پارلامەنت دەموگرافيالىق ماسەلەگە كەلگەندە قالعىپ كەتپەيتىنىن بايقاتتى. بيىل ناۋرىزدا ءماجىلىس دەپۋتاتى ايجان سقاقوۆا اقى تولەنەتىن دەكرەتتىك دەمالىستى ەكى جىلعا دەيىن سوزۋدى سۇراسا, ونىڭ ارىپتەسى ەرلان سمايلوۆ ەل ىشىندە كەدەي وتباسىندا تۇراتىن بالالار سانى 1 ملن-عا جەتىپ قالعانىن, كەدەيلىك فاكتورى جاس بۋىننىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانىن ايتتى. «كەدەيلەردىڭ 80 پايىزدان استامى بەس نەمەسە ودان دا كوپ ادامى بار وتباسىندا ءومىر سۇرەدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ ەلدە 340 مىڭنان اسا كوپ بالالى وتباسى بار. ياعني ءبىر, ەكى نەمەسە ءۇش بالا تاربيەلەپ وتىرعان جالعىزباستى انا نەمەسە جالعىزباستى اكەنىڭ دە قيىندىقتارى بار, بىراق ولار الەۋمەتتىك قولداۋعا مۇقتاجدار ساناتىنا جاتپايدى. ەلىمىزدە ءاربىر تۋعان بالا ءۇشىن قازاقستاندىقتارعا 4,2 ملن تەڭگە مولشەرىندە مەملەكەتتىك تولەم تۇرىندە انا كاپيتالىن ەنگىزۋ ورىندى. وسى قاراجاتتى ماقساتتى پايدالانۋ ارقىلى تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا جانە وتباسىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايىن, بالاعا ءبىلىم بەرۋ, اناسىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىن جاقسارتۋعا بولادى», دەيدى دەپۋتات.
وسىعان دەيىن ساراپشىلار قازاقستان قارتايۋعا بەت العان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ الدىندا تۇرعانىن ايتىپ كەلگەن بولاتىن. وعان دەن قويساق, قازاق ۇلتىنىڭ قارتايۋ پروتسەسى دەموگرافياعا, سوسىن ەر-ازاماتتار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى, بۇل تىعىرىقتان دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ ارقىلى عانا شىعا الادى ەكەنبىز.
قوعام قايراتكەرى عاني قاسىموۆ ءبىر كەزدەرى رەسەيلىكتەر ءتارىزدى انا كاپيتالى ارقىلى بەبي-بۋم جاساۋعا بولاتىنىن ايتقان ەدى. ەكس-سەناتور بۇل جولى دا ەلدەگى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بالانى تۋعان كەزدە بەرىلەتىن ءبىر رەتتىك جاردەمپۇلدىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى از ەكەنىن جەتكىزدى.
جاس بوسانعان اناعا دەنساۋلىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋى ءۇشىن قوسىمشا ەم-دوم شارالارى كەرەك ەكەنىن, كوپ بالا تۋعا توقتايتىن قازاق ايەلىن اۋىلدان دا, قالادان دا تاپپايتىنىمىزدى ايتتى. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن اي سايىنعى جاردەماقى بالانىڭ جايالىعىنان ارتىلمايتىنىن ايتقان قوعام قايراتكەرى دەموگرافيالىق ساياساتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك ەكەنىن قوعامدىق, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتاردىڭ قاپەرىنە تاعى سالدى. سەبەبى ەاەو-داعى سەرىكتەس ەلدەر 2018 جىلدان باستاپ «انا كاپيتالى» باعدارلاماسىنا ەرەكشە باسىمدىق بەرە باستاعان. ارمەنيانىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سمبات سايان 2021 جىلى ارمەنيا ۇكىمەتى دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جانە يمميگراتسيا مەن رەپاترياتسيانى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان ءۇش باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا قوسىمشا 5,3 ملرد دراما (شامامەن 11 ملن دوللار) بولەتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جالپى العاندا ەلدەگى دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەر وڭ جانە حالىق سانىنىڭ تومەندەۋ ءۇردىسى بايقالادى. ماسەلەن, 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا ەل حالقىنىڭ سانى 13 800 ادامعا ازايعان بولسا, 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا 7 600 ادامعا ازايدى. سونىمەن قاتار سوڭعى جىلدارى ارمەنيادا تۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى اۋىلدىق جەرلەردە قاتتى بايقالا باستاعان سوڭ ەل ۇكىمەتى ونىڭ الدىن الۋدىڭ ارەكەتىنە كىرىسكەن.
رەسەيلىك دەرەككوزدەرگە سەنسەك, «انا كاپيتالى» باعدارلاماسى جۇمىس ىستەگەلى بەرى 5 ملن 700 مىڭ وتباسىن قامتىپتى. بۇل باعدارلامانىڭ دەموگرافياعا اسەرىن الەۋمەتتانۋ ينستيتۋتتارى كىرپىك قاقپاي باقىلاپ وتىر. رەسەيلىك دەموگراف الەكسەي راكشا 2021 جىلى انا كاپيتالى جارتى ملن رۋبلگە دەيىن وسكەنىن ايتىپ بەردى. «انا كاپيتالى باعدارلاماسى ەلدەگى بالا تۋ كورسەتكىشىن ارتتىردى. 2006 جىلى رەسەيدە 1 479 637 بالا دۇنيەگە كەلسە, 2020 جىلى 1 942 683 بالا تۋعان. جىل سايىن دۇنيەگە كەلگەن بالا سانى ارتا بەرەدى», دەيدى ا.راكشا.
قازاقستان حالقىنىڭ سانى 19 ملن-عا جاقىنداپ قالعانىن مەرزىمدى باسىلىمدار جازدى. ەلىمىزدە جىلىنا ورتا ەسەپپەن 400 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلەدى. مەملەكەت تۋ كورسەتكىشىن ارتتىرۋ ءۇشىن ايەلدەردىڭ جاس قۇرامىن باقىلاۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارىپ وتىر. ماسەلەن, قازاقستانداعى تۋدىڭ جيىنتىق كوەففيتسيەنتى – 2,7. بۇل تۋ كورسەتكىشى ىلعي ءوسىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى.
دەموگراف عالىم ءازىمباي عالي قازىر الەم دەموگرافيالىق داعدارىستىڭ قىسپاعىندا وتىرعاندىقتان, بالا تۋ پلانەتارلىق ماسەلە ەكەنىن, ەاەو ەلدەرى دە مەملەكەتتىك قولداۋ ارقىلى ايەلدەردىڭ بالا تۋىنا مۇددەلى بولىپ وتىرعانىن ايتتى, ۋكراينادا 2018 جىلى ءبىرىنشى بالاعا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن جاردەماقى – 41 280 گريۆەندى (376 اقش دوللارى) قۇرادى, بۇل قازاقستاندىق سابيلەرگە تولەنەتىن جاردەماقىدان 5 ەسە كوپ ەكەن. بۇل قارجىنى ۋكراينالىق اتا-انا بىردەن الا المايدى. العاشقى 10 320 گريۆەن بالا تۋعان كەزدە اتا-انانىڭ قولىنا بەرىلەدى. ال قالعان قارجى 3 جىل بويى اي سايىن 860 گريۆەن كولەمىندە تولەنەدى. بەلارۋستە ءبىر رەتتىك جاردەماقى ءبىرىنشى بالاعا 2 136, ال ەكىنشى جانە ودان كەيىنگى بالالارعا 2 991 بەلارۋس ءرۋبلى كولەمىندە تولەنەدى. «بىزگە ينتەگراتسياعا نەگىزدەلگەن, پروگرەسيۆءتى دەموگرافيالىق ۇلتتىق ساياسات قاجەت. رەسەيدە كەزىندە دەموگرافيانى زەرتتەيتىن ەكى عىلىمي ينستيتۋت, ۋكراينادا ەكى ينستيتۋت بولعان. ال بىزدە عىلىمي توپتار مەن زەرتحانالار بولدى. سوندىقتان ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى قاجەت», دەيدى ءا.عالي.
ساراپشىلار قازاقستاندا دا وسىنداي باعدارلاما, دەموگرافيالىق قۇبىلىستاردى قوعامدىق نەگىزدە, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زەرتتەيتىن ينستيتۋتتار قاجەت ەكەنىن ايتادى. ءىرى قالالاردا جاستاردىڭ وتباسىن قۇرۋعا اسىقپايتىنىن, شاڭىراق كوتەرگەندەردىڭ 30-40 پايىزىنا دەيىن اجىراسىپ كەتەتىنىن, اجىراسۋ جونىنەن الەمدە العاشقى وندىققا ءىلىنىپ قالعانىمىزدى زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىر.
الەۋمەتتانۋشى-عالىم ايسۇلۋ مولدابەكوۆا دەموگرافيا ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلەلەرىنىڭ قاتارىنا جاتاتىنىن, ەكونوميكانىڭ دا قارقىندى دامۋىندا ادام كاپيتالى, جۇمىسقا قابىلەتتى حالىقتىڭ بولىگى جانە ونىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ جوعارى بولۋى ايتارلىقتاي ءرول وينايتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا بالا تۋ كورسەتكىشىن كوتەرمەلەۋ الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس.
الەۋمەتتانۋ ينستيتۋتتارى جۇرگىزگەن ساۋالدامالار بويىنشا قۇندىلىقتاردىڭ ۇشتىگىنە دەنساۋلىق, وتباسى, بالا جاتادى. بالالى بولۋدى قالاۋ ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىزدەگى ءدىن مەن ءداستۇر ۇشتاسقاننان تۋىنداعان, وزەكتىلىگىن جويماعان قۇندىلىق ەكەنىن ايتقان ا.مولدابەكوۆا مۇنداي ۇستانىم ءبىزدىڭ مەنتاليتەتتىك ەرەكشەلىگىمىز ەكەنىن العا تارتتى. ساراپشى ناقتىلاپ وتكەندەي, قازاقستان جاعدايىندا ءار بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋى سول وتباسىنداعى بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە سەپ بولۋى ءتيىس. ءبىز كۇتكەن ناعىز دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ سول كەزدە باستالادى. جەر كولەمى, ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى مول, ال حالقىنىڭ سانى از مەملەكەت ءۇشىن «انا كاپيتالىن» ەنگىزۋدىڭ ارتىقشىلىعى كوپ.
«بەرىلەتىن قاراجات وتباسىنىڭ ءۇي جاعدايىن, بالانىڭ وقۋى سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە جۇمسالۋى كورسەتىلگەن مەحانيزمنىڭ دە بەكىتىلگەنى ءجون. سونىمەن قاتار بۇگىنگى قوعام شىندىعى – وتباسىندا بالا سانى كوپ بولعان سايىن جان باسىنا شاققانداعى تابىس كولەمى دە, ونداي وتباسىلاردىڭ تۇرمىس, ءۇي جاعدايى دا ناشار بولىپ كەلەدى. تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ ىشىندە كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ ۇلەسى جوعارى. وبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن مۇنداي وتباسىلار ەڭ الدىمەن ساپالى ءبىلىم الۋ, تاماقتانۋ, مەديتسينالىق قىزمەتتەردەن قاعىلادى. بۇل سول وتباسىنداعى بالالاردىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى», دەيدى ا.مولدابەكوۆا.
ساراپشى اعىلشىن عالىمدارى 19 مىڭ وتباسىنى زەرتتەپ, وتباسىنىڭ قۇرامى, تۇرعىن ءۇيىنىڭ جاعدايى, قارجىلىق تۇراقتىلىعى سياقتى فاكتورلاردىڭ سول وتباسىنداعى بالالاردىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن انىقتاعانىن تىلگە تيەك ەتتى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, اسىرەسە, قالالى مەكەندەردەگى كەدەيلىكتىڭ بالالاردىڭ تۇلعالىق ءوسىپ-جەتىلۋىنە زيانى كوپ. سونىمەن قاتار شەت ايماقتاردا, اۋىلدى جەرلەردە زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەندە اتا-انالاردىڭ ايتاتىن شاعىمدارىنىڭ ءبىرى – بالالاردى دامىتۋعا دەگەن مۇمكىندىكتىڭ جوقتىعى. وتباسىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىنىڭ تومەندىگىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, مەكتەپتەن بولەك بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىن ۇيىمداستىراتىن ورتالىقتاردىڭ, سپورت نىساندارىنىڭ, ءتۇرلى ۇيىرمەلەردىڭ بولماۋى, شەت تىلدەرىن مەڭگەرمەۋى بالا دامۋىن تەجەيتىنى انىق.
«ەلىمىزدىڭ ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى جوعارى, 90-جىلدارمەن سالىستىرعاندا جاعداي جاقسى. ءححى عاسىردا – تسيفرلاندىرۋ قوعامىندا بالالاردىڭ بولاشاقتا كاسىبي مامان, تۇلعا بولىپ جەتىلۋىن قولدان تەجەپ وتىرعانداي كورىنەمىز. سوندىقتان ەلىمىزدە بالا تۋدى قولداپ, تولىققاندى ساپالى ءبىلىم الىپ, جان-جاقتى دامۋىنا جاعداي جاساماساق, ەرتەڭ كەش بولارى انىق», دەيدى ا.مولدابەكوۆا.
قارجىگەر-ەكونوميست ءىلياس يساەۆ بۇل ماسەلەگە ەڭ الدىمەن مەملەكەت مۇددەلى بولۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. دەموگرافيالىق داعدارىستى ءالى باستان كەشكەن جوقپىز دەپ ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. تۇرعىندارى كوشىپ ەلسىز قالعان ەلدى مەكەندەر دە بايقالا باستادى. قارجىگەر ايتىپ وتكەندەي, بۇل فاكتور الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ نازارىنا ىلىنسە, ينە شانشيتىن جەر تاپپاي جۇرگەن كەيبىر ۇلت وكىلدەرىنە جەر بەرۋدى مىندەتتەۋى دە ابدەن مۇمكىن. «وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قونىس اۋدارۋ» ساياساتىنىڭ تىم ناتيجەلى بولماعانىن ايتقان ساراپشى بۇل ماسەلەنى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا اينالدىرۋدىڭ كەزى كەلگەنىن, ونىڭ ءاربىر تەتىگى ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى.
«قازاقستان – شيكىزاتتىق سەكتورعا بەيىمدەلگەن ەل. «انا كاپيتالى» قارجىسىن شيكىزات سەكتورىنىڭ تابىسى ەسەبىنەن بەرۋدى مىندەتتەسەك, ەل قازىناسىنا سالماق سالمايمىز. بۇل باستامانى تەك بيزنەستىڭ ەمەس, شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ دا قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى, مەملەكەتپەن ارىپتەستىگى شەڭبەرىندە دە شەشۋگە بولادى. مۇنايدان تۇسكەن تابىستىڭ تىم بولماسا 1 پايىزىن وسى ماقساتقا جۇمساۋدىڭ كەزى كەلدى. وسى ارقىلى «انا كاپيتالى» قورىن اشۋعا بولادى. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى بيلىكتەگىلەردىڭ ەرىك-جىگەرىنە بايلانىستى. مۇنداي ءۇردىس حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. تەك ونى باستاۋ مەن جۇيەلى تۇردە جالعاستىرۋعا ىقىلاس بولماي تۇر», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ءى.يساەۆ.
