مۋزىكا ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعى

بىرەگەي ءارى تۇڭعىش وركەستر

وركەستردىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, 1934 جىلى حالىق ونەرىنىڭ قايراتكەرلەرىمەن بىرگە وتكىزىلگەن بۇكىلقازاقستاندىق سلەتتە العاشقى ونەر جولىن باس­تاعان دومبىراشىلار ءانسامبلى بۇ­­گىن دە ۇلتتىق مۋزىكا مادە­نيە­­تىنىڭ ماقتانىشىنا اينالىپ وتىرعانىنا كۋا بولامىز. الماتى مۋ­زىكا-دراما تەحنيكۋمىنا لە­نينگراد كوركەمونەر زەرتتەۋ اكا­دەمياسىنىڭ اسپيرانتى ا.جۇبانوۆ پەن ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ ارنايى كەلۋىمەن اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ءومىرى جاڭاشا سيپاتتا وزگەرە باستاعان ەدى. 1933 جىلى ا.جۇبانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قۇرىلعان 11 ادامدىق دومبىرا ءانسامبلى از ۋاقىتتا جۇرتشىلىققا تەز تانىلا ءتۇستى. وسىلايشا وركەستردىڭ تاريحي تامىرى قازسسر اعارتۋ حالكومى بۇيرىعىمەن احمەت جۇبانوۆ وركەستردىڭ ديريجەرى جانە كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ تاعايىندالعان كەزىنەن باستاۋ الىپ, ءبىرجولا بەكي تۇسكەن ەدى. 1936 جىلعى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ون كۇندىگىندە ۇلكەن تەاتر ساحناسىندا ونەر كورسەتكەن جاس وركەستر جايىندا «پراۆدا» گازەتى بىلاي دەپ جازدى: «سارىارقا» كۇيى ورىندالدى. مۋزىكانتتار نو­تاسىز تارتتى. سولاي بولسا دا قۇر­مانعازىنىڭ كۇيىن وتە كور­كەم, جاعىمدى ەتىپ, ورىندادى. مۇندا قۇلاققا ارەڭ ەستىلەتىن ءشوپتىڭ سىبدىرى, كەڭ دالادا كەلە جاتقان جالعىز جولاۋشىنىڭ ءانى, اسپاندا قالىقتاپ جۇرگەن بۇركىتتىڭ قاناتىنىڭ سۋىلى بار...». ماسكەۋدەگى ون كۇندىك وركەستر ۇجى­مىن شابىتتاندىرا ءتۇسىپ, رەپەرتۋاردى جاڭا شىعارمالارمەن با­يىتۋ, ورىنداۋشىلىق شە­بەر­­لىكتەرىن شىڭداۋ سىندى جۇ­مىستارعا قۇلشىنا كىرىستى. ال قۇرىلعانىنا 10 جىل تولۋىنا وراي وركەسترگە حالىق ۇلى قۇر­مانعازىنىڭ ەسىمىنىڭ بەرىلۋى ور­كەنيەتتى ءداستۇردىڭ مادەني ما­ڭىزىن ايشىقتاي ءتۇستى. كور­نەكتى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ا.جۇبانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وركەستر رەپەرتۋارىنىڭ نەگىزىن قۇ­راعان قۇرمانعازى كۇيلەرى ەدى. داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ ءتول شاكىرتى دينا نۇرپەيىسوۆا باستاعان كۇي­شى-ورىنداۋشىلار ماحامبەت بوكەيحانوۆ, وقاپ قابيعوجين, قالي جانتىلەۋوۆ, لۇقپان مۇ­حيتوۆ, ناۋشا بوكەيحانوۆ, عاب­دۋلمان ماتوۆ سىندى ونەر مايتالماندارى تۇڭعىش وركەستردىڭ العاشقى قارلىعاشتارى ەدى. «قۇرمانعازى كۇيلەرىندە, باس­تا جالعىز دومبىراعا ارنالىپ شىعارىلعانىمەن وركەسترلىك قاسيەتتەر كۇشتى. كوبى «مەنى وركەسترگە ءتۇسىرىپ تارت» دەپ تۇر. «كو­­بىك شاشقان», «اقباي», «كىش­كەنتاي», «الاتاۋ» جەكە دومبىرادا تارتقاندا قالاي دەگەنمەن شىقپايدى. ال «سارىارقا» تەك وركەستر ءۇشىن جارالعان سياقتى», دەگەن ا.جۇبانوۆ پىكىرىنەن وركەستردىڭ شىعارماشىلىق بەتالىسى, بەينەسى ايقىندالا تۇسەدى.

الەمدىك دەڭگەيدەگى انسامبل

كورەرمەننىڭ كوڭىل پەرنەسىن ءدوپ باسقان وركەستر 1950-جىلداردان ءارى قاراي الىس شەتەلدەرگە كەڭ تانىلا ءتۇستى. بۇل كەزەڭدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەركەبۇلان مۇسىرەپ بىلايشا ەسكە الادى: «شامعون قاجىعاليەۆ باسقارعان تۇستا وركەستر شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, اتاق-داڭقى بۇكىل الەمگە ايگىلى بولدى. ماسەلەن, 1957-جىلدىڭ كوكتەمىندە وركەستر قحر-عا گاسترولدىك ساپارمەن بارىپ, پەكين, شانحاي, نانكين, شەنيان, حاربين قالالارىندا كونتسەرت بەردى. قالاي بولعاندا دا, سول ساپاردا وركەسترگە جانە ونىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, باس ديريجەرى ش.قاجىعاليەۆكە «تاماشا وركەستر, تالانتتى ديريجەر» دەگەن ايدار تاعىلدى». بۇدان سوڭ قازاقستاننىڭ شەتەلدەردەگى مادەنيەت كۇندەرىنىڭ ءوتۋى تۇراقتى داستۇرگە اينالىپ, ۆەنگريادا, فينليانديادا, پولشادا, چەحو­سلاۆاكيادا, فرانتسيا مەن يتا­ليادا, ەۋروپانىڭ سەكسەنگە جۋ­ىق قالالارىندا كونتسەرتتەر بەرىپ, جاڭا ءداۋىر مۋزىكاسىنىڭ جۇل­دىزىن جاقتى. وركەستردە اتتاي 40 جىلدان استام ۋاقىت ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ارداگەر ديريجەر جاناس بەكەنتۇروۆ احمەت جۇبانوۆتان بەرگى ديريجەرلەردى تۇگەل كورگەن. جاستايىنان وركەستردىڭ دومبىرا توبىنا كەلىپ, كەيىن ديريجەرلىققا اۋىسقان تاجىريبەلى مۋزىكانت شامعون قاجىعاليەۆتىڭ ءتول شاكىرتى. «وركەستردەگى ەڭبەك جولىم 1979 جىلدان باستالادى. ول كەزدە كونسەرۆاتوريادا 2-كۋرس­تى ەندى ءتامامداپ جاتقان ستۋدەنت كەزىم. ديريجەرلىق ماماندىق بويىنشا شامعون اعانىڭ سىنىبىندا ءدارىس الىپ ءجۇردىم. سوڭىندا مەنى وركەسترگە الىپ كەلىپ, جۇمىسقا قابىلدادى. قۇرمانعازى كونسەرۆاتورياسىن دومبىرا جانە ديريجەرلىق ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىقتىم. سودان بەرى وسى وركەستر قۇرامىندا تولاسسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. اۋەلى دومبىرا توبىندا وينادىم. 1991 جىلى باس ديريجەر بولىپ ايتقالي جايىموۆ كەلدى. سول كەزدە مەن دە ديريجەرلىق ماماندىققا كوشتىم. كوپتەگەن شەت مەملەكەتكە ساپارلادىق. قۇر­مانعازى وركەسترىنىڭ بارماعان جەرى جوق قوي», دەپ ەسكە الدى قازاق­ستانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەرى جاناس بەكەنتۇروۆ. بۇل رەتتە ايگىلى كومپوزيتور تيحون حرەن­نيكوۆتىڭ «قۇرمانعازى وركەس­ترى, ول – ءبىرتۇتاس ساپالىق بول­مىسىمەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ان­سامبل», دەپ سۇيسىنە باعالاعان بايسالدى لەبىزى ارداگەر پىكىرىنىڭ استارىن اشا تۇسكەندەي.

قازاق كۇيىنەن كلاسسيكاعا دەيىن

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى وركەستر ۇجىمىنىڭ بەتالىسى جاڭا كەزەڭنىڭ قيىندىعىنا تۋرا كەلدى. ءدال وسى شاقتاردا وركەستر باسشىلارىنان باستاپ, تالانتتى جاستاردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ۇجىم قۇرامى تۇگەل جاڭاردى. دي­ريجەرلىققا كۇيشى, كومپوزيتور, ايتقالي جايىموۆ, ديرەكتورلىققا ەركە­بۇلان مۇسىرەپ تاعايىندالىپ, قولدا بار مۇمكىنشىلىكتەرمەن شىعارماشىلىق دامۋ جولىن ودان ءارى جالعاستىرىپ اكەتتى. «ۋا­قىتشا قيىندىقتار مەن قارجى تاپشىلىعىنا قاراماستان, وركەستر ۇجىمى كوپتەگەن يگىلىكتى ءىس-شارانى جۇزەگە اسىردى... شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن دە دارالاي تانىتىپ, ۇلكەن ۇجىم­دى دوڭگەلەتە ءۇيىرىپ اكەتۋ, شەبەرلىكتىڭ بيىك تۇعىرىنا شىعارۋ ايتقالي ءۇشىن وڭايعا تۇسكەن جوق. ول اۋەلى وركەستر قۇ­رامىنىڭ ساحنادا ورنالاسۋ ءتارتىبى جۇيەسىنەن باستاپ, بۇكىل رە­پەرتۋارىن قاي­تا قاراپ شىعىپ, ءبىرسىپىرا ش­ى­عارمالاردى قايتا وڭدەۋ, بۇرىن ەنبەگەن حالىق شىعارمالارىن وركەسترگە لايىقتاپ ءتۇسىرۋ, قازاقستان مەن شەتەل كومپوزيتورلارىنىڭ جاڭا جانە تىڭ كلاسسيكالىق شى­عارمالارىن رەپەرتۋارعا ەنگىزۋ, مۋزىكالىق اسپاپتار تۇرلەرىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ, مۋزىكانتتاردىڭ شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋ ءتارىزدى قىرۋار جۇمىستاردى ابىرويلى اتقاردى», دەگەن ەركەبۇلان مۇ­­سىرەپتىڭ ەستەلىگىنەن وركەستر تى­نىسىنىڭ اشىلا تۇسكەنىن كورەمىز. ءدال وسى ەگەمەندىك العان جىلدارى قازاق مادەنيەتىنىڭ قايتا تۇلەۋ تۇسىندا وركەستردەگى ەڭبەك جولىن باستاعان مادەنيەت قايراتكەرى ماق­سات تىلەپبەرگەن قازاق ءان-كۇي مۇراسىنىڭ ورلەۋ جولى, سول تۇستاعى وركەستر ۇجى­مىنىڭ ىز­دەنىسى جايىندا گازە­تىمىزگە قۋانا اڭ­گىمەلەپ بەردى.

«1995 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ وركەستر باسشىلارىنىڭ شاقىرۋىمەن قىزمەتكە كەلدىم. 1996 جىلى مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن «قازاقكونتسەرت» گاس­ترول بىرلەستىگىنەن «سامال» جانە «جازيرا» انسامبلدەرىمەن قوسا بىرنەشە ءانشى مەن كۇيشى وسى وركەسترگە تۇبەگەيلى اۋىستىق. ول كەز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى بەس جىلدىعىن باستان وتكەرىپ جاتقان كەزى ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى بىرنەشە ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ساياسي-ەكونوميكالىق جاعداي ورنىعىپ جاتقان. سونداي جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدەن سوڭ بولاتىن ۇكىمەتتىك كونتسەرتتەردىڭ شىمىلدىعىن, ىلعي ءبىزدىڭ وركەستر اشاتىن. اسىرەسە شەت مەملەكەتتەردە ورنىمىز ەرەكشە. ويتكەنى ولار ءبىزدىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىمىز بەن اسپاپتارىمىزعا تاڭعالا قارايدى. ءبيشى قىزدارىمىزدىڭ مىڭ بۇرالا بيلەگەن بيلەرىنە قىزىعىپ, ورىندايتىن كۇيلەرىمىزدى ەستەرى كەتىپ تامسانا تىڭدايتىن. جالپى, ور­كەستر ۇجىمى ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىزدىگىنىڭ ورنىعۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ويتكەنى بارعان ەلدىڭ مۋزىكاسىن ورىنداپ, ولاردىڭ سۇيىس­پەنشىلىگىنە بولەنىپ, سول ار­قىلى قازاق دەگەن ۇلتتىڭ تالانتى مەن قابىلەتىن تانىتاتىن. بۇل ارينە ءوز كەزەگىندە ۇلتىمىزدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ, وزگە مەملەكەتتەرمەن تەرەزە تەڭەستىرۋىمىزدىڭ بەلگىسى بولاتىن. ال ەندى ءوز ەلىمىزدە وركەستردىڭ ورنى ءتىپتى ەرەكشە, قاي وڭىرگە بار­ساق تا وركەسترىمىزدى قۇشاق جايا قار­سى الادى. رەپەرتۋارىمىزدا قاي ءوڭىردىڭ بولسا دا ءان-كۇيلەرى مولى­نان ورىن العان. سونىمەن قاتار تا­ۋەلسىزدىك تاقىرىبىنا ارنالعان شىعارمالار ءبىرىنشى كەزەكتە ورىندالادى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ ونەر ادامدارى, ءبىزدىڭ دە باس­تى بو­رىشىمىز», دەيدى مۋزىكانت. ونەرگە دەگەن شىنايى جانا­شىر­لىعىن سوزىنەن اڭعارتقان جاقسى كوڭىل يەسى وركەستردىڭ وسىنشا جا­سام­پازدىعىنىڭ سىرى (87 جىل) ىر­گە­تاسىنىڭ مىقتىلىعىنان دەپ بىلەدى.

جاقسى ءداستۇر جالعاسۋدا

بۇل مۋزىكالىق ۇجىمنىڭ ىرگە­تاسىن قالاۋدا ونەر­دەگى تۇڭ­عىش اكادەميگىمىز اح­مەت جۇ­با­نوۆ, كەۋدەلەرى كۇمبىر­لەگەن كۇي مەن پاراساتقا تولى نەبىر ونەر الىپتارىنىڭ قولتاڭباسى قالدى. «ارينە ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن جانە سول زامانداعى مادەنيەت ءمينيسترى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ۇلكەن قولداۋىمەن دۇنيەگە كەلگەنىن ايتا كەتۋ پارىزىمىز. ەگەر ا.جۇبانوۆ «وركەستر قانات-قۇيرىعى مول كوللەك­تيۆ» دەسە, ۇجىمنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ءىلتيپاتى مەن قۇر­مەتىنىڭ ايرىقشا ەكەندىگىن ايتقان بولار. سول الىپتاردىڭ كور­سەتىپ كەتكەن تاماشا ءداستۇرى وسى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كە­لەدى. وركەستر ءوزىنىڭ تاريحي دامۋىندا نەبىر سىنداردان ءوتىپ, لا­يىقتى اتاق-دارەجەلەرگە يە بولدى. قازىر ۇجىمنىڭ تىزگىنى تا­لانتتى جاستاردىڭ قولىندا. قا­­زىرگى جاسارعان, جاڭارعان قۇ­رامدا نەبىر تالانتتى مۋزىكانتتار وتىر. ولاردىڭ ارقايسىسى بىرنەشە دۇركىن حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتتارى. جو­عارىدا ايتىلعان وركەسترىمىزدىڭ تاماشا ءداستۇرىن, جاستارىمىز مۇلتىكسىز قابىلداپ, ءمىنسىز اتقارىپ كەلەدى», دەگەن ماقسات تىلەپبەرگەن بيىلعى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىل­دىعىنا وركەستردىڭ تارتۋى دا ەرەكشە بولاتىندىعىن جەتكىزدى.

لاتيف حاميدي, فۋات مانسۋروۆ, لۇقپان مۇحيتوۆ, وقاپ قابيعوجين, قالي جانتىلەۋوۆ, ماحامبەت پەن ناۋشا بوكەيحانوۆتار, جاپپاس قالامباەۆ, شامعون قاجىعاليەۆ, روزا باعلانوۆا, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, قارشىعا احمەدياروۆ, تۇياقبەردى شامەلوۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, ەر­مەك سەركەباەۆ سىندى مايتال­مان ونەر يەلەرى ەڭبەك ەتكەن ەڭ­سەلى ۇجىمنىڭ ەڭبەگىن تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ ءار كەز اسقاق باعالاعانى جادىمىزدا. تۇسىندا «مەنىڭ انشىلىك ونەرىمنىڭ جۇل­دىزدى شاقتارى حالقىمىزدىڭ پروفەسسيونالدىق ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعى اتان­عان, الەمگە ايگىلى قۇرمانعازى اتىن­داعى وركەستر ۇجىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى», دەپ اقجار­ما لەبىزىن بىلدىرگەن بيبىگۇل تو­لەگەنوۆا سىندى تالاي جۇلدىزدى جارقىراتقان داڭقتى وركەستر ۇجى­مىندا بۇگىندە سەكسەننەن اس­تام مۋزىكانت ونەر كورسەتىپ كەلەدى. العاشقى كۇنىنەن باستاپ ۇلت­تىق جانە الەمنىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارىن ورىنداپ كەلە جاتقان وركەستردىڭ رەپەرتۋارلىق قورىندا 5000-نان اسا تۋىندى بار. «دارىن» مەملەكەتتىك جاس­تار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, باس ديريجەر ابىلاي تىلەپبەرگەن قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ تىزگىنىن قولعا السا, ديرەكتور مەدەت ەر­مەكقالي ۇلى الدىڭعى بۋىن اعالار ۇلگىسىن ۇستىن ەتىپ, بولاشاق باعىت-باعدارىن ايقىنداپ كەلەدى. كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ سارا جولىمەن ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىنىڭ مەرەيى مەن مارتەبەسىن اسىرىپ جۇرگەن ايبىندى وركەستر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ايدىندى تاريحىندا جەلكەندى كەمەدەي بولىپ, جارقىراي كورىنە بەرمەك.