ەكولوگيا • 18 ناۋرىز، 2021

ۋلى كولدىڭ «جىرى» اياقتالا ما؟

358 رەت كورسەتىلدى

ادەتتە جىر مەن جىرشى تۋرالى ايتىلاتىن «تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جىرلاۋ» دەگەن تىركەستى ماڭعىستاۋداعى قوشقار اتا ۋلى كولىنە قاتىستى «جىلدى جىلعا ۇرىپ ايتقان جىر» دەپ وزگەرتە قولدانۋعا بولادى.

قورشاعان ورتاعا – تابيعاتقا، تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا اسا قاۋىپتى نىساننىڭ تۇمشالانۋى، قاۋىپسىزدەندىرىلۋى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن جىلدارعا ۇلاسقان شەشۋى قيىن ماسەلە بولدى. «مىناداي قاراجات ءبولىنىپتى، مىنە جۇمىس باستالادى، انە اياقتالادى، العاشقى كەزەڭى ءبىتتى، كەلەسى كەزەڭى كەلەسى جىلعا قالدىرىلدى، ميلليونداعان-ميللياردتاعان قاراجات ءبولىندى» دەگەندەي سىدىرتپا جاۋا­پ، سىرعىتپا سوزدەرمەن سوزبالانعان قالدىقتار قويماسىن تۇمشالاۋ ءىسى بۇگىندە باسى اشىق كۇيىندە تۇر.

كاسپي تەڭىزىنەن 7-8 شاقى­رىم، اقتاۋ قالاسىنان 3-4 شاقى­رىم قاشىقتا ورنالاسقان، جالپى اۋدانى 77 شارشى شاقىرىمدى، ال قالدىقتاردىڭ اۋدانى 66 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن اتىشۋلى «قوشقار اتا» قالدىقتار قويماسى – كەڭەستىك كەزەڭنىڭ «سىيى». دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قوي­مادا وڭىردە تاسى ورگە دو­مالاعان كاسپي ايماقتىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ ءۇش زا­ۋىتىنىڭ 105 ملن توننادان استام قالدىعى جينالعان جا­نە قالدىقتار اراسىندا جي­ىنتىق بەلسەندىلىگى 11،2 مىڭ كيۋ­ري 51،8 ملن توننا ءالسىز راديواك­تيۆ­تى قالدىق بار دەلىنەدى. ما­مانداردىڭ ايتۋىنشا، وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندە كۇكىرت قىش­قىلى زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك قال­­دىقتارى، وڭتۇستىك بولىگىندە حيميا-گيدرومەتاللۋرگيالىق زا­ۋىتتىڭ راديواكتيۆتى قاتتى قال­دىقتارى توگىلگەن.

باس باسىلىم بۇل تاقىرىپتى ۇدايى كوتەرىپ كەلەدى. ويتكەنى «قاۋپى ايقىن ءارى قورقىنىشتى بولسا دا ۋلى كولدى تۇمشالاۋ جۇمىسى باياۋ جۇرگىزىلىپ، بىرنەشە جىلدارعا سوزىلدى». 2020 جىلى 27 ساۋىردە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان  «قوشقار اتا» – ۋلى كول (قالدىقتار قوي­ماسى حالىقتى قاجىتىپ تۇر)» اتتى ماقالادا «تىكەنەكتى سىمدارمەن قورشالىپ، اينالا ور قازۋ «كۇنەلتۋگە كەرەك» دەپ تەمىر-تەرسەك جيناعان كەلىمدى-كەتىمدى مەن ءورىس ىزدەپ جايىلىپ كەلگەن مالعا كەدەرگى بولۋى مۇمكىن، الايدا جولىنداعىنى جۇلقي تۇرعىزىپ، جۇلمالاي ءۇيىرىپ اكە­تەتىن جەل مەن شاڭنىڭ جولىنا توسقاۋىل بولا المايتىنى انىق. بىراق تەمىر-تەرسەك ساتامىن دەپ ءۇستى-باسىن بەلگىسىز جارا قاپتاپ، ەمشى مەن دارىگەردەن داۋاسى تۇسپەك تۇگىلى، ناقتى قانداي اۋرۋ ەكەنىن ايىرا الماي دەنەسى، تەرىسى ىرىگەن كۇيدە و دۇنيەگە ات­تانعاندار جوق ەمەس. بۇل، سول «قوشقار اتاداعى» راديواكتيۆتى قالدىقتىڭ اسەرى ەكەنى بۇگىن بەلگىلى. اتالعان ماڭعا جايىلا­تىن مالدىڭ ەتى مەن ءسۇتىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنە، توڭىرەكتى مەكەن ەتكەن تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا ەش اسەرى بولمايتىنىنا ەش­كىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ءبىر قى­زىعى، الدىمەن قالدىق كومىلگەن جەر­دىڭ ءۇستى قالىڭدىعى 25 سم تەمىر بەتونمەن جابىلىپ، ونىڭ ۇستىنە ءبىر مەتر قالىڭدىقتا تو­پىراق توسەلىپ، 20 گەكتاردان اس­تام اۋماق بەتوندالدى. جان-جا­عىنان ور قازىلىپ، ۇشپايتىن قيىرشىق تاس ارالاس توپىراق توگىلدى، اعاشتار وتىرعىزىلىپ، ءبىر كەزدەرى قالدىق قويماسىنىڭ شاڭىتۋىن باسەڭدەتۋ ماقساتىندا جىل سايىن اقتاۋدىڭ كارىزدىك تازارتۋ قوندىرعىسىنان 8-8،5 ملن تەكشە مەتر سۋ ايدالىپ تا جاتتى... دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك، قالدىقتار قويماسىنىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس بەتىندە 2015-2017 جىلدارى 8،2 گەكتار جاسىل قورعانىش بەلدەۋى وسىرىلسە، ودان كەيىن 2017-2019 جىلدارى 30 گەكتار اۋماققا، 2018-2020 جىلدارى 50 گەكتار اۋماققا جاسىل قورعانىش بەلدەۋى قۇرىلا باستادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەدى دەگەن قارجىعا قاتىستى مالىمەت تە وسال ەمەس – 2018 جى­لى – 2 ملرد، 2019 جىلى – 3 ملرد، 2020 جىلى 3 ملرد تەڭگە، جال­پى ءتورت جىلعا ۋلى كولدى زارارسىزداندىرۋ ءۇشىن 17،5 ملرد تەڭگە بولىنەدى دەلىنگەن. بۇل 2017 جىلعى دەرەك، ال قويمانى زارارسىزداندىرۋ جۇمىسى ودان ارعى جىلدارى قولعا الىندى، دەمەك بۇل جىلداردا قانشا قاراجات ءبولىندى دەگەن سۇراق تۋىندايدى؟» دەگەن جولداردى بۇگىن دە قايتالاپ مىسالعا العىمىز كەلىپ وتىر. سەبەپ – بولىنگەن قاراجاتتىڭ مولدىعى، بىراق بىتكەن ءىستىڭ بولماۋى ءوز توڭىرەگىنە كوپ سۇراقتى شيىرلاتادى، الدە «بولىنەدى» دەگەن قاراجات بولىنبەدى مە، بولىنسە دە ۋلى كولدى ءبىرجولاتا زارارسىزداندىرۋدىڭ جۇمىرىنا جۇعىم بولمادى ما  – ول جاعى وسى ءىستىڭ تىزگىنىن ۇستاعان قۇزىرلى ورىنداردىڭ كوكەيىندە.

وسىلايشا «ۋلى كول» دەپ ۋايىمنان ۋ ءىشىپ جۇرگەندە ماڭ­عىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنەن «قوشقار اتا»  قالدىق قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى باس­تالدى دەگەن جىلىمىق حابار جەتتى. تالاي جىلدى توزدىرىپ، تالاي كۇندى وزدىرىپ، تالاي قيالدى ءتىزىلتىپ، تالاي ءۇمىتتى ءۇزىلتىپ ماڭ­­­عىستاۋلىقتارعا مۇڭ بولعان «قوش­قار اتا» قالدىقتار قويماسىنا قا­تىستى بۇل اڭگىمە كوڭىلگە قون­دى. ءباسپاوز قىزمەتىنىڭ مال­ىمە­تىنە سۇيەنسەك، جوبا بيىل جىل باسىندا ۇكىمەتتەن قول­داۋ تاۋىپ، رەكۋلتيۆاتسيا جۇمىس­تا­رى­نا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 جىلعا 15،5 ملرد تەڭگە قاراس­تى­رىلعان.

«قوشقار اتا» قالدىق قويماسى دەپ اتالاتىن ەكولوگيالىق ايماق –  372 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ مەكەنى. سوندىقتان راديواكتيۆتى جانە ۋلى كول ماسەلەسىن شەشۋ  جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇر­عىندارىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن ەلەۋلى قاۋىپ توندىرەتىندىكتەن جۇ­مىستى جەدەل باستاۋدى قاجەت ەتەدى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، رەكۋلتيۆاتسيا جۇمىستارى شامامەن 3 جىلعا دەيىن سوزىلادى. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا كونكۋرستى جەڭىپ العان «پاۆلودار وزەن پورتى» اق جۇرگىزەدى. 2020 جىلعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قاراجات قولداۋ تاۋىپ،  كونكۋرس جاريالانىپ، ناتيجەسىندە «پاۆلودار وزەن پورتى» اق-ى جەڭىمپاز بولىپ انىقتالدى. ولارمەن 15،5 ملرد تەڭگەگە 13.03.2020 ج. №65  كەلىسىمشارت جاساقتالعان ەكەن. الايدا كونكۋرسقا قاتىسقان ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ءوتىنىم بەرۋشى تاراپتار كونكۋرس ناتيجەلەرىنىڭ قورىتىندىسىنا كەلىسپەي، سوت ورگاندارىنا ارىزدانعاندىقتان جوبانى ىسكە اسىرۋ توقتاتىلىپ، بولىنگەن 100 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قايتارىلعان.     

– الدىمەن زارارسىزداندىرىلاتىن جەر تۇگەل تەگىستەلىپ، بەتكى قاباتى 30 سم قالىڭدىقتا ءۇيىندى توپىراعىمەن جابىلادى. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن 4 مىڭ گەكتاردان اسا اۋماق رەكۋلتيۆاتسيادان وتەدى، – دەدى ماڭ­عىستاۋ وبلىسى تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى د.قۇسبەكوۆ.

بۇعان دەيىن اتالعان اپاتتى ايماقتى زارارسىزداندىرۋ ءىسىنىڭ كەشىگۋىن قۇزىرلى ورىندار «زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدى كۇتىپ جۇرگەندىگىمەن» تۇسىندىرگەن كەزدەر دە بولعان. «وزىق تەحنولوگيانى كۇتۋدى» كەنەت توقتاتىپ، بيىل جۇمىستى بەل­سەندى قولعا الۋىنا جانە قۇممەن بۇركەمەلەۋىنە قاراعاندا «زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ» قالدىقتار قويماسىنا ء«تىسى باتپاعاندىقتان»، سول باياعى توپىراقپەن تۇم­شا­لاۋدى ءتيىمدى دەپ تاپقان بولۋى كەرەك. قالاي بولعاندا دا ءىستىڭ تولىقتاي جانە ساپالى ورىندالىپ، حالىق دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تونبەۋى ماڭىزدى. قولعا الىنعان بيىلعى ء«بىرىنشى كەزەڭ» دە دابىرامەن باستالعانىمەن سوڭى ناتيجەسىز بۇرىنعى باستاما­لاردىڭ، «كەزەڭدەردىڭ» قاتارىن تولىقتىرىپ تۇرىپ الماسا دەپ تىلەيمىز.

 

ماڭعىستاۋ وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

«قىزىل ايماققا» قايتا ورالدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

ۆاكتسينالاۋعا سەنىم ارتىپ كەلەدى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

...ىشكى دايىندىعىم پىسپەي جاتىر

ادەبيەت • بۇگىن، 08:27

مۋزىكالى مامىر

تەاتر • بۇگىن، 08:25

قايتپاس 1 قاراڭعىلىق قۇشاعىندا

ايماقتار • بۇگىن، 08:23

ۇقساس جاڭالىقتار