قورشاعان ورتاعا – تابيعاتقا, تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا اسا قاۋىپتى نىساننىڭ تۇمشالانۋى, قاۋىپسىزدەندىرىلۋى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن جىلدارعا ۇلاسقان شەشۋى قيىن ماسەلە بولدى. «مىناداي قاراجات ءبولىنىپتى, مىنە جۇمىس باستالادى, انە اياقتالادى, العاشقى كەزەڭى ءبىتتى, كەلەسى كەزەڭى كەلەسى جىلعا قالدىرىلدى, ميلليونداعان-ميللياردتاعان قاراجات ءبولىندى» دەگەندەي سىدىرتپا جاۋاپ, سىرعىتپا سوزدەرمەن سوزبالانعان قالدىقتار قويماسىن تۇمشالاۋ ءىسى بۇگىندە باسى اشىق كۇيىندە تۇر.
كاسپي تەڭىزىنەن 7-8 شاقىرىم, اقتاۋ قالاسىنان 3-4 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان, جالپى اۋدانى 77 شارشى شاقىرىمدى, ال قالدىقتاردىڭ اۋدانى 66 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن اتىشۋلى «قوشقار اتا» قالدىقتار قويماسى – كەڭەستىك كەزەڭنىڭ «سىيى». دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قويمادا وڭىردە تاسى ورگە دومالاعان كاسپي ايماقتىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ ءۇش زاۋىتىنىڭ 105 ملن توننادان استام قالدىعى جينالعان جانە قالدىقتار اراسىندا جيىنتىق بەلسەندىلىگى 11,2 مىڭ كيۋري 51,8 ملن توننا ءالسىز راديواكتيۆتى قالدىق بار دەلىنەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندە كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك قالدىقتارى, وڭتۇستىك بولىگىندە حيميا-گيدرومەتاللۋرگيالىق زاۋىتتىڭ راديواكتيۆتى قاتتى قالدىقتارى توگىلگەن.
باس باسىلىم بۇل تاقىرىپتى ۇدايى كوتەرىپ كەلەدى. ويتكەنى «قاۋپى ايقىن ءارى قورقىنىشتى بولسا دا ۋلى كولدى تۇمشالاۋ جۇمىسى باياۋ جۇرگىزىلىپ, بىرنەشە جىلدارعا سوزىلدى». 2020 جىلى 27 ساۋىردە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «قوشقار اتا» – ۋلى كول (قالدىقتار قويماسى حالىقتى قاجىتىپ تۇر)» اتتى ماقالادا «تىكەنەكتى سىمدارمەن قورشالىپ, اينالا ور قازۋ «كۇنەلتۋگە كەرەك» دەپ تەمىر-تەرسەك جيناعان كەلىمدى-كەتىمدى مەن ءورىس ىزدەپ جايىلىپ كەلگەن مالعا كەدەرگى بولۋى مۇمكىن, الايدا جولىنداعىنى جۇلقي تۇرعىزىپ, جۇلمالاي ءۇيىرىپ اكەتەتىن جەل مەن شاڭنىڭ جولىنا توسقاۋىل بولا المايتىنى انىق. بىراق تەمىر-تەرسەك ساتامىن دەپ ءۇستى-باسىن بەلگىسىز جارا قاپتاپ, ەمشى مەن دارىگەردەن داۋاسى تۇسپەك تۇگىلى, ناقتى قانداي اۋرۋ ەكەنىن ايىرا الماي دەنەسى, تەرىسى ىرىگەن كۇيدە و دۇنيەگە اتتانعاندار جوق ەمەس. بۇل, سول «قوشقار اتاداعى» راديواكتيۆتى قالدىقتىڭ اسەرى ەكەنى بۇگىن بەلگىلى. اتالعان ماڭعا جايىلاتىن مالدىڭ ەتى مەن ءسۇتىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, توڭىرەكتى مەكەن ەتكەن تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا ەش اسەرى بولمايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ءبىر قىزىعى, الدىمەن قالدىق كومىلگەن جەردىڭ ءۇستى قالىڭدىعى 25 سم تەمىر بەتونمەن جابىلىپ, ونىڭ ۇستىنە ءبىر مەتر قالىڭدىقتا توپىراق توسەلىپ, 20 گەكتاردان استام اۋماق بەتوندالدى. جان-جاعىنان ور قازىلىپ, ۇشپايتىن قيىرشىق تاس ارالاس توپىراق توگىلدى, اعاشتار وتىرعىزىلىپ, ءبىر كەزدەرى قالدىق قويماسىنىڭ شاڭىتۋىن باسەڭدەتۋ ماقساتىندا جىل سايىن اقتاۋدىڭ كارىزدىك تازارتۋ قوندىرعىسىنان 8-8,5 ملن تەكشە مەتر سۋ ايدالىپ تا جاتتى... دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, قالدىقتار قويماسىنىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس بەتىندە 2015-2017 جىلدارى 8,2 گەكتار جاسىل قورعانىش بەلدەۋى وسىرىلسە, ودان كەيىن 2017-2019 جىلدارى 30 گەكتار اۋماققا, 2018-2020 جىلدارى 50 گەكتار اۋماققا جاسىل قورعانىش بەلدەۋى قۇرىلا باستادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەدى دەگەن قارجىعا قاتىستى مالىمەت تە وسال ەمەس – 2018 جىلى – 2 ملرد, 2019 جىلى – 3 ملرد, 2020 جىلى 3 ملرد تەڭگە, جالپى ءتورت جىلعا ۋلى كولدى زارارسىزداندىرۋ ءۇشىن 17,5 ملرد تەڭگە بولىنەدى دەلىنگەن. بۇل 2017 جىلعى دەرەك, ال قويمانى زارارسىزداندىرۋ جۇمىسى ودان ارعى جىلدارى قولعا الىندى, دەمەك بۇل جىلداردا قانشا قاراجات ءبولىندى دەگەن سۇراق تۋىندايدى؟» دەگەن جولداردى بۇگىن دە قايتالاپ مىسالعا العىمىز كەلىپ وتىر. سەبەپ – بولىنگەن قاراجاتتىڭ مولدىعى, بىراق بىتكەن ءىستىڭ بولماۋى ءوز توڭىرەگىنە كوپ سۇراقتى شيىرلاتادى, الدە «بولىنەدى» دەگەن قاراجات بولىنبەدى مە, بولىنسە دە ۋلى كولدى ءبىرجولاتا زارارسىزداندىرۋدىڭ جۇمىرىنا جۇعىم بولمادى ما – ول جاعى وسى ءىستىڭ تىزگىنىن ۇستاعان قۇزىرلى ورىنداردىڭ كوكەيىندە.
وسىلايشا «ۋلى كول» دەپ ۋايىمنان ۋ ءىشىپ جۇرگەندە ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنەن «قوشقار اتا» قالدىق قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى باستالدى دەگەن جىلىمىق حابار جەتتى. تالاي جىلدى توزدىرىپ, تالاي كۇندى وزدىرىپ, تالاي قيالدى ءتىزىلتىپ, تالاي ءۇمىتتى ءۇزىلتىپ ماڭعىستاۋلىقتارعا مۇڭ بولعان «قوشقار اتا» قالدىقتار قويماسىنا قاتىستى بۇل اڭگىمە كوڭىلگە قوندى. ءباسپاوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, جوبا بيىل جىل باسىندا ۇكىمەتتەن قولداۋ تاۋىپ, رەكۋلتيۆاتسيا جۇمىستارىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 جىلعا 15,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.
«قوشقار اتا» قالدىق قويماسى دەپ اتالاتىن ەكولوگيالىق ايماق – 372 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ مەكەنى. سوندىقتان راديواكتيۆتى جانە ۋلى كول ماسەلەسىن شەشۋ جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن ەلەۋلى قاۋىپ توندىرەتىندىكتەن جۇمىستى جەدەل باستاۋدى قاجەت ەتەدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, رەكۋلتيۆاتسيا جۇمىستارى شامامەن 3 جىلعا دەيىن سوزىلادى. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا كونكۋرستى جەڭىپ العان «پاۆلودار وزەن پورتى» اق جۇرگىزەدى. 2020 جىلعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قاراجات قولداۋ تاۋىپ, كونكۋرس جاريالانىپ, ناتيجەسىندە «پاۆلودار وزەن پورتى» اق-ى جەڭىمپاز بولىپ انىقتالدى. ولارمەن 15,5 ملرد تەڭگەگە 13.03.2020 ج. №65 كەلىسىمشارت جاساقتالعان ەكەن. الايدا كونكۋرسقا قاتىسقان ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ءوتىنىم بەرۋشى تاراپتار كونكۋرس ناتيجەلەرىنىڭ قورىتىندىسىنا كەلىسپەي, سوت ورگاندارىنا ارىزدانعاندىقتان جوبانى ىسكە اسىرۋ توقتاتىلىپ, بولىنگەن 100 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قايتارىلعان.
– الدىمەن زارارسىزداندىرىلاتىن جەر تۇگەل تەگىستەلىپ, بەتكى قاباتى 30 سم قالىڭدىقتا ءۇيىندى توپىراعىمەن جابىلادى. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن 4 مىڭ گەكتاردان اسا اۋماق رەكۋلتيۆاتسيادان وتەدى, – دەدى ماڭعىستاۋ وبلىسى تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى د.قۇسبەكوۆ.
بۇعان دەيىن اتالعان اپاتتى ايماقتى زارارسىزداندىرۋ ءىسىنىڭ كەشىگۋىن قۇزىرلى ورىندار «زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدى كۇتىپ جۇرگەندىگىمەن» تۇسىندىرگەن كەزدەر دە بولعان. «وزىق تەحنولوگيانى كۇتۋدى» كەنەت توقتاتىپ, بيىل جۇمىستى بەلسەندى قولعا الۋىنا جانە قۇممەن بۇركەمەلەۋىنە قاراعاندا «زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ» قالدىقتار قويماسىنا ء«تىسى باتپاعاندىقتان», سول باياعى توپىراقپەن تۇمشالاۋدى ءتيىمدى دەپ تاپقان بولۋى كەرەك. قالاي بولعاندا دا ءىستىڭ تولىقتاي جانە ساپالى ورىندالىپ, حالىق دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تونبەۋى ماڭىزدى. قولعا الىنعان بيىلعى ء«بىرىنشى كەزەڭ» دە دابىرامەن باستالعانىمەن سوڭى ناتيجەسىز بۇرىنعى باستامالاردىڭ, «كەزەڭدەردىڭ» قاتارىن تولىقتىرىپ تۇرىپ الماسا دەپ تىلەيمىز.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
