– «قايعىنى دا قاجەتىڭە جاراتا ءبىل» دەگەن قازاقپىز عوي, وڭاشالىقتى پايدالانىپ, ويىمدا جۇرگەن جوسپاردىڭ ءبىر پاراسىن ورىنداعانداي بولىپ وتىرمىن. ءبىر ەمەس, ەكى كىتاپ جازىپ ءبىتىردىم. اۋەلدە جازعان «قورعانسىزدىڭ كۇنىن كەشكەندەر» «قيانات اناتومياسى» دەگەن ەكىنشى كىتاپپەن جالعاسىن تاپتى. ىلگەرىدە «الاش قوزعالىسىنىڭ» 1, 2-كىتابىن جازعان ەدىم. مىناۋ جازعاندارىم سونىڭ ءۇشىنشىسى. «قيانات اناتومياسى» – وتىز جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان الاش تاريحى قوزعالىسىن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە جاساعان تۇجىرىمىم. الاش تاقىرىبىن قولعا الىپ, تۇبىنە بويلاي باستاعاننان كەيىن عانا ءوزىمدى تاريحشى رەتىندە سەزىنە باستاعانىم راس. بۇل تاقىرىپقا جولىقپاسام, تاريحشى بولۋ-بولماۋىم نەعايبىل ەدى.
جەتپىس جىلداعى كەڭەستىك تاريحناما الاش قوزعالىسىن قارالاۋمەن ءوتتى. الاش قايراتكەرلەرىن قۇبىجىق ەتىپ كورسەتۋمەن اينالىستى. ولاردى رەتروگرادتار ەسەبىندە, ياعني وتكەندى اڭسايتىندار, قازاق قوعامىن كەيىنگە سۇيرەيتىن قوزعالىس رەتىندە كورسەتۋگە تىرىستى. الاششىلدارعا قابات-قابات جالالار جابىلدى. سول سەبەپتى ەڭ الدىمەن قوقىستاردان, جاپقان جالالاردان, جاسالعان قياناتتاردان قوزعالىستى ارشىپ, تازالاپ الۋ كەرەك ەدى. ۇزاق جىلعى زەرتتەۋىمنىڭ ناتيجەسىندە تۋعان «قيانات اناتومياسىن» بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قازاقستانداعى كەڭەس وكىمەتى ورناۋىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنادىم. كەڭەس وكىمەتى قالاي ورنادى, ونىڭ باسىندا كىمدەر ءجۇردى, ولار قانداي پيعىلدى كوزدەدى؟ كەڭەستىك بيلىككە, ونىڭ العاشقى جىلدارداعى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ساياساتىنا بايلانىستى الاش قايراتكەرلەرى قانداي ۇستانىمدا بولدى؟ مىنە, جاڭا ەڭبەگىمدە وسى جايتتاردى بايانداۋعا تىرىستىم.
– الاشتىق بۋىن مەن بولشەۆيزمنىڭ اراسىنداعى بىتىسپەس قارسىلاسۋ نەدەن باستالدى؟ تاريح عىلىمى وسى ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الدى ما؟ «قيانات اناتومياسىندا» وسىعان قاتىستى قانداي توقتامعا كەلدىڭىز؟
– ءبىز سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن الاش قوزعالىسىن باسىم تۇردە جالپىيمپەريالىق كونتەكستە تالداۋعا الىپ كەلدىك. ال الاش قوزعالىسى – بۇل قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى. الاش قوزعالىسى – بۇل انتيكولونيالدىق, انتيمپەرياليستىك مازمۇن جانە باعىتتاعى قوزعالىس-تىن. ماسەلەنى وسى, ءوزىنىڭ تابيعي ارناسىندا قاراۋ, بىزگە ۇلت ومىرىندەگى بولشەۆيزم يدەياسى مەن پراكتيكاسىن تۋرا تۇسىنۋگە جول اشپاق. الاشتىقتاردىڭ مۇنداي مازمۇنداعى ۇستانىمى وسى مەزگىلدە ازيا جانە لاتىن امەريكاسىندا ءجۇرىپ جاتقان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردىڭ باعدارلامالىق ۇستانىمىمەن تولىق ۇندەس ەدى. ماسەلەن, نيكاراگۋا (لاتىن امەريكاسى) ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باسشىسى گەنەرال اۋگۋستو سەسار ساندينو 1933 جىلى اقپاندا ارگەنتينالىق پۋبليتسيست رامونا دە بەلاۋستەگيگويتيدىڭ «ساندينيستەردى كوممۋنيستىك ۇستانىمداعىلارعا جاتقىزۋعا بولا ما؟» دەگەن ساۋالىنا: ء«بىزدىڭ قوزعالىستى ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ ارناسىنان شىعارىپ, وعان تاپتىق-الەۋمەتتىك مازمۇن بەرۋ ارەكەتى ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە جاسالدى. مەن بۇعان بار كۇش-جىگەرىممەن قارسىلىق كورسەتتىم. ءبىزدىڭ قوزعالىسىمىز – ۇلتتىق جانە انتيمپەرياليستىك مازمۇنداعى قوزعالىس» دەگەن تۇرعىدان جاۋاپ بەرەدى.
– كەز كەلگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوزدەگەن ماقساتى – مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە, ياعني ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزۋ. 1917 جىلى قازان رەۆوليۋتسياسى ناتيجەسىندە بيلىككە كەلگەن كەڭەس وكىمەتى پاتشالىق بيلىك جاعدايىندا وتارلىق ەزگىدە ازاپ شەككەن قازاق حالقىنا ءوزىن ءوزى باسقارۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ مىندەتىن كۇن تارتىبىنەن الىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا كەڭەستىك, ياعني تاپتىق نەگىزدەگى بيلىك جۇيەسىن ەنگىزدى. تاريحي تاجىريبە كورسەتىپ بەرگەنىندەي, بولشەۆيزم تاراپىنان ۇلت ومىرىندەگى كەزەكتى دە مىندەتتى كەزەڭ – ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ ورنىنا تاپتىق جىكتەلۋدى ەنگىزۋ تەوريالىق تۇرعىدان قاتەلىك, ال ومىرلىك تاجىريبە تۇرعىسىنان ۇلت ومىرىنە جاسالعان قيانات ەدى. قازاق قوعامىنا تۋرا سول تاريحي كەزەڭدە تاپتىق نەگىزدە جىكتەلۋ ەمەس, ءوزىن ءوزى ۇلت رەتىندە ساقتاۋ ءۇشىن ۇلتتىق تۇتاستىق قاجەت ەدى. بۇل تۇرعىدان ءا.بوكەيحان باستاعان قوزعالىس باسشىلارى تەوريالىق تۇرعىدان بولشەۆيزمنەن جوعارى تۇردى. مىنە, وسى جاعداي بىزگە, بىرىنشىدەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن «الاش قوزعالىسى» اتالىپ كەلگەن تاريحي قۇبىلىستى قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى, الاش قوزعالىسىنا اتسالىسقان بۋىندى قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرى, ال وسى بۋىننىڭ ازاپتى ىزدەنىسى ناتيجەسىندە ومىرگە كەلگەن قازاق كوميتەتتەرى مەن الاشوردا ۇكىمەتىن قازاق مەملەكەتتىگىن جاڭعىرتۋ ارەكەتى ەسەبىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– قىزىل يمپەريانىڭ ۇساق ۇلتتاردى بولشەكتەۋ ساياساتىنىڭ قازاق قوعامىنا بەرىك ورنىققانى سونشا, سالقىنى ءالى كۇنگە سەزىلەدى. ول كەزەڭدەگى ىرىتكىنىڭ تابيعاتى بەلگىلى ەدى, ال ەندىگىمىزگە نە جورىق؟ بايقايسىز با, قوعامدا حالىقتى زيالى قاۋىمعا قارسى قويۋ, جاستاردى اعا بۋىنعا, ءتىپتى ايەلىن ەرىنە, بالاسىن اكەسىنە قارسى قويۋ ارەكەتى اراگىدىك باس كوتەرىپ ءجۇر. الەۋمەتتىك توپتاردى ءوزارا كۇرەستىرىپ قويۋدان كىم نە ۇتقالى وتىر؟ وسىنى زەردەلەپ كوردىڭىز بە؟
– ءبىر مەملەكەتتى, ءبىر ۇلتتى جويۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى ءتاسىلى – ىشتەي ىدىراتىپ, بولشەكتەۋ. قوعامداعى ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ جىگى كورشى رەسەيدە ءبىرازدان بەرى كورىنىس تاۋىپ كەلەدى. ورىستىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان كۇشتەرگە قارسى شىققان تاريحشىلار (ي.يا.فرويانوۆ ت.ب.) قۋدالانىپ, سوتتالىپ, جازالاندى. الەمنىڭ وزىندە وسىنداي ساياساتتى جۇرگىزۋگە مۇددەلى توپتاردىڭ بار ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. قازاق حالقىنىڭ ىمىرالاسپاعانىن, ۇلتتىق ساناسىنىڭ وسپەگەنىن, جاڭا كەزەڭگە بەيىمدەلمەگەنىن قالايتىن مۇددەلى كۇشتەر بار. قازاق جەرىنىڭ الىپ اۋماعى, جەراستى بايلىعى, شيكىزات كوزدەرى حالىقارالىق ەكونوميكالىق ىقپالدى كۇشتەردى قىزىقتىرماي قويمايدى. ال قازاق ۇلتىنىڭ ساناسى كۇشەيىپ كەتسە, بۇلارعا قاۋىپ تۋدىرادى جانە مۇنداي كۇش سىرتتا دا, ىشتە دە بار. ەل مەن جەر يەسىنىڭ «بۇل جەر – مەنىڭ جەرىم, بابامنىڭ جەرى, ونىڭ بايلىعى ماعان تيەسىلى, ول ەڭ الدىمەن ماعان بەرىلۋى كەرەك» دەيتىنى انىق. سوندىقتان قازاقتى ارازداستىرىپ, الاكوز ەتىپ قويۋ ولارعا الدەقايدا پايدالى. كوز الدىندا بولىپ جاتقان وسى بولشەكتەۋدىڭ سەبەبىن ءار قازاق ءوزى جۇرەگىمەن ءتۇسىنىپ, جەتەگىندە كەتپەۋدىڭ جولىن دا ءوز ىشىنەن تابا ءبىلۋى ءتيىس.
– قازاق ۇلتشىلى دەگەندە زيالى قاۋىم نەمەسە اقىن-جازۋشى دەپ تۇسىنەتىن داعدىدان ارىلىپ كەلەمىز, بۇل قۋانارلىق جايت, ارينە. ۇلتشىلدىق دەگەنىمىز نە وسى؟ پاتريوتتىق پا, مەملەكەتشىلدىك پە, الدە وپپوزيتسيا ما؟
– بىزدە ۇلتشىلدىققا ايىپتايتىن ءبىر ۇران بار جانە مۇنىڭ قازاق توپىراعىنداعىسىنىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى بار. پاتشالىق كەزەڭدە ازاتتىق ءۇشىن باس كوتەرگەندەردى «سەپاراتيستەر», كەڭەستىك كەزەڭدە «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدار», «قازاق ۇلتشىلدارى» اتاسا, ەندى بۇگىن ولاردى «ناتسپاتريوتتار» اتايتىن بولدى. بۇل تۋراسىندا بايتۇرسىنوۆتىڭ ايتاتىنى بار: ء«وزىڭنىڭ ۇلتىڭنىڭ مۇددەسىن قورعاي باستاساڭ, سەنى ۇلتشىل دەپ سوڭىڭا ءتۇسىپ, ءىشى وتكەن سيىرداي قىلادى» دەيدى. كەڭەس زامانىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە, ماسەلەن, «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن شىقتى. جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقاندار قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ كورىنىسى ەسەبىندە جاۋاپقا تارتىلدى. قايرات رىسقۇلبەكوۆ «قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ» جيناقى كورىنىسى رەتىندە اتىلدى. ال قازىر «ناتسپاتريوتتار» دەگەن تەرميندى تاۋىپ الدى. قازاق ەلىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءبىر اۋىز ءسوز ايتسا, «ناتسپات» دەپ مۇقاتۋعا دايىن تۇرادى. مۇنى عىلىم تىلىندە ساياسي تەحنولوگيا دەيدى. قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قورعاعان جاناشىرلاردى جاۋلارى الگى تەرميندەردى پايدالانا وتىرىپ تۇقىرتىپ, باس كوتەرتپەۋگە تىرىسادى. ءبىر ماسەلەنىڭ باسى اشىق, ءتۋابىتتى تابيعاتىندا قازاق حالقى ەشۋاقىتتا ۇلتشىل بولعان ەمەس. قازاق – كەڭ حالىق. كىشىپەيىل مىنەزىنىڭ كەسىرىنەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوز مۇددەسىن قورعاي الماي, ازاپ كورىپ كەلە جاتىر. قازاقتى ۇلتشىلدىققا ايىپتاۋ – قيانات.
– عىلىمنىڭ ءادىس-قۇرالدارىن ىسىرىپ قويىپ, تاريحتان ادەبيەت جاساعىسى كەلەتىن جازۋشىلارىمىزعا سىن ايتقانداي بولىپ ەدىڭىز. دەمەك, سىزدىڭشە تاريح پەن ادەبيەتتى «قوس قانات» دەپ قولپاشتاۋدىڭ قاجەتى جوق بولعانى عوي؟
– تاريحتىڭ عىلىم رەتىندەگى ءوز ءادىس-قۇرالدارى بار, تاريح – عىلىم سالاسى, ول تەك دەرەك پەن دالەلگە سۇيەنەدى. سول سياقتى ادەبيەتتىڭ دە ءوز كوركەمدىك ادىستەرى بار. مەن نەگە قارسىمىن؟ كەيبىر قالامگەرلەرىمىز ءوزى جازعان شىعارما ارقىلى تاريحتى اۋىستىرىپ, قولدان جاساعىسى كەلەدى. سويتەدى دە «مەنىڭ جازعانىم – جالقى شىندىق» دەيدى. راس, ول – كوركەم شىعارما. فرانتسۋزدىڭ گ.فلوبەر دەگەن ۇلى جازۋشىسى «ادەبيەت, ونەر, عىلىم سەكىلدى قوعامدى تانۋ سالالارىنىڭ ءتۇپ-تامىرى ءبىر, ءبىر وزەكتەن باستاۋ العان, كەيىن ول بۇتاعى مول, ماۋەلى بايتەرەككە اينالادى. ولار سوڭىرا دامۋدىڭ ەڭ جوعارعى شىڭىندا قايتا بىرىگۋى ابدەن مۇمكىن» دەيدى. تاريح پەن ادەبيەتتىڭ ماقساتى بىرەۋ – شىندىقتى جەتكىزۋ. ءوز ءادىس-قۇرالىمەن. تەك ءبىزدىڭ قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىسى عانا «تاريحتى ادەبيەت سۇيرەپ كەلەدى, تاريحشىلار انانى ايتپادى, مىنانى زەرتتەمەدى» دەپ ءمىن تاعىپ, ءتىل تيگىزۋمەن كەلەدى. كونە ءداۋىر, ورتا عاسىر, جاڭا عاسىرعا بايلانىستى تاريحشىلاردىڭ كوپتەگەن ەڭبەكتەرى دۇنيەگە كەلدى. عالىمداردىڭ جازعان وسى ەڭبەكتەرىن وقىسا, قالامگەرلەرىمىز بۇلاي ايتپاعان بولار ەدى. وقىمايدى. بىراق كوركەم شىعارما ارقىلى تاريحقا تۇجىرىم جاساعىسى كەلەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. تاريحتى زەرتتەۋ, جوقتى تۇگەندەۋ ءىسى ەشقاشان توقتامايدى.
– قازاقستانداعى اشارشىلىق تۋرالى شەتەلدىك عالىمدار دا زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ەڭبەكتەرىن جاريالاي باستادى. قازاقستاندىق تاريحشىلاردىڭ, مىنا سىزدەردىڭ ەڭبەكتەرىڭىزبەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ زەرتتەۋىنەن ەلەۋلى ايىرماشىلىق كورەسىز بە؟
– جاقىندا سارا كامەرون دەگەن شەتەلدىك عالىمنىڭ اشارشىلىققا بايلانىستى جازعان كىتابى تۋرالى قالالىق باسىلىمنىڭ بەتىندە رەتسەنزيا جاريالادىم. ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى سارانىڭ ەڭبەگىنە تالداۋ جاساي كەلە: «قازاقستان تاريحشىلارى وسى سارا سياقتى اشارشىلىق تاقىرىبىنا دەندەپ بارا الماي جاتىر, ەگجەي-تەگجەي زەرتتەمەي جاتىر» دەپ تاريحشىلارىمىزدىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىنىن ءبىلدىرىپتى. قازاقتىڭ كۇيگەننەن سوڭ شىعارعان ءبىر ماقالى بار: «اۋىلداعىنىڭ اۋزى ساسىق» دەگەن, مىناۋ پىكىر تۋرا وسى جاعدايعا ءدوپ كەلەدى. تاريحشىلاردىڭ, ءتىپتى تاريحشىنى بىلاي قويعاندا, ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.شوقاي سياقتى اشارشىلىقققا بايلانىستى قالام تارتقان, سەبەبىن اشىپ, تۇجىرىم جاساعان ۇلكەن قايراتكەرلەردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىماي تۇرىپ, «سارا كامەرون قازاقتىڭ اشارشىلىعىن بىزدەن ارتىق زەرتتەپتى» دەيدى. ال وسى دۇرىس پا؟ كەز كەلگەن شەتەلدىك اۆتوردىڭ پايدالى, جاقسى ەڭبەك جازۋى ابدەن مۇمكىن. ەۋروپا عالىمدارىنىڭ قازاقستاندى ناسيحاتتاي باستاۋى ءبىز ءۇشىن دە ماڭىزدى. بىراق ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدى تۇسىندىرۋگە كەلگەندە ولاردىڭ دا ءالسىز جاقتارى بار. ولار ۇلت ومىرىندە بولعان پروتسەستەردىڭ سىرتقى كورىنىسىن جاقسى پايىمداۋى مۇمكىن, بىراق ىشكى قوزعالىسىن, ىشكى قۇبىلىستارىن, ەرەكشەلىگىن اشۋعا كەلگەندە شەتەلدىك اۆتورلار ءالسىز بولادى. ونى تەك قازاق تاريحشىلارى عانا اشىپ جازۋى مۇمكىن. زەرتتەۋ ءتاسىلى مەن ىزدەنىس بارىسىندا ازدى-كوپتى وسىنداي ەرەكشەلىك بولعانىمەن, ۇلتتىق اۆتورلار مەن شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردى قارسى قويۋعا بولمايدى, قالاي بولعاندا دا ورتاق ماقساتقا جۇمىس ىستەگەن سوڭ ولار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, بايىتا تۇسەدى.
– ادەبيەت سالاسى بويىنشا ءتارجىما جۇمىسى جاقسى دامىپ كەلەدى. ال قازاقستان تاريحى شەتەل اۋديتورياسىنا قانشالىقتى تانىس؟
– تاريح عىلىمىنداعى اقساپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى – اۋدارما, بىزدە ءالى دۇرىس جولعا قويىلماعان. اسىرەسە قازاق اۆتورلارىنىڭ وتاندىق تاريحقا بايلانىستى پروتسەستەردى, وقيعالاردى اشۋعا ارنالعان ەڭبەكتەرىن شەتەلدىك قاۋىمداستىقتارعا, وقىرماندارعا جەتكىزۋدە ءبىزدىڭ بيلىك ورىندارى قاجەتتى جۇمىستى اتقارماي وتىر. سوڭعى جىلدارى مەملەكەت باعدارلاماسى نەگىزىندە «100 وقۋلىق» جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. ارينە, ونىڭ ىشىندە كەرەكسىزدەرى دە بولدى, الايدا جالپى العاندا, دۇرىس دۇنيەلەر اۋدارىلدى. قازاق تاريحىنا بايلانىستى انا تىلىمىزدە جازىلعان, ۇلت ازاتتىق قوزعالىسقا, اشتىققا, رەپرەسسياعا ارنالعان قازاقستاندىق عالىمداردىڭ سالماقتى جاقسى ەڭبەكتەرى بار. الايدا سولاردى ورىس تىلىنە, اعىلشىن, باسقا دا شەت تىلدەرگە اۋدارۋعا بايلانىستى ارنايى باعدارلاما ازىرلەنبەي كەلەدى. ماسەلەن, الاش قوزعالىسىنا بايلانىستى شىعارعان 1, 2 كىتابىمدى, اسىرەسە «قيانات اناتومياسىنىڭ» اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعانىن قالاپ, ماماندارمەن كەڭەسىپ كوردىم. ولاردىڭ بەرگەن اقىلىنا قۇلاق تۇرسەم, ەكى كىتابىمنان ءبىر كىتاپ جاساپ قىسقارتىپ, الدىمەن ورىسشاعا, تەك سودان كەيىن عانا اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋعا بولادى ەكەن. «قارجىسىن ءوزىڭىز تولەيسىز» دەيدى. بۇلاي جاساۋعا, بىرىنشىدەن, مەنىڭ ۋاقىتىم جوق, ەكىنشىدەن, قارجىم جوق. ال وسى ماسەلە مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى ىسكە اسىرىلسا, عالىمدارعا جاسالعان ۇلكەن قامقورلىق, قازاقستاندى شەتەلگە تانىستىرۋعا, عالىمداردىڭ ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ناقتى ارەكەت بولار ەدى.
– اشارشىلىققا باعا بەرۋدى سۇرايمىز, ءبىزدىڭ بىلۋىمىزدە, كەڭەستىك تاريحتىڭ وزىنە بيلىك تاراپىنان رەسمي باعا بەرىلگەن جوق قوي...
– بۇل – ماڭىزدى سۇراق. بىزدە تاريح عىلىم رەتىندە كەڭەس زامانىندا قالىپتاستى. ماماندارى, ينفراقۇرىلىمى, دامۋى تۇتاس وسى داۋىرگە تيەسىلى. بۇل – تاريحي فاكت. وكىنىشكە قاراي تاريح عىلىمى مەن ماماندارى كەڭەستىك يدەولوگياعا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى. ماسەلەن, قازاقستان تاريح عىلىمى كەڭەستىك كەزەڭدە ماسكەۋدە ءتورت رەت تالقىعا ءتۇسىپتى. ءتورت رەت! بىردە-ءبىر رەسپۋبليكانىڭ تاريحى ءدال ءبىزدىڭ تاريح سەكىلدى تالقىلاۋعا تۇسكەن ەمەس. نەگە؟ كەڭەستىك يدەولوگيالىق اپپاراتتىڭ قازاق تانىمىن باقىلاۋدا ۇستاعىسى كەلگەندىگىنىڭ كورىنىسى بۇل. ول قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسىنىڭ وسۋىنە مۇمكىندىك بەرمەۋدى كوزدەدى. ونىڭ سەبەبى تاعى دا جەر ماسەلەسىنە, بايلىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. تاريحي تانىمى تولىسىپ, ساناسى ءوسىپ كەتسە, ولاردىڭ ءوز قۇقىن تالاپ ەتىپ, وسى بايلىققا تالاساتىنى انىق. تاريحي تانىم دەگەن نارسە وتە قاۋىپتى, سوندىقتان بيلىك وعان اسا ساقتىقپەن قاراپ, باقىلاۋدا ۇستاعاندى ءجون كوردى. ال ونىڭ جەرىنىڭ بايلىعى, كىم بيلەسە, سونىكى, ياعني ازۋلى مەن تىرناقتى, كۇشتىنىكى. وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وتكەننەن ساباق الىپ, تاريحتى جاڭاشا پاراقتاۋعا شاقىرعانى, تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋداعى قادامدارىن ءوز باسىم قولدايمىن. بىراق بۇعان ماقساتتىلىق بەرۋىمىز كەرەك. مىسالى, ول ءۇشىن گرانتتاردى وڭدى-سولدى شاشۋعا تىيىم سالىنۋى ءتيىس. سوڭىنان ناتيجەسىن تەكسەرىپ وتىرسا, جوبالار تيىمدىلىگىن تانىتار ەدى.
– تاريحتاعى تۇلعالارعا مۇقيات قاراۋ ماسەلەسى, كوزى تىرىسىندە ماقتاماي, كوزى تايعان سوڭ داتتاماي, ءبىر ءتۇستى بوياۋمەن مانەرلەمەي, ازاماتتىعىن ايتىپ, كەمشىلىگىن كورسەتىپ, بولاشاققا تاعىلىم بولارلىقتاي ساياسي پورترەتىن جاساۋ تۇلعاتانۋدى جەكە عىلىم رەتىندە قالىپتاستىرۋعا جول اشار ەدى. بىراق ارحيۆتە جاتقان تۇلعالاردىڭ ەل ءۇشىن جاساعان ءىرى ىستەرى ايتىلعانىمەن, كەمشىلىگىن جاۋىپ قويىپ, جاسىرىن ۇستاۋدىڭ پايداسى قانداي؟ مۇنداي جاعدايدا الگى تۇلعاتانۋىمىز عىلىم بولىپ قالىپتاسا الا ما؟
– بايقاساق, تۇلعاتانۋ قازىر ءبىرشاما ءورىس الا باستادى. جاقسى-جايساڭدارىمىزدى, ولاردىڭ قىزمەتىن, سىڭىرگەن ەڭبەگىن باعالاۋدى ۇيرەنىپ كەلەمىز. بۇل تۇستا وتىرىككە, بۇرمالاۋعا قارسى تۇراتىن عىلىمي تاريحتىڭ ءرولى كۇشتى بولۋى كەرەك. مىسالى, ماكسيميليان روبەسپەر دەگەن ساياسي قايراتكەر تۋرالى فرانتسۋزدىڭ قوعامىنداعى XVIII عاسىردا باستالعان تالاس-تارتىس وسى ۋاقىتقا دەيىن تولاستاماي كەلە جاتىر. بىرەۋلەر «ول فرانتسۋز قوعامىنا, قاراپايىم حالىق ومىرىنە وزگەرىس الىپ كەلگەن دەموكرات» دەسە, وعان قارسى لاگەردەگىلەر «جوق, روبەسپەر رەۆوليۋتسيا تۇسىنداعى تەررورعا, رەپرەسسياعا جول اشقان ادام» دەيدى. فرانتسيا پرەزيدەنتى بولعان فرانسۋا ميتتەران: «بۇل بىزگە پايدالى ما, پايداسىز با؟» دەپ سۇراق قويادى. سويتەدى دە: «ارينە, پايدالى, روبەسپەردىڭ تۇلعاسىن تانۋ ارقىلى حالىق كەمەلدەنەدى, وسەدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. تۇلعالاردىڭ ەڭبەگىن تارازىعا سالىپ, مۇمكىن بولعانىنشا جاعىمدى-جاعىمسىز قىرلارىن تولىق اشۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. كەمشىلىكسىز, ءمىنسىز ادام جوق. سوندىقتان كەز كەلگەن تۇلعانىڭ ۇلىلىعى مەن پەندەلىگى قاتار ايتىلىپ وتىرسا, ونىڭ ەش ايىبى جوق.
– كاسىبىڭىز – تاريحشى, ستيحياڭىز – الاش, ۇرانىڭىز – ۇلت قۇندىلىقتارى. مەملەكەتشىل جانە پاتريوتتىق سانا قالىپتاستىرۋ جولىنداعى كۇرەسكەر بولۋدىڭ قيىندىعى نەدە؟ مۇنىڭ مىنەزگە, دەنساۋلىققا, جالپى تاعدىرعا اسەرى بولا ما؟
– قانشالىقتى كۇرەسكەر ەكەنىمدى جۇرت بىلمەسە, ءوزىم ايتا المايمىن. الايدا الدىما قويعان ماقساتىم قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن اقتاپ, ناسيحاتتاۋ جۇمىسى زەرتتەۋشى رەتىندە مەنەن كۇرەسكەرلىك مىنەزدى تالاپ ەتەتىنى راس, ونى مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. العاش الاش قوزعالىسى تۋرالى زەرتتەي باستاعان كەزىمدە, اينالامداعى تانىستىڭ ءبىرى: «ونى نە زەرتتەيتىنى بار, ول بار بولعانى ونشاقتى ادامنان تۇراتىن توپ قوي, نەسىنە سونشا دارىپتەيسىڭدەر؟» دەگەن ەدى. وسى ۇلى مۇراتتى ارقالاعان كۇنىمنەن باستاپ الاش قوزعالىسىن دارىپتەۋگە ارنالعان عىلىمي ءىس-شارالارعا شاقىرسا, الماتى, نۇر-سۇلتان, قيىرداعى قالا, قيانداعى اۋىل دەپ ءبولىپ-جارىپ جاتپايمىن, قالماي بارىپ قاتىسۋعا, بايانداما جاساپ, كوزقاراسىمدى بىلدىرۋگە تىرىسامىن. ونداعى ماقساتىم, الاش يدەياسى قوعامدا قانات جايىپ, قازاقتىڭ رۋحى ويانسا ەكەن دەيمىن. ءبىر قىنجىلاتىنىم, الماتىدا الاش قايراتكەرلەرىنە ارناپ دۇرىس ءبىر مۋزەي دە اشا المادىق. الاش ارىستارىنان الماتىدا جالعىز بايتۇرسىن ۇلىنىڭ باسىندا عانا مۇراجاي بار, ۇزاق جىلداردان بەرى ونىڭ دا باسىنان داۋ ارىلماي كەلەدى. كەزىندە «احاڭنىڭ مۇراجايىن الاش قوزعالىسىنا ارنالعان مۇراجايعا اينالدىرايىق» دەپ ۇسىنىس ايتىپ ەدىم. ىسكە استى ما؟ جوق. تالاي تەرگەۋ جۇرگەن, قىزىل تەرروردىڭ قاساپحاناسى بولعان نكۆد وتىرعان ەسكى عيمارات بار ەدى, سونى دا رەپرەسسيا مۋزەيىنە اينالدىرايىق دەگەن ازاماتتار بولدى. قولداۋ تاپتى ما؟ جوق. عيماراتتى ءبىر وليگارح ساتىپ الىپتى دەگەندى عانا ەستىدىك. وسىنىڭ ءبارى ادامدى قاجىتپاي قويمايدى, مىنەزگە دە ءسوزسىز اسەر ەتەدى. ءدال مەن سياقتى ارحيۆتە كومىلىپ كوپ وتىرعان ادام نەكەن-ساياق, الاشتى زەرتتەي باستاعان كەزىمدە, ەسكى قۇجاتتاردى اقتارىپ, اپتالاپ, ايلاپ وتىراتىن ەدىم. تاجىريبە جوق, ماسكا تاعۋدى بىلمەيسىڭ. سورەدە جىلدار بويى سارعايىپ جاتقان قاعازداردىڭ بوياۋى مەن شاڭىن كەڭسىرىگىم مەن كومەيىم كەپتەلگەنشە جۇتىپ, سىرقات تا تاۋىپ الدىم. بىراق وسىنىڭ ءبارى تۇپكى ماقساتىڭا قىزمەت ەتىپ, بۇلاقتان باستالىپ, ارنالى وزەنگە اينالعان الاش دەيتىن ۇلى يدەيانىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇستانىمىنا اينالىپ, جاڭا تاريح قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى تەگەرشىگى بولعانىن كورگەندە, رۋحاني راحات تاۋىپ, جانىڭ دامىل تاپقانداي, قيىندىق اتاۋلى ۇمىتىلىپ سالا بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى
الماتى
