قازاقستان • 29 ناۋرىز، 2021

امالبەك تشانوۆ: مايشام جارىعىمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدەر دە بولعان

1038 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىن ەلمەن بىرگە ءجۇرىپ وتكەن تەگەۋرىندى تۇلعالار قاتارىنداعى امالبەك تشانوۆتىڭ ەسىمىن ەل شەجىرەسى اتتاپ وتە الماسى اقيقات. بولەك تالاپشىلدىعىمەن، تاۋەكەلشىلدىگىمەن ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بيلىككە كەلىپ، ساياساتقا ارالاسقان ازاماتتىڭ از ۋاقىتتا اتقارعان ىلكىمدى ىستەرى قاي كەزدە دە مەنمۇندالاپ تۇرا بەرمەك.

ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ: «ادامدا جاقسى قاسيەت بولماسا، وعان باق تا، باقىت تا قونبايدى» دەيتىن ءتامسىلى وسىنداي قايراتكەرلەرگە قاراتا ايتىلعانى داۋسىز.

ءسوز باسىندا كەمەل شاقتاعى امالبەك قوزىباق ۇلىن الدىمەن بۇگىنگىنىڭ وقىرمانىنا شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى، ەكى رەت جوعارعى كەڭەستىڭ، ەكى رەت پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، قۇرىلىس، تۇرعىن ءۇي جانە اۋماقتاردا قۇرىلىس سالۋ ءمينيسترى، جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى سىندى اسا جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقارعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

ەڭ قىزىعى، ءبىر كەزدەگى كسرو سپورت شەبەرىنە، بوكستان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسىنا جازمىش قايتادان سۇيىكتى ىسىنە ورالۋدى بۇيىرتقان ەكەن.

بۇل كۇندەرى امالبەك قوزىباق ۇلى الماتىداعى «رەسپۋبليكالىق سپورت كوللەدجى» رمقك ديرەكتورى. قاراماعىنداعى 500 بالانىڭ ىشىندە بولاشاق سپورت مايتالماندارى – وليمپيادا، الەم چەمپيوندارى جۇرمەسىنە كىم كەپىل؟!

دەگەنمەن، 1991 جىلعى تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەنىمدى وكىلى بولعان تۇلعامەن اڭگىمەنى ارىدەن باستادىق.

– تاۋەلسىز­دىگى­مىزدىڭ بەدەرىندە بي­لىكتىڭ اتىنان اۋىپ ءتۇسىپ قالماي كەلە جاتقاندار جەت­كىلىكتى. اكىمدىك قىزمەت شىمكەنتتە بار بولعانى ەكى جىلعا جۋىق، جام­بىل وبلىسىن ەكى جىلدان استام عانا باس­قارساڭىز دا ءالى كۇنگە دەيىن «امالبەك تشا­نوۆ» دەگەن اتتىڭ وشپەي، ەلدىڭ اعا­لاپ، الدىڭىزدى كەسپەي، سىيلاپ، ىزدەپ جۇرەتىنىنىڭ سىرىن ءوزىڭىز دە تالاي رەت پا­راسات تارازىسىندا بەزبەندەگەن بولارسىز؟

– شەن مەن شەكپەن، لاۋازىمدى قىزمەت، قيىندىق پەن قۋانىشتاردىڭ، ءتىپتى ءومىردىڭ ءوزى دە وتكىنشى ەكەندىگىنە ءشۇبا جوق. نەگىزگى ماماندىعىم ينجەنەر-قۇرىلىسشى بولسا دا، مۋزىكاعا بەيىم، سپورتتى سۇيەتىن بالا امالبەكتى، كەيىن وندىرىستىك سالادا جۇرگەن مەنى پەشەنەدەگى جازۋ كەزدەيسوق – ۇلكەن ساياساتقا، باسشىلىق قىزمەتتەرگە الىپ كەلدى. ەشقانداي پارتيانىڭ اتىن جامىلماي-اق، ەڭبەكتەنگەنىمدى كورگەن ەلدىڭ قولداۋىمەن ءتورت رەت دەپۋتات بولىپپىن. قازىر وڭ-سولىمىزدى پارىقتايتىن جاسقا كەلدىك. ءوز باسىم قاتەلەسپەدىم، كىرشىكسىز عۇمىر كەشتىم، قيانات كورمەدىم دەي المايمىن. ادام پەرىشتە ەمەس. كەيدە سوزدەن، كەيدە ىستەن جاڭىلاسىڭ. بىراق ەل ايتپاي تۇرمايدى. ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا ءوزىم دە ومىردە كورمەگەن، الەۋمەتتىك جەلىدەن كوزىم شالعان ءبىر تارازدىقتىڭ ءسوزىن كەلتىرەيىن.

«ەركىنبەك سەرىكبايدىڭ پوستىنا سالعان فوتوعا قاراپ وتىرىپ، تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى رەتىندە جامبىل وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى ا.تشانوۆ تۋرالى وتە جوعارى پىكىردەمىن. وبلىستىڭ اكىمدەرىنىڭ ىشىندە نەبارى ەكى جىل جۇمىس ىستەسە دە وسى اكىم عانا جۇرتتىڭ اۋزىندا جاعىمدى، جاقسى پىكىر قالدىردى. تشانوۆ مىرزانىڭ وبلىس اكىمى لاۋازىمىنا كەلۋىمەن قالا مەن وبلىسقا العاش رەت جان ءبىتىپ، قايتا قۇرۋ ساياساتىنان 1996 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە قالعىپ كەتكەن جۇرت ۇيقىسىنان ويانعانداي بولدى»، دەپ جازعان سەرىك قالىمبەتوۆ دەگەن ازامات ءارى قاراي مەنىڭ اكىمدىكتەن كەتكەنىمە وكىنىش ءبىلدىرىپ، بارلىق اكىمدەر سياقتى مەنىڭ دە قىزمەت بارىسىندا جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىم مەن قاتەلىكتەرىم بولۋى مۇمكىندىگىن،  بىراق شىن مانىندە ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەپ، قىسقا مەرزىمدە جامبىلدىقتاردىڭ جۇرەگىن جاۋلاعان، قالا مەن وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ناعىز قوشەمەتىنە بولەنىپ، كوپتى مويىنداتقان باسقا اكىمدى كورمەگەنىن ايتىپتى.

– سۇحباتىمىز وسىلاي باستالعان سوڭ سۇرايىن، «تشانوۆقا جامبىل وبلى­سىندا مۇمكىندىك بەرمەدى. نەبارى ەكى جىلدىق بيلىك. سونىڭ وزىندە دەندروپارك، يپپودروم سالدىرۋدى باستادى. بىراق بىزدە ومىردە جەمىسى بار اعاشقا تاس پەن تاياق كوپ لاقتىرىلادى...». بۇل ءسوزدى شەرحان مۇرتازادان قيىپ الىپ وتىرمىن، اعا... ءسىز بيلىكتەن كەت­كەنىڭىزگە ەمەس، باستاعان ىس­تەرىڭىزدى اياق­تاي الماعانىڭىزعا كوبى­رەك وكىنەتىن سياقتىسىز؟

– قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا المايتىن، اينالىساتىن ءىسى بار ادام كەز كەلگەن قيىندىقتى ەڭسەرە الادى. ايتپەسە، ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتتەن كەنەتتەن، قياناتتان كەتكەن نەبىر اتپال ازاماتتاردىڭ وسىنى كوتەرە الماي، ومىردەن ءوتىپ كەتكەنىن دە بىلەمىن. بۇل ساۋال الدىمنان ىلعي كولدەنەڭ شىعادى. بارلىق كەزدە دە ايتىپ كەلەمىن. اكە-شەشەم مەنى ءاۋ باستا كرەسلومەن، تەك اكىم بولسىن، دەپۋتات بولسىن دەپ تۋعان جوق. قاراپايىم عانا وتباسىندا، جالاڭ اياق، جالاڭ باس قارابايىر كۇن كەشىپ، ەڭبەكپەن كوزىمىزدى اشىپ، جەتىلدىك. اكەمىز قارشادايىمىزدان تاڭعى بەستە تۇرعىزىپ، تاۋعا قامىس ورۋعا الىپ كەتەتىن.

وكىنىشتىسى سول، جامبىل وبلىسىندا اۋقىمدى باعدارلاما جاساپ الىپ، ونى ورىنداۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ كەتكەن بولاتىنبىز. مەن ەلدى ءتۇسىنىپ، ەل مەنى ءتۇسىنىپ دەگەندەي، بىلەك سىبانىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كە­زىمىزدە ءبارىن بەل ورتادان توقتاتۋعا تۋ­را كەلدى. وبلىسقا اكىم بولىپ كەلگەندە ول قىزمەتتىڭ دە باسى-اياعى بولاتىنىن بىلگەنمىن. بىراق باردى بار، جوقتى جوق دەپ، ويىمدى بۇكپەسىز ايتاتىن، باسشىلىق قىزمەتكە وندىرىستەن كەلگەن ماعان «سايا­سات دالىزىندەگى» ويىنداردى مەڭگەرۋ بۇيىرماپتى. ەگەر دۇرىس جۇمىس ىستەسەڭ، ءبارى دۇرىس بولادى دەگەن ويىمنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن دە كەش ءتۇسىندىم.

– ەسەسىنە وسى ەكى جىلدىڭ ىشىندە تارازدىڭ كونە اتىن قايتارىپ، شاھار­دىڭ كىرەبەرىسىنە «تاراز قاقپاسىن» ورناتىپ ۇلگەردىڭىز. سول 90-جىلداردىڭ بەل ورتاسىنداعى قاڭىراعان كەزەڭدەردە تاۋلىكپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەپ، جام­بىلدىقتار اراسىندا «تشانوۆتىڭ مايشامى» دەگەن اڭىز ىسپەتتى ءسوز قالىپتى.

– سەنسەڭىز، اكىم بولىپ تاعايىن­دال­عاننان كەيىن العاشقى ءبىر اي بويى مايشامنىڭ جارىعىمەن وتىرىپ، جۇمىس ىستەدىك. تاڭ­عى 6-دا ورىنباسارلارىم مەن جەتەكشى بولىمدەردىڭ باسشىلارى اۋدانداردى شارق ۇرىپ، ارالاپ كەتەدى. كەش باتا اكىمشىلىكتە جينالادى. سودان تۇنگى 2-گە دەيىن مايشامدى، قولشامدى اينالا وتىرىپ، بۇگىن، ەرتەڭ تىندىرىلۋى ءتيىس­تى ىستەردى تالقىلايمىز. وسى ءبىر ايدا وز­بەكستان مەن جامبىلداعى مەحانيكالىق زاۋىتتىڭ اراسىندا ءۇزىلىپ قالعان ارىپ­تەستىك بايلانىس­تاردى قايتا ورناتتىم. قانشا دەگەنمەن دە بۇرىن وندىرىستە تا­جىريبە جيناعانىم بار. وزبەكستانعا كە­رەكتى ون-سان ءتۇرلى مەحانيكالىق قۇرال-جابدىقتاردى ۋاقتىلى جىبەرتكىزىپ، ەسەسىنە كەلىسىمشارت­تى قايتا بەكەمدەپ، ءبىر ايدىڭ ىشىندە جامبىلعا «كوگىلدىر وتىندى» الاۋلاتىپ الىپ كەلدىك. وسىنىڭ ءبارى مەنىڭ تىكەلەي قاداعالاۋىمدا بولدى. كوپ ۇزاماي ەلەكتر جارىعى دا جەتتى. ەلدىڭ سونداعى قۋانعانىن كورسەڭىز. بۇل – مەنىڭ ەڭ ءبىرىنشى جەڭىسىم ەدى. ول گاز مەن وبلىستان كەتكەنشە وشكەن جوق. ءوزىم تۋىپ-وسكەن ولكەنى باسىپ ءوتىپ، جامبىل وبلىسىنا توقتاۋسىز بەرىلىپ جاتتى. ول كەزدە كورشى وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ورتالىق قالاسىندا ەكى جىلداي گاز بولمادى.

– سول 90-جىلدارداعى حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن ورتاق تاۋقىمەت – ناپاقا ىزدەپ قالاعا اعىلعان ادامدار، مىقتى مامانداردىڭ مۇقتاجدىقتان ساۋدا-ساتتىققا كەتۋى... كادىمگى كوپ قاباتتى ۇي­لەر­دىڭ اۋلاسىنا وت جاعىپ، نان پىسىر­گەن­دەر بولدى. وسىنىڭ ءبارى تەز ۇمى­تىل­عانى وكىنىشتى... دەگەنمەن، ءدال وسى كەزدە ءسىز تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ كومانداسىنا كەلىپ، شىمكەنت قالاسىنا تاعايىندالعان تۇڭعىش اكىم ەدىڭىز؟

–  وعان دەيىن مەن «يۋگسترويكونسترۋك­تسيا» ترەسىنىڭ باس ديرەكتورى ەدىم. ترەسكە قاراستى 3 كومبينات، 2 زاۋىت بولدى.

اكىمدەر تاعايىندالعانعا دەيىن قالانى قالالىق كەڭەس باسقارۋشى ەدى. وعان دەيىن قازىرگى ءۇشىنشى مەگاپوليستىڭ حالقى، ءتىپتى قازاق حالقى، ءتىپتى اكىمدەردىڭ ءوزى اكىمشىلىكتىك جۇيەنى ونشا تۇسىنە قويعان جوق. اكىمشىلىك جۇيە دەگەنىمىز – تىكەلەي پرەزيدەنتتىك بي­لىكتى ىسكە اسىرۋ بولاتىن. ويتكەنى بار­لىق اكىم ەلبا­سىنىڭ كومانداسىندا بولدى. ەلبا­سىمىزدىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتىن ەلگە تۇسىندىرەتىن دە، قازىرگى زاڭ­داردىڭ ورىندالۋىنا ىقپال ەتەتىن، حالىق پەن پرەزيدەنتتى جاقىنداستىراتىن دا، حا­لىق­تىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا تى­كەلەي ىقپال ەتەتىن دە اكىمدەر ەدى. بار­لىق نارسە جاپپاي جەكەشەلەنىپ جاتقان شاقتاعى ادام ايتقىسىز زاڭسىزدىقتار مەن كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋ دا اكىم­دەرگە جۇكتەلگەن ەدى. ەلدە اكىمدەرگە سەن­بەۋشىلىك تە، كۇدىك، وعان قوسا جاڭا جۇيەنى جاتىرقاۋشىلار لەگى كوپ بولدى. وسىنداي قوعامداعى ەكىۇداي ويدىڭ توعىسىندا، ەكى دايعا ءبولىنىپ جۇرگەن حالىقتىڭ ورتاسىندا جۇمىس ىستەپ، ەلباسىنىڭ ساياساتىن ەلگە جەتكىزۋ، ەڭ باستىسى، اكىمدىك باس­قا­رۋدىڭ ورنىعۋىنا بارلىق كۇش-جىگەردى جۇمساۋ، قالا بەردى وسىنىڭ ءبارىن حالىقتىڭ جۇرەگىنە ءسىڭدىرۋ وڭاي بولعان جوق. «تىق دەگەن تاۋىققا تيەدى»، دەگەندەي بۇرىنعى تارتىپپەن ءجۇرىپ-تۇرىپ قالعان، ەندى قانداي تۇيتكىل بولسا دا ءبارىن اكىمدەردەن كورەتىن جۇيەدە جۇمىس ىستەۋ – توزاققا تۇسۋدەن كەم بولعان جوق.

«ەل باسقاردىم دەگەنشە، ورتكە كىردىم دەگەيسىڭ، ۋايىم-مۇڭ جۇگىنەن ءتورت بۇگىلدىم دەگەيسىڭ»، دەگەندى ءجۇسىپ بالاساعۇن وسىندايدا ايتقان شىعار.

– تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋىندا پرەزيدەنتتىككە كانديدات نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەنىمدى وكىلى بولدىڭىز عوي؟

– قايتا قۇرۋ جىلدارىندا مەن جەتەك­شىلىك ەتكەن «يۋگسترويكونسترۋكتسيا» قۇ­رىلىس-ءوندىرىس بىرلەستىگىنىڭ ۇجىمى مەنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا ۇسىنعان بولاتىن. ونىڭ الدىندا بىر­لەستىكتە ءبىر وقيعا بولىپ، ۇجىمىم مەنى قورعاپ قالعانى بار. سول جاعداي دا ماعان ۇجىمىما سۇيەنۋگە سەنىم بەردى. ءبىر مانداتقا 11 كانديداتۋرادان كەلدى. ەكىنشى تۋردا مەن بارىنشا كوپ داۋىس جيناپ، دەپۋ­تاتتىققا ءوتتىم. بوياماسىز ايتايىن، سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ قۇرامى مىقتى بولدى. قايسىسىن الساڭ دا سەن تۇر، مەن ايتايىن دەيتىندەي، ساياساتتا سالماعى بار، تاجىريبەلى تانى­مال تۇلعالار ەدى. وسى قۇرام كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى بارلىق اۋىرت­پالىقتى موينىنا الا ءبىلدى. سول جىلدارى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە قۇجات­تارمەن كۇندىز-ءتۇنى قويان-قولتىق جۇمىس ىستەدىك. سول كەزدە بارلىعىمىز دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قا­بىلەتىنە تاڭعالاتىنبىز. تىنىم جوق، سەنبى-جەكسەنبى، دەمالىس دەگەندى بىلمەيتىنى، ۇيقىسى قانبايتىنى كورىنىپ تۇرۋشى ەدى. بىراق، وسىنىڭ بارلىعىنا قاراماستان، كۇن ارالاتىپ ماسكەۋگە ۇشىپ ءجۇرىپ، كوپتەگەن ماسەلەنى شەشتى، سىرتقى، ىشكى، وعان قوسا حالىقارالىق قاتىناستاردى رەتتەدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتتى سايلاۋ وڭاي بول­عان جوق. مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ حالىق ەڭ كوپ شوعىرلانعان وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنداعى سەنىمدى وكىلى بول­دىم. ەكى اي بويى جۇرگىزگەن ناسيحات جۇمىستارىمىز تەككە كەتپەدى. وڭتۇستىكتىڭ حالقى ءوز تاڭداۋىن جاسادى. بۇل جەڭىسىمىز – مەنىڭ دە مانساپ جولىمدى ايقىنداپ بەردى. 1992 جىلى شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇڭعىش اكىمى بولىپ تاعايىندالدىم. ەلبا­سىنىڭ مەندەگى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتى تانىعانىنا، وسىنداي تۇلعامەن توعىستىرعان تاعدىرىما العىسىم شەكسىز.

– سول كەزدەگى شىمكەنت بارىنشا تازا قالا بولدى دەسەدى. بىراق ءسىزدىڭ وسى قا­لاعا قاتىستى ءورىستىلدى ارىپ­تەس­تە­­رى­مىزگە «مەچتا ۋ ناس نەسكولكو ناحالنايا – سدەلات شىمكەنت لۋچشيم گورودوم سنگ، ۆوت تاك، نە مەنشە...» دەگەن ءاجۋالى ءسوزىڭىزدىڭ استارىنان قانشاما بىتپەي قالعان ءىس، نەبىر جوبالار ايعاي سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى؟

– ويدا قالعان، وسىنى جاساساق دەگەن تىرلىكتەر اقيقاتىندا كوپ ەدى. اۋمالى-توكپەلى اسا قيىن جىلداردا قاي سالانى الساڭىز دا ماسەلە قوردالانىپ تۇرعان زامان. قارجى جوق. سوعان قاراماستان، اكە-شەشەسى جۇمىسى جوقتىقتان، تالاي بالانىڭ اشتىقتان قۇلاپ، ءتىپتى تاقتا الدىندا تالىپ تۇسەتىنىن ەستىپ، كوزبەن دە كوردىك. اق­شادان قانشا قىسىلىپ تۇرساق تا، 1-4 سىنىپ وقۋشىلارىنا ءبىر مەزگىل ىستىق تاماق، زەينەتكەرلەرگە ساياجايلارىنا بارىپ كوكونىس، جەمىستەرىن وتىرعىزۋعا بارىپ تۇرۋ ءۇشىن كولىك ۇيىمداستىرۋعا تۋرا كەلدى. قالا تۇرعىندارى قىسقا قام جاساپ، مۇنىڭ دا پايداسىن كوردى. قاي سالادا بولسىن، قارجىعا دەگەن زارۋلىك قولعا الاتىن ىستەرىمىزگە كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرسا دا، قالا تازالىعىن جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزدىك. مىسالى، سول كەزدە كوشەگە سۋ سەبەتىن 70 شاقتى ماشينا بار ەكەن. ولار جۇمىسىنا ءجۇردىم-باردىم قاراپ، جەكە مۇددەلەرىنە جۇمىس ىستەپ كەلگەن. قارجى تاپشىلىعىنان سول ماشينالاردىڭ 50 پايىزىن قىسقارتىپ، تەك جارامدىلارىن قالدىرىپ، قاتاڭ جۇمىس كەستەسىن جاساتىپ، كوشە-كوشەلەرگە سۋ سەۋىپ تۇرۋىن قاداعالادىق. جاۋىن جاۋىپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە كوشە جۋىپ جۇرگەن كولىكتەردى كورگەن جۇرت: «قالا اكىمىنىڭ بۇل نە ىستە­گەنى؟» دەپ كۇستانالاعان كەزى بولدى. جاڭبىر اسفالت جولدى جىبىتەدى. ال سول كەزدە سۋدىڭ قىسىمىمەن جولدى شايىپ وتسە، كوشەلەر ايناداي تازارىپ شىعا كەلەتىن.

قالا تىرشىلىگىندە مەنىڭ جانىما بات­قانى – اۋىز سۋى تاپشى، جىلۋ مەن گاز تارتىلماعان «ناحالوۆكا» دەپ اتالاتىن شەتكى ايماقتىڭ تۇرعىندارى تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىن قاتتى تارتىپ جاتىر ەكەن. سول اۋىلدارعا قاتىنايتىن اسفالت جول سالعىزىپ، مەكتەپ تۇرعىزىپ، گاز بەن سۋىن تارتقىزىپ، دارىگەرلىك امبۋلاتوريا اشۋعا كۇش سالدىق. ادام كوپ جۇرەتىن ورتالىق كوشەلەردىڭ بويىنداعى ايالدامالاردا كۇن ىستىقتا سۋ ىشەتىن 50-گە تارتا فونتان ور­ناتتىق. ال مۇنى حالىق ۇمىتپايدى ەكەن.

مەنىڭ شىمكەنتتە ورىندالماي قالعان ارمانىم – قالانىڭ باس جوسپارىن زامان تالابىنا ساي ەتىپ، قايتا جاساۋدى باستاعان ەدىم، سول بىتپەي قالدى. ۇلىبريتانياعا بارعان ءبىر ساپارىمدا كورگەن، كوشەلەردى اباتتاندىرۋ، كوگالداندىرۋدىڭ ءبىر ۇلگىسىن شىمكەنتتە قولدانۋعا ەندى كىرىسكەنبىز. قالانىڭ ورتالىعىن كەسىپ وتەتىن، بۇرىننان اڭعارى بار يانگيچەك وزەنىنەن سۋ اعىزۋ ءۇشىن 2 شاقىرىمداي بولىگىن قوقىستان تازارتىپ، تەرەڭ قازىپ تا قويعان بولاتىنبىز. ول دا اياقسىز قالدى...

– ءبىرى قالجىڭداپ، ءبىرى قياڭقى تىل­مەن تىستەلەگەن «دروۆوسەك» دەگەن لا­قاپ اتتى قاي كەزدە جاماپ ۇلگەردىڭىز؟

– شىمكەنتتى باسقارعان از ۋاقىتتا تالاي تاۋەكەلگە باردىم. رەسپۋبليكا داڭ­عىلىنىڭ ورتاسىنداعى ەبەدەيسىز قارا­اعاشتاردى كەسىپ، جولدى كەڭەيتىپ، ورنىنا ساندىك قىلقان جاپىراقتى كوشەتتەر وتىرعىزعانىم ءۇشىن سول كەزدەگى وبلىس اكىمى مارس ۇركىمباەۆتان دا تالاي مارتە ەسكەرتۋ الدىم. گازەت، تەلەۆيزيا «تشانوۆ اعاشتاردى وتاپ قويماي جاتىر» دەپ شۋلاتىپ جاتتى. شىدادىم. كەيىن جامبىل وبلىسىندا دا سونى جالعاستىردىم. سول تال-داراقتار قازىر كوز تارتادى. بىراق، ول كەزدە جالقاۋلار عانا ەگەتىن، كۇتىپ-باپتاۋدى قاجەت ەتپەيتىن، جەل تۇرعاندا قۇلاپ، ەلەكتر، تەلەفون سىمدارىن ءۇزىپ، كولىكتەردىڭ ۇستىنە قۇلاپ جاتقان قيسىق-قىڭىر وسەتىن اتىنا ساي قارااعاشتار قالانىڭ ءسانى ەمەس ەكەندىگىن ءبارى بىردەن تۇسىنە قويعان جوق. كەيىن جۇرت بۇل كوشەنىڭ ادام تانىماستاي وزگەرگەنىن كورگەن كەزدە عانا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

– تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇڭعىش اكىمدەرىنىڭ ءبىرى بولعان تشانوۆتىڭ تاعى قانداي وكىنىشى بار؟

– سول كەزدەن باستاپ جان-جاعىنا قۇلا­شىن جايا باستاعان قالا اۋماعىندا مىڭداعان ادامعا 8 سوتىقتان جەر تەلىمى تەگىن بەرىلدى. وعان قوسا قالالىق سۋ، ەنەرگەتيكا باسقارماسى سياقتى مەكەمەلەرگە جۇزدەگەن جەر تەلىمىن بەردىك. وسى ارقىلى شاعىن اۋداندارعا ينفراقۇرىلىمدارىن شەشۋ جولدارىن تاپتىق. بىراق نەگە بىردەن 10 سوتىقتان بەرمەدىك دەپ وكىنىپ قالامىن. وڭتۇستىكتە باۋ-باقشاسىز وتىراتىن ادام جوقتىڭ قاسى، ارتىق ەكى سوتىعى بولسا دا، ەڭبەك ەتكەن ادام جەردى ەمىپ وتىرادى.

– ايتپاقشى، كەزىندە ءسىزدى ەكى شەشەڭ، ەكى تەگىڭ بار دەپ كوممۋنيستىك پارتيادان قۋدالاعان دا ەكەن. ەڭ قىزىعى، «ۆيزيتكا» جاساتقانىڭىز ءۇشىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتى الدىندا جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلىپتى.

– «ەكى شەشەڭ» دەگەندى تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن قىسقاشا ايتايىن. ءبىز ءبىر كىندىكتەن 4 ۇل، 4 قىز وردىك. سوعىس جىلدارىندا بەسىنشى بولىپ تۋعان بالامىن. اكەمنىڭ اعاسى تشان سوعىسقا كەتىپ، ارتىنان قارا قاعاز كەلگەندە انام ورتايدىڭ اياعى اۋىر ەكەن. 31 جاسىندا جەسىر قالعان كۇلداردىڭ قاسىرەتىنە شىداماعان انام قۇرساعىندا جاتقان مەنى ابىسىنىنا بەرۋگە ءسوز بەرەدى. سول ۋادەسىندە تۇرىپ، ەكى اناما دا ەركەلەپ ءوستىم. كۇلدار شەشەمنىڭ بويىنداعى ادامي قاسيەتتەردىڭ كوبى ماعان جۇقتى.

«جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەگەن راس ەكەن. بالا كۇنىمدە ءوزىمنىڭ انام ورتاي مەنى بەرەرىن بەرىپ الىپ، قىزعانعانداي، كۇلدار اناما ء«مينيستردىڭ شەشەسى عوي، بۇل ءبىزدى مەنسىنبەيدى» دەۋشى ەدى. سول ايتقانى ماڭدايىما تۋرا بۇيىرىپ، شەشەم ومىردەن وزىپ بارا جاتقان كۇندەردە ەلباسى ەكى ادامدى دەپۋتاتتار اراسىنان سۋىرىپ الىپ، مەنى قۇرىلىس، تۇرعىن ءۇي جانە اۋماقتاردا قۇرىلىس سالۋ ءمينيسترى ەتىپ تاعايىندادى.

ال اركىمگە اتى-ءجونىمدى قاعازعا شيمايلاپ وتىرمايىن دەپ، ۆيزيتكا جاساتقانىم ءۇشىن ەڭبەكشى اۋداندىق پارتيا كوميتەتى الدىندا «ۆيزيتكا جاساتاتىنداي سەن كىم ەدىڭ؟» دەپ، ءىسىمدى بيۋرودا قارادى. قازىر كەرىسىنشە، تىلدەي ءوزىڭدى تانىستىراتىن قاعازىڭ بولماعانى ابەس.

– «تەگىندە بار تەڭەلەر» دەگەندى بابالارىمىز بەكەر ايتپاعان بولار. بىراق كىسىنىڭ بويىندا رۋحاني بايلىقتىڭ ءدانى بولماسا دا ەكى اياعىن تەڭ باسا الماس. ونەرگە جاقىن بولعانىڭىز، تالانت­­تار­دى قولداعانىڭىز، ءشامشى قال­دايا­قوۆ فەستيۆالىن حالىقارالىق دەڭ­گەيدە وتكىزىپ، ءتىپتى باسىنا كەسەنە ورنا­تىپ جۇر­گەنىڭىز دە مۋزىكاعا دەگەن قۇش­تار­لىعىڭىز بولار؟

– بالا كۇنىمدە مۋزىكاعا بەيىم بولىپ، دومبىرا، بايان تارتىپ، مەكتەپتىڭ كور­كەمونەرپازدار ۇيىرمەسىن باسقارىپ جۇ­رەتىنمىن. كونسەرۆاتورياعا وقۋعا ءتۇسىپ، مۋ­زى­كانت بولعىم كەلدى. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ كون­سەرۆاتورياعا باراتىنىمدى ايتىپ ەدىم، جامالبەك اعام «شارمانكاڭدى ارقالاپ، قاڭعىپ جۇرەسىڭ بە، ودان دا زامان­عا ساي ماماندىق يگەر، تەحنولوگيالىق ينس­تي­تۋتقا بار، ينجەنەر بولاسىڭ» دەپ كەڭەس بەردى.

كەيىن باسىمنان باق تايعانداي بولىپ، دۇشپانىم تۇگىل، اينالامدا جۇرگەندەر ساتقىندىق جاساپ، جۇمىسسىز، قىزمەتسىز قالعان كۇندەرىمدە نەگە وسى مۋزىكانت بولىپ، ونەردىڭ اينالاسىندا جۇرە بەرمەدىم، دەگەن دە وكىنىش بولدى.

شىمكەنتتەن اكىمدىك قىزمەتتەن بوسا­تىلعان سوڭ 4 اي جۇمىسسىز قالدىم. دۇش­پان تۇگىل، دوسىم، اعايىنبىز دەگەندەر تەرىس اينالىپ، ەسىگىمدى اشپاي، ءوزىمدى حا­لىق جاۋىن­داي سەزىندىم. ارتىنشا ءحىىى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ سايلاندىم. بىراق سول 4 اي مەنىڭ سانامدى توڭكەرىپ كەتكەندەي بولدى.

ءدال وسى وقيعا جامبىل وبلىسىنان اكىمدىكتەن كەتكەن سوڭ تاعى دا قايتالاندى. 1 جىل 9 اي ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ، جۇمىس­سىز قالعان كەزىمدە حالىق مەنى تاعى دا قولدادى. 1999 جىلى پارلامەنت سايلاۋىندا ءبىرىنشى تۋردا كوپ داۋىس جيناپ، ماجىلىسكە دەپۋتات بولدىم.

ال ش.قالداياقوۆ فەستيۆالىنە كەلسەك، 90-جىلدارى «ازيا داۋسى» فەستيۆالىنىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى. سول كەزدە ماعان ۇلتتىق نەگىزى بار ونەر فەستيۆالىن نەگە ۇيىمداستىرماسقا دەگەن وي كەلدى. ءاربىر قازاق ءشامشىنىڭ اندەرىن شىرقاپ ءوستى. سودان 1992 جىلى قازاندا شىمكەنت ش.قالداياقوۆ اتىنداعى تۇڭعىش فەستيۆال­دى وتكىزدىك. مەن اكىمدىكتەن كەتكەن سوڭ، ول دا ۇمىت بولدى. بىراق جامبىل وبلىسىنا كەلگەن سوڭ، اراعا ءتورت جىل سالىپ، قايتا قولعا الدىق. حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكەنىن كەزىندە باق وكىلدەرى كوپ جازدى.

– جاھاندى جايلاعان ىندەت ءبىزدىڭ دەن­ساۋلىعىمىز ىشكەن-جەگەنىمىزگە دە باي­­لانىستى ەكەنىن كورسەتىپ كەتتى عوي، اعا؟

– دۇرىس ايتاسىز. قاي كەزدە دە تا­ماق قاۋىپسىزدىگى – مەملەكەتىمىزدەگى ەڭ كو­كەيكەستى ماسەلەسى بولۋى كەرەك. قايتا قۇرۋ باستالعاندا دۇكەندەر قاڭىراپ، جەيتىن تاماق بولماسا، قازىر كەرىسىنشە تاۋارلاردىڭ تۇرىنەن سورەلەر قايىسادى. سۋپەرماركەتتەردە سامساپ تۇرعان ازىق-ت ۇلىكتىڭ كوبىن جەۋگە بولمايدى. ءتۇر­لى تاماقتاندىرۋ ورىندارىن اشىپ، ساني­تارلىق ەرەجەلەرى قاداعالانبايتىن ونىم­دەر دايىنداپ، ادام اعزاسىنا قاۋىپتى دارىلەرمەن مال سەمىرتىپ جاتقانداردى، تىزە بەرسەڭ كوپ، بارلىعىنىڭ ارەكەتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قاتارىندا، قاتاڭ باقىلاۋدا بولۋى ءتيىس. ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىزعا قايسىسى زيان، قايسىسى پايدالى؟ ۇلتتىڭ بولاشاعى بۇگىنگى جەتكىنشىكتەردىڭ دەنساۋلىعى مەن تار­بيەسىنە تاۋەلدى ەكەنىن تاتپىشتەپ ءتۇ­سىندىرىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق.

– ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاق دەگەننەن شىعادى. قازىر ءسىزدىڭ وندىردەي ەكى ۇلىڭىز بار. سولارعا قاي قاسيەتىڭىز دارىدى؟

– ...جازمىش مەنى بۇل قايعىنى كوتەرە الار ما ەكەن دەدى مە، 23 جاسىندا كوزىمنىڭ اعى مەن قاراسىنداي جالعىز ۇلىم نۇرعالي جول اپاتىنان كەتىپ قالدى. «ولەر بالا وزگەشە» دەگەندەي وكىنتىپ، كۇيرەتىپ كەتتى. قۇدايدان بۇل قايعىنى دا جەڭەتىن مەدەت سۇرادىم...

شۇكىر دەيمىن، قازىر مەنىڭ ەكى ۇلىم، بەس نەمەرەم بار. ەندىگى ءومىرىمنىڭ تىرەگى دە تىلەگىم دە – نۇرداۋلەت پەن ءنۇراليىمنىڭ اماندىعى مەن ابىرويلى بولعانىن كورۋ.

– تىلەگىڭىزگە جەتىڭىز، اعا!

 

اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالى،

«Egemen Qazaqstan»

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كابۋلدا جارىلىس بولدى

وقيعا • بۇگىن، 17:08

وتاندىق فيلمدەردىڭ ۇلەسى ارتادى

قازاقستان • بۇگىن، 16:20

الماتىدا باقىلاۋ كۇشەيتىلدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:08

اقشا ەمەس، ابىروي قىمبات

بوكس • بۇگىن، 13:04

كۇرشىم وزەنى دە لاستانا باستادى

ەكولوگيا • بۇگىن، 12:38

تىلىكسىز وتا جاسالدى

مەديتسينا • بۇگىن، 12:20

ۇقساس جاڭالىقتار