا.شوستاكقا تاپسىرىلعان. البوم تۇتاستاي تاشكەنتتەگى فوتوگراف ن.نەحوروشەۆتىڭ شەبەرحاناسىندا جاسالعان. البوم مازمۇنى 1872 جىلدىڭ سوڭىندا پەتەربور تسەنزۋراسىنان ءوتىپ, بار بولعانى 6 (التى) دانامەن سول قالانىڭ №1 ي.موردۋحوۆسكي باسپاحاناسىنان جارىق كورگەن.

وقىرمانعا مالىمەت بەرە كەتەيىك, پاتشالىق رەسەي ءحىح عاسىردا گەوسايا­سي ويىندارعا, ايماقتاردى «يگەرۋگە» (جاۋلاۋعا) باتىل كىرىسىپ, وسى اۋقىم­دى ىسكە يمپەراتورلىق گەوگرافيا قوعا­مىن جۇمىلدىرادى. «ەۋروپالىق تۇر­كيا شىركەۋلەرىنىڭ جادىگەرلىكتەرى مەن سلاۆياندار ءتۇر-تۇرپاتىنىڭ فوتوگرافيا جيناعى» (پ. پياتنيتسكي, 1867), «رەسەي اسىلزادالارىنىڭ جانە تانىمال تۇلعالارىنىڭ پورترەتتىك فوتوگرافيا البومى» (ا.دەنەر, 1865), 5 تومدىق ««امۋر, شىعىس ءسىبىر, باتىس ءسىبىر, ورال» فوتوالبومى, 3 تومدىق «امۋر جانە ۋسسۋري ولكەسى البومى» (ۆ.لانين, 1876), «Collection de types des Peuples de Russie, Roumanie et Bulgarie» (ج.راۋل, 1870-جىلدار), «2-دون وكرۋگى: تۇرلەر مەن تۇرپاتتار» (ي.بولدىرەۆ), «رەسەي كوستيۋمدەرىنىڭ البومى» (ەكەۋى دە ءحىح ع. 70-جىلدار), «حيۋا حاندىعىنىڭ ءتۇرى مەن تۇرپاتى» (گ. كريۆتسوۆ, 1873), «باتىس ءسىبىردىڭ ءتۇر-تۇرپات البومى (ل. پولتوراتسكايا, 1879), «سولتۇستىك-باتىس موڭعوليانىڭ ءتۇر-تۇرپاتى» (ا. ادريانوۆ, 1879), «يمپەراتورلىق كوپشىلىك كىتاپحانا­نىڭ فوتوگرافيالىق جانە فوتوتيپ­تىك كوللەكتسياسى» (ۆ.ستاسوۆ, 1885), «شىعىس حالىقتارىنىڭ ءتۇر-تۇرپاتى» (1890), «مالوروسسيا ءتۇر-تۇرپاتى» (ا.زاۆادسكي, 1890), «مالوروسسيا البومى» (ي.كوردىش, 1895), 8 تومدىق «كاۆكاز, پەرسيا, ەۋروپالىق جانە ازيا­­­­لىق تۇركيا حالىقتارىنىڭ فوتو­­­گرا­­فيالىق ءتۇر-تۇرپات كاتالوگى» (د.ەرماكوۆ, 1896), «ەنيسەي فوتو جيناعى» (پ.وستروۆسكي, 1897), «بەلا­رۋس جانە ولونەتسك گۋبەرنياسى فوتو جيناعى» (م.كرۋكوۆسكي, 1898) ت.ب. وسى كەزدە شىقتى. ءبىر ەلەۋلى فاكت: وسى البومداردىڭ ءبىرسىپىراسى (ىشىندە «تۇركىستان البومى» دا بار) پاريج حالىقارالىق گەوگرافيا كورمەسىنەن جۇلدەلى ورىن العان.

مۇراتانۋشى تىنىشبەك دايراباي جاڭعىرتقان نەمەسە قايتا شىعارعان «تۇركىستان البومى» – تۇركى دۇنيەسىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ ورتاق مۇراسى. سون­دىقتان ءبىز رۋحانيات جوقشىسى تاكەڭە ء«تاڭىر جارىلقاسىن!» ايتامىز.

ارينە, ۇلكەن جانە شەتىن جۇمىستاردا تەحنيكالىق كىناراتتار كەتىپ جاتادى. بۇل قۇراستىرۋشىنىڭ ەڭبەگىنە نۇقسان كەلتىرمەيدى. دەگەنمەن كەي تۇستاردى قايتا پىسىقتاۋ – تاريحي البومنىڭ جاڭا باسىلىمىن كوركەيتە تۇسەدى دەپ ويلايمىز.

مىسالى, تۇپنۇسقادا سۋرەت استىنداعى جازۋ ورىسشا جانە اعىلشىنشا بولسا كەرەك. وسىنىڭ قازاقشاسى كەي تۇستا كالكالانىپ كەتكەن. «مۇسىلماندىق مەكتەپتى» – «مۇسىلمان مەكتەبى», «سايلي سالي ناۋدى» – «جىل باسى – ناۋرىز», «قۇربان-بايرامدى» – «قۇربان ايت», «ات بايگەسىن» – «بايگى», «ات ۇستىندەگى قازاقتى» – «سالت اتتى قازاق», «قازاقتاردىڭ كوشى-قونى» – «قازاق كوشى-قونى», «پوشتا ايداۋشىنى» – «پوشتاباي», «ماادالىنى» – «مادەلى», «تاشكەنت... ساياباقتارىن» – «تاشكەنت ساياباعى», «سلوبودكانى» – «سەلو» ەمەس, «سلوبودكا», ء«زااميندى» – ء«زامين», «سەيد حۋدوياردى» – «سەيىت قۇديار», «ساۋران ... قالدىعىن» – «ساۋران ... جۇرتى» (ت.ب.) دەپ تۇزەتۋ قيسىندى. مۇنداي ۇستانىم انا ءتىلىمىزدىڭ بەدەلىن كوتەرەدى.

وقىرمان البومدى قاراعان جاننان: «جيناققا 6 تومدىق تۇپنۇسقاداعى سۋرەتتەردىڭ نەشە پايىزى ەنگەن؟» دەپ سۇراۋى مۇمكىن. ءدال ەسەبىن بىلمەدىك, بالكىم قازاقستان نۇسقاسىنا تورتتەن ءبىر بولىگى عانا ەنگەن شىعار. ەندى قالعانىن قاي­تەمىز؟ البەتتە, عىلىمعا سالسا, ءبارىن جاريالاۋ قاجەت. وعان قازاقستان حال­قى اسسام­بلەياسىنىڭ ايرىقشا جوباسى رەتىن­­دە نەمەسە جاڭعىرعان تۇركىستان قالا­­سى­­نىڭ مادەني جوباسى رەتىندە قار­جى كوزىن تابۋعا بولادى دەپ ويلايمىز.

ەندى مۇرانى تانىمالداندىرۋعا كەلەيىك. «بۇل تاريحي قۇندى جيناق ءار شاڭىراقتا تۇرسىن» دەپ ايتساق, ءبىراز ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە سالماق تۇسىرگەندەي كورىنەرمىز. سوندىقتان ۇلتى مەن ءوزىن سىيلاعان بارشا تاريحشىنىڭ, ەتنوگرافتىڭ, ساۋلەتشىنىڭ, ادەبيەتشىنىڭ, سۋرەتشىنىڭ, وزگە دە مادەنيەت پەن ونەر سالاسى ماماندارىنىڭ سورەسىندە تۇرۋى ءلازىم. بۇل – ءبىر.

ەكىنشى, قازىر اقپاراتتىق تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيا زامانى. سوندىقتان بۇگىن حالىق مۇراسى – «تۇركىستان البومىنىڭ» ەكىنشى تىنىسى اشىلاتىن ءسات. جيناقتاعى ادامداردىڭ كەسكىن-كەلبەتىن, ۇلتتىق كوستيۋمدەردى, سالت-ءداستۇردى, ويىنداردى, كاسىپتەردى, كوشى-قون, قونىس بەينەلەرىن تابيعي بوياۋلارمەن نارلەندىرۋ, جانداندىرۋ, ناقتىلاۋ – ۋاقىت تالابى.

ءۇشىنشى, بۇگىنگى جاستاردى قانسىز-ءسولسىز دەپ ويلاماۋعا كەرەك. ايتالىق, مۇراتانۋشى تىنىشبەك دايراباي الماتىداعى ونەر اكادەمياسى مەن ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسىنان باستاپ «تۇركىستان البومى كوللەكتسياسىنان» اتتى كوشپەلى كورمە وتكىزسە, ناتيجەسى ەلەۋلى بولار ەدى. ارينە, بۇل ىستە وسى وقۋ ورنى باسشىلارىنىڭ جوبا اۆتورىنا قولقا سالۋى – وركەنيەتتى قادام.

ەندەشە, ىسكە ءسات!

ديحان قامزابەك ۇلى,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پرورەكتورى, ۇعا اكادەميگى