جوبا اياسىندا جىراۋدىڭ رۋحاني مۇراسىن ناقتىلاۋ, جۇيەلەۋ, ونىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرىن تولىقتىرۋ, جۇيەلەۋ, ەستەلىك ماتەريالداردى جيناستىرىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ, جەكە جيناق ەتىپ شىعارۋ جوسپارلانعان.
ءبىر قىزىعى, 1841-1898 جىلدار ارالىعىندا ءومىر ءسۇردى دەلىنەتىن ماراباي جىراۋدىڭ ءومىر جولىنا قاتىستى دەرەكتەر تىم ماردىمسىز. جىراۋدىڭ جاس كەزىنەن ولەڭ-جىرعا قۇمار بولىپ, جىراۋلىق ونەرگە ماشىقتانعانى, اتاقتى شەرنياز (1817-1881) اقىننان ۇلگى العانى. قارابۋرا جۇمىرباي, كوكەيقىز, بازار, قاشاعان, سۇگىر اقىندارمەن ايتىسقانى ايتىلادى.
ماراباي جىراۋدىڭ قازاقتىڭ ەپوستىق جىرلارىن كوپ بىلگەنى, ن.يلمينسكي مارابايدان «ەر تارعىن» جىرىن جازىپ الىپ, 1862 جىلى جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارعانى بەلگىلى. ىبىراي التىنسارين 1879 جىلى «قازاق حرەستوماتياسىن» قۇراستىرىپ شىعارعان كەزدە وسى ماراباي جىرلاعان «قوبىلاندى باتىر» جىرىنىڭ ءبىر تاراۋىن «تايبۋرىلدىڭ شابىسى» دەگەن اتاۋمەن ەنگىزگەن ەكەن.
ايگىلى ابايدىڭ ءوزى مارابايدىڭ جىر-داستاندارىمەن جاقسى تانىس بولعان دەپ جازادى «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىنداعى دەرەكتە.
«وسى قازاق حالقىندا ءسىز بىلەتىن ءىرى اقىن كىم؟» دەپ سۇراعان كوكبايعا اباي:
«قازاقتا مارابايدان ارتىق اقىندى مەن بىلگەن ەمەسپىن», دەگەن ەكەن. ۇلى اقىن ماراباي شىعارمالارىن ءبىلىپ قانا قويماي, وعان وسىلايشا جوعارى باعا بەرگەن» دەپ جازادى ا.اۋباكىروۆا.
– وسىنداي بيىك باعاسىنا, ءتىرى كەزىنىڭ وزىندە تانىمال بولعانىنا قاراماستان ماراباي جىراۋدىڭ ومىرىندە اقتاڭداق وتە كوپ, – دەيدى باتىسقازاقستاندىق زەرتتەۋشى, وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنىڭ رەداكتورى نۇرلان ءسادىر. ول جىراۋ شىعارماشىلىعى مەن ومىرباياندىق دەرەكتەرىن زەرتتەپ, زەردەلەۋ جۇمىسىن باستاپ كەتكەن ەكەن.
بىرىنشىدەن, ماراباي تۋرالى دەرەكتەردىڭ بارىندە «باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تەرەكتى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن» دەپ جازىلادى. الايدا نۇرلان قۋانىش ۇلى جىراۋدىڭ قازىرگى ءبورلى اۋدانى اۋماعىنداعى اقسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى جاڭاقونىس اۋىلىندا تۋىپ, سول جەردە ءومىر سۇرگەنىن ايتىپ وتىر. ەرتەرەكتەگى دەرەكتەردە جىراۋدىڭ اۋىلى قاراشىعاناق بولىسى كوبەنكول مەكەنى دەپ اتالعان. ال بۇل جەر 1960 جىلدارعا دەيىن تەرەكتى اۋدانىنا قاراپ كەلگەن ەكەن.
ماراباي جىراۋعا قاتىستى ءالى ءبىر ىزگە تۇسپەي كەلە جاتقان ماسەلە – ونىڭ اكەسىنىڭ ەسىمى. قازىرگى جاريالانىپ جۇرگەن دەرەكتەردىڭ ءبىرازىندا ماراباي قۇلجاباي ۇلى دەسە, كەيبىر مالىمەتتەردە قۇلباي ۇلى دەپ كەلەدى. تابىن رۋىنىڭ شەجىرە تىزبەگىنەن ماراباي جىراۋدى «زەينوللا مولدانىڭ بالاسى» دەگەن جولدار دا كەزدەسكەن.
– مەنىڭ ويىمشا قۇلباي ەسىمى دۇرىس سياقتى, ويتكەنى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ماماندارى باتىس قازاقستان وبلىسىنا جاساعان ەكسپەديتسيا بارىسىندا ەل اراسىنان جيناقتالعان ماتەريالدا مارابايدىڭ اكەسىنىڭ ەسىمى قۇلباي دەپ اتالادى. وسى ينستيتۋتتىڭ قولجازبا قورىندا مارابايدىڭ قارابۋرا جۇمىربايمەن ايتىسقاندا: «اكەم اتى – ق ۇلىباي, ءوز اتىمدى سۇراساڭ, ورالدان وزعان ماراباي. ءسوز ايتپايمىن كىسىگە, جان-جاعىما قاراماي...» دەگەن سوزدەرى ساقتالعان. مارابايدىڭ ەسجان, دوسقاي, قۇلقاي, ءىزباس, يتەمگەن ەسىمدى ۇلدارى بولعان. ءىزباستىڭ بالاسى سالىق شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ تىكساي اۋىل سوۆەتىندە توراعا بولعانى تۋرالى مالىمەت تە اتالعان ينستيتۋت قورىنداعى دەرەكتە تۇر, – دەيدى نۇرلان ءسادىر.
ماراباي جىراۋدىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارى تۋرالى دەرەكتىڭ تىم تاپشى بولۋى كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىنگە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1928-1937 جىلدار اراسىندا «حالىق جاۋلارىن» اشكەرەلەۋ, كەڭەس وكىمەتىنە جات ەلەمەنتتەردى قۋدالاۋ قارقىندى جۇرگەن, اسىرەسە بۇرىن اتاعى شىققان, ەلگە بەدەلدى بولعان باي, مولدا, اتقامىنەرلەر, ءتىپتى ورتا شارۋالار ەرەكشە قۋعىنعا ۇشىراعان. سول سەبەپتى كوپ حالىق ىشكى رەسەي جەرىنە كەتىپ, باس ساۋعالاعان. ماراباي ۇرپاقتارى دا وسىناۋ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى بەك مۇمكىن. قازىر جىراۋدىڭ تۋعان جەرىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋ جۇمىستارى وسى اقتاڭداقتاردى بارىنشا ايقىندايدى دەپ ويلايمىز.
جىراۋ مەرەيتويىن ۇيىمداستىرۋشىلار بيىلعى كۇزگە قاراي رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ ماتەريالدارىن جيناق قىلىپ شىعارماق. قازىردىڭ وزىندە وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعى ءىس-شارالار تىزبەگىن جۇيەلى ۇيىمداستىرىپ, ەل-جۇرتقا ناسيحاتتاۋ جۇمىسىن بەلسەندى جۇرگىزۋدە. زەرتتەۋشى نۇرلان ءسادىر جىراۋدىڭ اتامەكەنىنە ارنايى ساپارمەن بارىپ قايتتى. باتىس وڭىرىندە جىراۋلار مەكتەبىن دامىتۋ ماقساتىندا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا اۋدانارالىق ونلاين جىرشىلار ەستافەتاسى وتكەلى وتىر. حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىندا ماراباي جىراۋدىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى دەرەكتەر ۇنەمى جاريالانىپ, جۇرتشىلىقتى قۇلاقتاندىرىپ كەلەدى.
مۇنىڭ ءبارى رەسمي مادەني مەكەمەلەردىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسى عوي. جاقىندا ەستىگەن جاندى ەلەڭ ەتكىزگەن ەرەكشە وقيعا بولدى. ورال قالاسىندا تۇراتىن ەرتارعىن داۋلەتقاليەۆ دەگەن ازامات 10 ناۋرىز كۇنى دۇنيەگە كەلگەن ۇلىنا ماراباي دەپ ات قويدى! وسىلايشا ماراباي ەسىمى اراعا ەكى عاسىرداي ۋاقىت سالىپ, قايتا جاڭعىردى. ماراباي جىراۋ جىرلاعان باتىرلار جىرى تسيكلىنىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىك شىعارمانىڭ ءبىرى – «ەر تارعىن» داستانى بولسا, بۇگىن وسى ەكى تۇلعانىڭ ەسىمى دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەن شارانانىڭ تولقۇجاتىنا قوساقتالىپ ءتۇستى. ەسىمى ەرەكشە ءسابيدى پەرزەنتحانادان شىعارۋ ساتىندە ونىڭ اتا-اناسى مەن تۋىسقاندارىنان بولەك, باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى سايران دۇيسەنتەگى, وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ماۋلەت جۇباتوۆ جانە جەرگىلىكتى ونەرپازدار ارنايى كەلدى. ۇلى جىراۋدىڭ ەسىمىن يەلەنگەن ءسابيدىڭ اتا-اناسىنا ەستەلىك سىيلىق تابىس ەتكەن سايران تەمىرعالي ۇلى كىشكەنتاي مارابايعا باقىتتى دا ۇزاق عۇمىر تىلەدى. بۇل الدىمەن حالىق جىرشىسىنا كورسەتىلگەن قۇرمەت بولاتىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى
