رۋحانيات • 04 ناۋرىز، 2021

گۇلباراش بايتوعاەۆا: جاقسى-جايساڭمەن وتكىزگەن ءار ءساتىڭدى باقىتىڭا بالا

268 رەت كورسەتىلدى

اتام قازاق قىز بالانىڭ تاربيەسىنە ايرىقشا ءمان بەرگەن. «قىزدىڭ جولى – جىڭىشكە»، «قىزىم – ۇيدە، قىلىعى – تۇزدە»، «قىزىم جاقسى بولسىن دەسەڭ، قىزى جاقسىمەن كورشى بول» دەگەن ماقالدار – سونىڭ جارقىن دالەلى. مۇحتار اۋەزوۆتەي كەمەڭگەر ءىرى تۇلعانىڭ ءوزى اق باتاسىن بەرىپ، ۇستازدىق جولعا تۇسۋىنە باعىت-باعدار سىلتەگەن، بۇكىل سانالى عۇمىرىن قازاق قىزدارىن زيالىلىققا تاربيەلەۋ ىسىنە ارناعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ۇستاز گۇلباراش بايتوعاەۆا ەسىمى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا ايرىقشا ىلتيپاتپەن اتالادى. تومەندە پەداگوگ-عالىم مۇحاڭ تۋرالى ەستەلىكتەردى جادىندا قايتا جاڭعىرتا وتىرىپ، قازاق قىزدارىنىڭ بويىنداعى قادىر-قاسيەتتەر تۋرالى سىر شەرتەدى.

– ء«بىز جانە ءبىزدىڭ زامانداستار» اتتى ەستەلىگىڭىزدە مۇح­­تار اۋە­زوۆ­تىڭ قازاق قىز­دارى تاعدىرىنا دەگەن قام­قور­­­لىعى مەن جا­نا­شىر­لى­عىن ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ شىق­قا­نىڭىزدى بىلە­مىز. سون­داي-اق مەم­لەكەت جا­نە قوعام قاي­راتكەرى، بەلگىلى ۇس­تاز، قۇداي قوسقان جارىڭىز ءمۇ­سىلىم با­زارباەۆ اعامىزدىڭ كۇن­­­دەلىك داپتەرى جا­يىندا دا تىڭ د­ەرەكتەردى العا تارتقان ەدى­ڭىز. وتكەن جىلدار پاراعىن سۋ­دى­­راتىپ، جاس­تىق شاق­تىڭ كوكو­­راي بەلەسىن وزى­ڭىز­بەن بىرگە تاعى دا ويشا كەزىپ قايت­ساق پا دەپ كەلدىك.

– مەن قازاق مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋل­تەتىنىڭ ورىس بولىمىندە وقىپ جۇر­گەنىمدە مۇحاڭ فاكۋلتەتتىڭ قازاق بولىمىندە قازاق اۋىز ادە­بيەتىنەن لەكتسيا وقيتىن. لەكتسيانى جۋرناليستيكا، فيلولوگيا، تاريح فا­كۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى تۇ­گەل كەلىپ تىڭدايدى. مۇحاڭنان تىكە­لەي ءدارىس الىپ جۇرگەن اسپيرانتى ءماستۋرا سارمۋرزينا ورىس بولىمىندەگى بىزدەرگە كەلىپ: «مۇح­تار اۋەزوۆتىڭ ساباعىنا با­رىپ قاتىسىڭدار، كەلەشەكتە وزدەرىڭە تاۋسىلماس ازىق بولادى» دەپ كەتتى. سونداعى لەكتسيانىڭ اسەرى بولسا كەرەك، ديپلومدىق جۇمىسىما «جامبىل جانە قازاقتىڭ سۋىرىپسالما اقىندىق ءداستۇرى» تا­قىرىبىن تاڭدادىم. مۇنى جازىپ بىتكەن سوڭ، ورىس فولكلورى­نان ساباق بەرگەن جەتەكشىم تاتيانا ۆلاديميروۆنا پوسسە مەنىڭ قولىما مۇحتار اۋەزوۆكە جازىلعان ءبىر جاپىراق قاعازدى ۇستاتتى. قا­لامگەر ول كەزدە اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ال­دىنداعى ۇيدە تۇراتىن. ول كىسىنىڭ ۇيىنە سوندا جۇرەكسىنبەي قالاي بارعانىما تاڭعالامىن. ءوزىم ورتا مەكتەپتى تولىق بىتىرمەي، دا­يار­لىق كۋرسىنان كەلگەنمىن. ستۋدەنت كەزىمدە قاتتى اۋىرىپ، دا­رىگەرلەردىڭ كەڭەسىمەن شاشىمدى الدىرىپ تاستاعانمىن. ونىڭ ءوزى ءالى تولىق ءوسىپ شىعا قويماعان. مۇحاڭنىڭ مەنى كورگەندە اۋەلگىدە نەگە توسىلىڭقىراپ قالعانىن سول كەزدەگى تۇرىمە بايلانىستى بولسا كەرەك دەپ توپشىلايمىن. بىراق ۇلى پەداگوگ مەنىڭ قوبالجىپ تۇرعان كەيپىمدى اياپ كەتكەن بولسا كەرەك، ديپلوم جۇمىسىمدى قولىنا الدى دا، «پالەن كۇنى كەل» دەپ ۋاقىتىن ايتتى. بەلگىلەنگەن مەرزىمدە باردىم. ديپلوم جۇمىسىمدى وتە جوعارى باعالاپ، ءۇش پاراق قاعازعا ءوز قولىمەن رەتسەنزيا جازىپتى. وتە جاقسى دەگەن باعا قويىپتى. قۋانىشىمدا شەك جوق.

ءبىز ديپلوم قورعاعان كۇنى مۇحاڭ ۋنيۆەرسيتەتكە كەلمەي قالدى. ول كىسىنىڭ جازعان رەتسەنزياسىن ۇستاز سەمەن ميحايلوۆيچ ماحمۋدوۆ اسا ءبىر جىلى ىقىلاسپەن وقىپ بەردى. كەيىن حازەلدەن (ابايدىڭ شوبەرەسى) «مۇحاڭ سەن تۋرالى – ول كىشكەنتاي قىزدان تۇبىندە بىردەڭە شىعادى» دەپ ايتتى دەگەندى ەستى­گەندە توبەم كوككە جەتتى.

– ودان كەيىن قالامگەرمەن قاشان جولىقتىڭىز؟

– ەلۋىنشى جىلداردىڭ باس كەزى ەدى. ءبىر كۇنى مۇحاڭ مەنى اكا­دەميانىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينس­تيتۋتىنان كورىپ قالىپ، مەنىڭ ادەبيەت سەكتورىنا بارماي نەگە ءتىل جاعىنا اۋىسىپ كەتكەنىمدى سۇرادى. مەن وعان ادەبيەت سەكتورىندا بوس ورىن جوق ەكەنىن، سول سەبەپتى «قازاقشا-ورىسشا» سوزدىككە جىبەرگەنىن ايتتىم.

ال ودان سوڭ ءمۇسىلىم ەكەۋمىز ينس­­تيتۋتتان بىرگە شىعىپ كەلە جات­قاندا جولىقتىردىم. مۇسىلىمگە تۇرمىسقا شىققانىمدى ەستىپ: «ۆوت ونو چتو؟!» – دەپ كۇلگەنى كوز الدىمدا.

– مۇحتار اعا نەگە كۇلدى؟ – دەپ سۇرادىم مۇسەكەڭنەن.

– سەنى العاش كورگەندە مەن دە كۇلگەنمىن، – دەدى ءمۇسىلىم.

– ءتۇرىم سونشاما كۇلكىلى مە ەدى؟ – دەپ جاتىپ كەپ اشۋلانايى­ن وعان.

– تاقيا كيىپ، كىتاپحانادا وزىڭ­نەن اۋىر كىتاپتاردى اۋدارىپ وتىرعان ءتۇرىڭدى كورگەندە كۇلمە­گەندە قايتەم؟ – دەدى ول ودان سايىن ىزالاندىرىپ.

– ونىڭ قاي جەرى كۇلكىلى؟

– جوق، – دەدى ءمۇسىلىم سوسىن ءازىلىن شىنايى اڭگىمەگە بۇ­رىپ. – مەن سەنى العاش كورگەندە قۋان­­­عاننان كۇلدىم، ال مۇحاڭ ءبىز ەكەۋ­مىزدىڭ وتباسى قۇرعانىمىزدى ەستىپ، سۇيسىنگەننەن كۇلگەن بولسا كەرەك، – دەدى.

– مۇحاڭنىڭ كەڭەسىمەن قىز­دار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا اۋىستىم دەپ ايتقانىڭىز ەسى­­مىزدە. وسى تۋرالى كەڭىرەك اڭگى­مەلەپ بەرسەڭىز.

– 1958 جىلدىڭ كوكتەمىندە مۇحتار اۋەزوۆتى ۇيگە شاقىردىق. مۇحاڭمەن بىرگە جۇبايى ۆالەنتينا نيكولاەۆنا، بەلگىلى ادەبيەتشى-عالىمدار زويا كەدرينا، ەۆگەنيا ۆاسيلەۆنا ليزۋنوۆا، ىسقاق دۇي­­سەنباەۆ، ىسمەت كەڭەسباەۆ سۇي­­گەن جارى جۇماش اپايمەن بىر­گە كەلدى. وسى جىلدىڭ كۇزىندە مۇ­حاڭنىڭ ۇيىندە باس قوستىق. ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، عابي­دەن مۇستافين، احمەت جۇبا­نوۆ، قاليبەك قۋانىشباەۆ، با­ۋىر­جان مومىش ۇلى، دميتري سنە­گين، ىسقاق دۇيسەنباەۆ سەكىلدى زيا­لى قاۋىم وكىلدەرىن العاش رەت وسى ۇيدەن جولىقتىردىم. ءبىزدى مۇحاڭ قاسىنا وتىرعىزىپ قويدى. ۆالەنتينا نيكولاەۆنا ۇستەلدىڭ شەت جاعىنا جايعاسىپ، مۇحاڭنىڭ كەيبىر ۇمىت قالدىرعان نارسەلەرىن ايتىپ وتىردى. مۇحاڭنىڭ ۇيىنە ەكىنشى رەت 1960 جىلى شەتەلدەن ورالعاندا باردىق. قالامگەر جاپونيانىڭ ادەبيەتى، مادەنيەتى، ادەت-عۇرپى تۋرالى اڭگىمەلەدى. اسى­رەسە جاپون ايەلدەرى تۋرالى، ولار­­دىڭ يناباتتى، سىمباتتى، نازىك تە ادەپتى بولىپ كەلەتىنىن بايان­دادى.

مۇنان كەيىنگى كەزدەسۋلەردە دە مۇحاڭنىڭ قازاق قىزدارىنىڭ قاسيەتى تۋرالى ايرىقشا ەلجىرەپ ايتىپ وتىرعانىن كوپ كوردىم. ول كىسى ارۋلارىمىزدىڭ تالانتىن، باتىرلىعىن، شىدامدىلىعىن، قاي كاسىپتى دە تەز مەڭگەرىپ، ۇرشىقشا ءيىرىپ اكەتەتىنىن سۇيىسپەنشىلىكپەن اڭگىمەلەيتىن. لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەن كەزىندە ءبىر جولداسىنىڭ اۋىلدان كەلگەن كەلىنشەگىنىڭ ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا جان-جاقتى كەمەلدەنىپ، ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى، كيىنۋ مادەنيەتى جاعىنان ناعىز «لەديگە» اينالىپ شىعا كەلگەنىن ءوز اۋزىنان ەستىگەنىم بار. قازاقتىڭ ارۋ قىزدارى باتىرلار مەن بيلەردىڭ، جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ اسىل دا ادال جارى بولىپ قانا قويماي، ولار­دىڭ قاسىنداعى اقىلشىسى، جۇ­بانىشى، ناعىز سەرىگى بولا بىل­گەنىن، ءتىپتى ەل باسىنا قاتەر تون­گەن جاعدايدا ەرلەرمەن بىردەي ات ۇستىندە ەل نامىسىن قورعاعانىن ماقتانىشپەن اڭگىمەلەيتىن.

1959 جىلدىڭ باسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قور­عادىم. ءبىر كۇنى مەنى مۇحاڭ جول­دان ۇشىراتىپ قالىپ: «مۇندا سەنەن باسقا دا وقىتۋشىلار جەتەرلىك. سەنىڭ ورنىڭ – قىزدار ينستيتۋتى، سوندا بار. اۋىلدان كەلگەن قازاق­تىڭ قاراگوز ارۋلارىن جوعارى مادە­نيەتتىلىككە، ساۋات­تىلىققا، زيالىلىققا تاربيە­لەۋ كەرەك. ولارعا ءدال ءوزىڭ سياقتى ۇستازدار قاجەت. مەن بارىپ ساباق بەرەر ەدىم-اۋ، بىراق وعان قازىر ۋاقىتىم بولماي ءجۇر. قازاقتا «اپاعا قاراپ ءسىڭلى وسەر» دەگەن ءسوز بار» دەپ قىز­دار ينستيتۋ­تىنا نە ءۇشىن با­راتىنىمدى ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇ­سىندىردى. مۇحاڭنىڭ ايتقان اقىل-كەڭەسىنە ول ۋاقىتتا ونشا ءمان بەرە قويماسام دا، ۇستاز وسيەتىن ەكى ەتپەي 1960 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ۋنيۆەرسيتەتتى تاستاپ، قىزدار ينستيتۋتىنا قىزمەتكە ورنالاس­تىم. مۇنداعىلار مەنى قۇشاق جايا قۋانىپ قارسى الدى.

– شىعارمالارىندا دا قازاق ايەلدەرىنىڭ بەينەسى ايرىقشا سۇيىس­پەنشىلىكپەن سيپاتتالماي ما؟!

– بىردە لەرمونتوۆ اتىنداعى ورىس دراما تەاترىندا مۇحاڭنىڭ «تۇنگى سارىنى» ورىسشا قويىلدى. سپەكتاكلدى تاماشالاۋعا مۇحاڭا ىلەسىپ ىسقاق دۇيسەنباەۆ، ءمۇسىلىم جانە تاعى دا ءبىراز اسپيرانتتار باردىق. «نوچنىە راسكاتى» قويى­لىمىندا ە.ديورديەۆ، يۋ.پو­مەرانتسەۆ، ە.پوپوۆ سياقتى تانى­مال ارتىستەر ونەر كورسەتتى. ايەل­دەردەن مەنىڭ ەسىمدە قالعانى – جۇز­تايلاقتىڭ رولىندە ويناعان ۆ.حارلاموۆا ەدى. كەيىپكەرلەردى ورىس تەاترى ارتىستەرىنىڭ ءتاپ-ءتاۋىر سومداعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. اسىرەسە جۇزتايلاقتى كەيىپتەگەن ءارتىس ءبارىن كەلىستىرىپ-اق، نانىمدى ويناپ جۇرگەندەي كورىنگەن. بىراق ۇلى مۇحاڭ سپەكتاكلدىڭ ەڭ ءبىر شارىقتاۋ تۇسىندا: «مىناۋ تىم تايراڭداپ كەتتى عوي» دەدى. بۇل ءسوزدى قالامگەر قازاق ايەلى قانشا سۇلۋ، كورىكتى بولعانمەن ادەپتى، قاراپايىم، سابىرلى دا پاراساتتى قالىپتان اينىماعانىن ەسكە سالۋ ماقساتىندا ايتقان بولسا كەرەك-ءتى.

– جالپى، ادەبيەتتە جانى­ڭىز­­عا جاقىن سونداي بەينەلەر بار ما؟

– مۇحاڭ دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن اۋەزوۆتىڭ ادەبي-مەمو­ريالدىق مۋزەيىندە وتكەن كەشكە شىڭعىس ايتماتوۆ قاتىستى. «مەنىڭ ەلۋىنشى جىلدارى ماس­كەۋدەگى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. وندا ء«جا­ميلا» پوۆەسىم جارىق كورىپ قويعان. «اباي جولىن» جانە ءوزىم­نىڭ پوۆەستەرىمدى قولتىعىما قىسىپ، مۇحاڭدى قوناقۇيدەن ىزدەپ ءجۇرىپ تاۋىپ الدىم. ءبىزدىڭ اراداعى تانىستىعىمىز، ۇزاق دوس­تىعىمىز سول كەزدەن باستالدى. ول كىسىنىڭ مەنى وزىنە جاقىن تارتىپ، جۇمىسىما ءسات ساپار تىلەگەنىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپايمىن» دەدى ادا­مزاتتىڭ ايتماتوۆى. وسى باس­­قوسۋدا مەن دە سۇراق قويىپ ۇلگەر­دىم. ء«سىزدىڭ جازىپ جۇرگەن ءجاميلا، اسەلدەرىڭىز – اۋىلدىڭ قاراپايىم جاي ايەلدەرىنىڭ عانا تاعدىرى. ءدال وسى شەبەرلىگىڭىزبەن قالانىڭ كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ قىز-كە­لىنشەكتەرى تۋرالى تۇشىمدى ءبىر دۇنيە جازۋ ويىڭىزدا بار ما؟» دەپ سۇرادىم. ول: «قازىرگى شى­عىستىڭ زيالى ايەلدەرى تۋرالى كەرەمەت كوركەم تۋىندى جازۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ولاردىڭ بەينەسى وتە كۇردەلى. قازىر مەن «قىزىل الما» پوۆەسىن جازىپ جاتىرمىن. سوندا قىرعىزدىڭ قازىرگى زامانعى ينتەلليگەنت ايەلىنىڭ بەينەسىن بەرۋگە تىرىستىم» دەدى.

– ال كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ قا­زاق ايەلدەرىنەن كىمدەردىڭ ەسى­مىن ايرىقشا اتاعان بولار ەدىڭىز.

– ۇمىتپاسام 1957 جىلدىڭ قا­زان ايى بولسا كەرەك. ادەبيەتشى ەس­ماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ ۇيىنە باردىق. ەساعاڭنىڭ ايەلى شايزا اپاي مەنى بالا كۇنىمنەن جاقسى ءبىلۋشى ەدى. شاقىرىلعان قوناقتار اسا كوپ بولا قويعان جوق، وزدەرىن ەسەپتەمەگەندە باس-اياعى جەتى-سەگىز عانا ادام. سوندا كۇيەۋىمەن قوناققا ەرىپ كەلگەن ايەلدەردەن ەسىمدە قالعانى – اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى ءمۇتاش اشىربەكوۆا ەدى. بىزدەن كوپ بولسا ءتورت-بەس جاس قانا ۇلكەن بولسا كەرەك. بۇرىن ونى تاعى ءبىر وسىنداي قوناقتاردىڭ اراسىنان كورگەنىم بار... وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى قا­زاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ في­لو­لوگيا فاكۋلتەتىن ورىسشا ءبىتى­­رىپ، اكادەمياعا قاراستى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا ورىس­شا-قازاقشا سوزدىك جازۋمەن اينالىسقان اننا يۆانوۆنا دۋيۋنوۆا مەن ەليزاۆەتا نيكو­لاەۆنا شيپوۆامەن بىرگە جۇمىس ىستەدىم. ەليزاۆەتا نيكولاەۆنا سوعىس كەزىندە لەنينگرادتان ال­ما­تىعا قونىس اۋدارىپ، وسى ينس­تيتۋتقا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسقان. سوعىس بىتكەننەن كەيىن ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى لەنينگرادقا قايتا كوشكەندە ول وسىندا قالدى. سول كىسىنىڭ ءمۇتاش تۋرالى ايتقان سوزدەرىن وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇمىت­پايمىن. ءمۇتاش اعىلشىن ءتىلى فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ 1942-1943 جىلدارى لەنينگرادتان كەلگەن عالىمدارمەن قويان-قولتىق جۇ­مىس ىستەپتى. سوندا ولار قازاق­تىڭ ءمۇتاشتاي كورىكتى ارۋ قىزىن العاش كورگەندە قاتتى ءسۇيسىنىپتى. ءوز ارالارىندا ونى «ۆوستوچنايا كراساۆيتسا» دەپ اتاعان دەسەدى. ال ءمۇتاش دەپ ايتۋعا تىلدەرى كەلمە­گەندەرى ءتىپتى ناتاشا دەپ وزدەرىنە جاقىنداتىپ العانعا ۇقسايدى. جارىققا ۇيمەلەگەن كوبەلەكتەي ءمۇتاشتىڭ جانىنان شىعا الماي قالاتىنبىز دەپ ەسكە الاتىن ەلي­زاۆەتا نيكولاەۆنا.

سودان كوپ ۇزاماي ءمۇتاش تۇر­مىسقا شىقتى. تاعدىردىڭ ماڭ­دايعا جازعان بۇيرىعى شىعار، كەيىن ينستيتۋتتان دا، عىلىمي ورتادان دا ءبىرجولا قول ءۇزىپ كەتتى. ايتايىن دەگەنىم، ءمۇتاش ءۇش تىلدە ەمىن-ەركىن سويلەيتىن. ول كەزدە اسىرەسە قازاق ايەلدەرى اراسىنان مۇنداي دارا تۇلعالار، بىرنەشە ءتىلدى مەڭ­گەرگەن عالىمدار نەكەن-ساياق ەدى عوي. شەكسىز سۇلۋلىق پەن اسقان ءبىلىمى ونىڭ ءبىتىم-بول­مىسىن باسقالاردان وزگەشە بيىك­تەتىپ تۇراتىن. ەر-كىسىلەردى ايت­پاعاندا، ونىڭ جانىنداعى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ءوزى ءمۇتاشتىڭ سىمباتىنا تابىنىپ تۇرعانداي سەزىلەتىن. مىنە، سول سۇلۋ ءمۇتاشتى اسەمدىك الەمىنەن مارجان ءسوزدىڭ كەستەسىن تىزگەن مۇحاڭ دا ايرىقشا قۇرمەتتەي الدى. قازاقتىڭ زيالى ارۋلارى دەگەندە مەنىڭ ەسىمە الدىمەن ءمۇتاش بەينەسى ورالا بەرەدى.

– ۇلى دالانىڭ ارۋلارى سۇلۋ­لىعىمەن عانا ەمەس، وجەت تە قايسار مىنە­زىمەن دە دارا تۇرعان دەيسىز عوي...

– ەساعاڭنىڭ ۇيىندەگى سول باس­قوسۋدا مۇحاڭ قازاق قىزدارى تۋرالى تاماشا اڭگىمەلەر ايتىپ بەردى. «قازاق حالقى باسقا شى­عىس حالىقتارىنا قاراعاندا قىز بالا­نى اسا قادىرلەپ، بەتىنەن قاق­پاي، سوڭىنان ءسوز ەرتپەي ەركىن وسىرگەن. ەرلەرمەن بىردەي جاۋعا قارسى نايزا ۇستاپ شىققان وجەت مىنەزدى قىزدارىمىزدىڭ تا­لايىنىڭ اتىن تەك تاريحتان عانا ەستىپ-ءبىلۋشى ەدىك. ال بەرتىنىرەكتە دالا­لىق ەركىندىككە ءتان قايسار رۋحتى مانشۇك پەن ءالياداي ارۋ­لارىمىزدىڭ بويىنان كورمەدىك پە؟! مۇنداي باتىر اتاعىن يەلەنگەن قوس جۇلدىز شىعىستىڭ باسقا جۇرتىندا كەزدەسپەيدى» دەپ قازاق قىزدارى بويىنداعى سان ساپات قاسيەتتى شىن ىقىلاسىمەن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتى.

ءبارىمىز ورتادا كوسىلە سويلەپ وتىرعان جازۋشىنىڭ ءار قيمىل-قوزعالىسىن اڭدىپ، تەسىلە قاراپ قالعانبىز. تىرپ ەتپەي ۇيىپ تىڭ­داپ وتىرمىز. ء«بىزدىڭ قازاق قىز­دارىنىڭ اراسىندا، – دەدى مۇحاڭ، – ءمۇتاش سياقتى ءجۇزى ارشىعان جۇمىرتقاداي اپپاق، بەتىنىڭ ۇشى بوياۋسىز-اق قىزىل نۇرعا مالىنعان كورنەكتى قىزدارىمىز بار». مۇنى ەستىگەندە ءمۇتاش ىڭعايسىزدانىپ قالدى. ءبىراز ۇنسىزدىكتەن سوڭ: ء«سىزدىڭ مىنا سوزىڭىزدەن كەيىن قالايشا كىسى قىزارمايدى؟!» دەدى.

– كوپشىلىككە بەيمالىم تاعى دا ءبىراز تاعدىرلار تۋرالى جاز­عان سياقتى ەدىڭىز. سونىڭ ءبىر-ەكەۋىنە توقتالىپ وتسەڭىز.

–شىعىستىڭ ۇلى عۇلامالا­رىنىڭ ءبىرى – نيزامي سۇيگەن اپپاق ەسىمدى ارۋدى ايتىپ وتىرعان بولارسىز. اي دەسە اۋزى، كۇن دەسە كوزى بار ءھام باتىر اپپاق ەسىمدى قىپشاق ارۋىمەن ول بار-جوعى ەكى-ءۇش-اق جىل ءومىر سۇرگەن عوي. باتىر قىز بىردە تۋعان جەرىن جاۋدان قورعاپ ءجۇرىپ، ابايسىزدا تۇتقىنعا ءتۇسىپ قالادى. سۇلۋ قىزدى ولتىرۋگە جاۋ اسكەرلەرىنىڭ كوزى قيماي ونى ەل بيلەۋشىنىڭ الدىنا الىپ كەلەدى. ول سۇلۋلىعىنا تامسانىپ، جار ەتپەك بولعاندا وجەت مىنەزدى اپپاق جاۋدىڭ بۇل ارەكەتىنە كونبەي، ودان دا ءولىم ارتىق ەكەنىن ايتادى. ولتىرگەننەن ىشتەگى كەگىن قايتارا الماسىن سەزگەن ولار سارايدا اقىن بولىپ جۇرگەن ءارى جاس نيزاميگە قالاماقىنىڭ ورنىنا سىيعا تارتىپ جىبەرەدى. الايدا ارادا ەكى-ءۇش جىل وتىسىمەن قازا تابادى. ول ءومىر بويى ءوزىنىڭ سۇيىكتى اپپاعىن جىرلاپ وتەدى.

ءبىز ءمۇسىلىم ەكەۋمىز قوناقتان قايتقاننان كەيىن كوپكە دەيىن سول اڭگىمەنىڭ اسەرىنەن شىعا الماي جۇردىك. شىركىن، مۇحاڭنىڭ ءار اڭگىمەسى اسىل قازىنا ەدى عوي. قازاقتىڭ تاريحىندا اپپاقتاي ارۋدىڭ ەسىمى ايتىلماي كەلگەنىنە ءمان بەرگەن ءمۇسىلىم ءنيزاميدىڭ پوەما، داستاندارىن كىدىرمەي زەرتتەۋگە كىرىستى. نيزاميگە قاتىستى «قازاق-ازەربايجان بايلانىسى»، «نيزامي جانە قازاق پوەزياسى» اتتى ەڭبەكتەر جازدى. اپپاق تۋرالى سول اڭگىمەنىڭ اسەرى بولسا كەرەك، سول جىلدارى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ «ۆەليكيە ماستەرا سلوۆ» كىتابىن جازىپ، وقىرماندى نيزامي شىعارمالارىمەن جاقى­نىراق تانىستىردى. قاليجان بەك­حوجين ءوزىنىڭ «اپپاق-نامە» پوەماسىن جازدى. ال 1982 جىلى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قىپشاق قىزى اپپاق» اتتى درامالىق تۋىندىسى جارىق كوردى.

– قازاق ايەلى باسىنا تۇسكەن كەز كەلگەن اۋىرتپالىقتى قاس­قايىپ تۇرىپ قارسى الىپ، بالالارىن باعىپ-قاعۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستى بولسىن اتقارۋعا دا­يى­ن تۇراتىنى ءمالىم. كەيىنگى جاس­تارعا ۇلگى ەتەرلىك سونداي قىز-كەلىن­شەكتەردەن كىمدى مى­سال­عا كەلتىرگەن بولار ەدىڭىز؟

– بىردە مۇسىلىممەن ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىندا بىرگە ىستەيتىن بولات سۇلەيمەنوۆانىڭ ۇيىندە قوناقتا بولدىق. بولاتتىڭ كۇيەۋى توقتامىس بەدەلباەۆ زاڭ سالاسىندا قىزمەت ىستەيتىن. ەكەۋى دە سۇڭعاق بويلى، وتە كورىكتى، قازاق دەگەن قانداي حالىق دەپ سۇراعان جۇرتقا ءبىرىن قازاقتىڭ ازا­ماتى، ەكىنشىسىن اياۋلى انا، ادال جار دەپ مىسالعا الىپ كور­سەتۋگە تۇراتىنداي سىمباتتى ءارى قاراپايىم جاندار ەدى. توق­تامىس اكە-شەشەسىمەن بىرگە تۇراتىن. توقتامىستىڭ اناسى ءلايلا مۇح­تارقىزىنىڭ قايناعاسى، دىن­مۇحامەد قوناەۆتىڭ جاقىن اپاسى بولعاندىقتان بۇل ءۇيدىڭ مۇحاڭ­مەن قۇداندالىق جاعىنان دا جاقىندىعى بار ەدى. مۇحاڭ وسى كۇنگى كەشتە بولاتتىڭ بىلىم­دارلىعىنا، تالانتىنا ءتانتى بولىپ، ءبىراز ءسوز سويلەدى. ويت­كەنى ول ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىن ءتامامداپ شىققان قازاقتىڭ ەڭ العاشقى كوزى اشىق قىزدارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. سونداعى ۇلى جا­زۋ­شىنىڭ: «قازاقتىڭ بولات سياق­تى كورنەكتى قىز-كەلىنشەكتەرى دۇنيەجۇزىلىك ۇلكەن فورۋمدارعا قاتىسىپ، ءسوز سويلەۋگە ابدەن لايىق» دەگەن ءسوزى سول كۇنى ونىڭ بو­يىنداعى كوبىمىز ايتا الماي جۇرگەن ءبىر اقيقاتتىڭ بەتىن اشىپ بەردى. بۇعان ول اجەپتاۋىر قىسىلىپ، قىزاراڭداپ قالدى. مۇنىڭ سىرى بەلگىلى ەدى. ويتكەنى ءدال سول ۋاقىتتا ونىڭ عىلىمنان قول ۇزىڭكىرەپ، ءۇي شارۋاسىمەن كوبىرەك اينالىسىپ كەتكەن تۇسى بولاتىن. ءۇش بالانى كامەلەت جاسىنا تولتىرۋ، الاقانىنا قاراپ وتىرعان اتا-ەنەسىنىڭ ىستىعىن سۋىتپاي الدىنا توسىپ وتىرۋ ايتقانعا وڭاي سياقتى بولعانمەن، شىنتۋايتىندا جەڭىل-جەلپى اتقا­رىلا سالاتىن ءىس ەمەس ەدى. عىلىم سالاسىنا اتويلاپ ءىز سالما­عانمەن، اياۋلى جار، ارداقتى انا رەتىندە كوبىمىزدەن ونىڭ جولى دا، ءجونى دە بيىك كۇيىندە قالا بەردى.

– جالپى، باقىت دەگەندى ءسىز قالاي تۇسىنەسىز؟

– ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋ­تىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 1961 جىل­دىڭ جاڭا جىلىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. سول كەشتە ۇجىمنىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى، ازاماتتارى جارىسىپ ونەر كورسەتتى. ماسكالى ارۋلار مۇحاڭدى بىرىنەن كەيىن ءبىرى بيگە شاقىرىپ، قولدان-قولعا تيگىزبەي جاتىر. تولەگەننىڭ بەينەسىندەگى ءمۇسىلىمدى دە كوزدەرىنە بەتپەردە تاققان سۇلۋلار قايتا-قايتا ورتاعا شاقىرىپ، بيدەن قالىسار ەمەس. ويىن-ساۋىق، ءان-بي ءسال سايابىر تاۋىپ، جۇرت داستارقان باسىنا جايعاسار تۇستا مۇحاڭ دوستارىنا، جاستارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، بىلاي دەدى: «كوپ جاساپ، جاقسى ءومىر سۇرگەن بىرەۋدەن ادامنىڭ باقىتى تۋرالى سۇراعاندا، ول كىسى كوپ جاساعان جىلداردىڭ بىرنەشە جىلىندا، كۇنىندە، ساعاتىندا عانا باقىتتى بولعانىن ايتىپتى. ول ساناۋلى جىلدار، كۇندەر، ساعاتتار وسىنداي، ناق قازىرگى وزدە­رىڭىزبەن بىرگە وتىرعانداي كوڭىلدى دوستاردىڭ، شاكىرتتەردىڭ اراسىندا جانە سىيلاس، سۇيىكتى ادامداردىڭ قاسىندا بولعان ساعاتتاردان تۇ­رادى ەكەن».

كەيىن ءمۇسىلىم مۇحاڭنىڭ وسى كەشتە ايتقان كەرەمەت سوزدەرىنىڭ تاسپاعا باسىلماي قالعانىنا وكىنىپ، «بۇل ول كىسىنىڭ ءوز دوستارىمەن، شاكىرتتەرىمەن قوشتاسقان سوڭعى ءسوزى سياقتى ەستە قالدى» دەپ ءجۇردى. سوندىقتان جاقسى-جاي­ساڭ­مەن وتكىزگەن ءار ءساتىڭدى باقىتقا بالا دەپ وسيەت ايتقىم كەلەدى كەيىنگى ۇرپاققا.

 

اڭگىمەلەسكەن

قاراشاش توقسانباي،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

ۇقساس جاڭالىقتار