ماماندىعى زاڭ قىزمەتكەرى بولعانىمەن, بۇعان دەيىن بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى اتانعان, سونىڭ ىشىندە اقىن ج.ناجىمەدەنوۆ ءومىرىنىڭ كەيبىر قىرلارىن قامتيتىن «مەنىڭ قازاقستانىم – جۇمەكەن» كىتابىن جازعان مارات اقتورعاي ۇلىمەن ورال مۇراعاتىندا كەزدەسىپ, قاسىم اقىننىڭ ومىرىنە قاتىستى اڭگىمەلەسىپ قالدىق.
– 2005 جىلى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتى زەرتتەپ جۇرگەن كەزىمدە قاسىمنىڭ ولەڭدەرىن دە قاراپ, ۇقساستىق ىزدەي باستادىم. ءبىر بايقاعانىم, قاسىم امانجولوۆ شىعارماشىلىعى, ءومىر جولى جۇيەلى زەرتتەلمەگەن. عىلىمي جولعا تۇسپەگەن, – دەيدى مارات ازبانباەۆ.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز قاسىمنىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى ءاربىر دەتالدى تۇبەگەيلى زەرتتەپ, اقىننىڭ شىنايى ءومىربايانىن جازۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى ەكەن. «بۇل قاراپايىم وقىرمان ءۇشىن دە, ادەبيەت تاريحى ءۇشىن دە قىزىقتى بولار ەدى», دەيدى زەرتتەۋشى.
قاسىم امانجولوۆتىڭ ورال قالاسىنا كەلۋى تۋرالى وسى كەزگە دەيىن ايتىلىپ كەلگەن نۇسقادا اقىننىڭ لەنينگراد قالاسىندا ورمان تەحنيكۋمىندا وقىپ ءجۇرىپ سىرقاتقا ۇشىراعانى, ءتىپتى ولەر جاعدايعا جەتكەنى, سودان «ەڭ بولماسا قازاق جەرىنىڭ شەتىنە جەتىپ جىعىلايىن» دەپ ورال قالاسىنا كەلگەندىگى ءسوز بولادى. الايدا مارات ازبانباەۆ بۇل جونىندە باسقا پىكىردە ەكەن.
– قاسىمنىڭ لەنينگرادتا وقىعانى تۋرالى ناقتى قۇجات, دالەل جوق. مەنىڭ ويىمشا ول ورالعا سەمەيدەن ارنايى كەلدى. سول كەزدەگى جەرگىلىكتى وبلىستىق باسىلىم – «ەكپىندى قۇرىلىستىڭ» باسىندا قاسىمنىڭ جەرلەسى, تانىسى ءزايتۇن سىزدىقوۆ جاۋاپتى رەداكتور بولىپ وتىرعان ەدى. ءزايتۇن دە – قارقارالىنىڭ تۋماسى, ەكەۋى جەرلەس. ونىڭ ۇستىنە ءزايتۇن 1923-1926 جىلدارى سەمەيدە پارتشكولدا وقىعان. 1921-1927 جىلدارى قاسىم دا سەمەيدە بولدى. سوندىقتان ەكەۋى بۇرىننان تانىس بولدى دەپ ايتا الامىز. ورالعا قاسىم ءزايتۇندى ساعالاپ كەلگەنى انىق, – دەيدى مارات اقتورعاي ۇلى.
1932 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي قاسىم ورال قالاسىندا بولعانى ونىڭ «15 بەلەستە» دەگەن ولەڭىنەن دە كورىنەدى. ولەڭ سوڭىندا «7 نويابر, 1932. ورال» دەپ قول قويىلعان.
«ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنىڭ 1930 جىلدارداعى ساندارىندا قاسىمنىڭ قالامىنان تۋعان ولەڭدەر, ماقالا-رەپورتاجدار ءجيى كەزدەسەدى.
گازەتتىڭ 1934 جىلعى 23 اقپانداعى سانىندا قاسىم امانجولوۆتىڭ «ايبىندى قىزىل اسكەر كۇشى» اتتى توپتاما ولەڭدەرى جاريالانىپتى. ءدال وسى نومىردە «كەڭەس ەلىن قورعاۋ ءۇشىن ودان سايىن كۇشەيتىپ نىعايتامىز!» دەگەن ۇرانمەن سسسر-ءدىڭ قورعانىس حالىق كوميسسارى, ايگىلى كليم ۆوروشيلوۆتىڭ پارتيانىڭ XVII سيەزىندە سويلەگەن ءسوزى باس ماقالا رەتىندە بەرىلگەن. بۇل باياندامادا قولباسشى كەڭەس وداعىندا اتتى اسكەردى, جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى باستاما كوتەرسە, ورالداعى اتتى اسكەر پولكىنىڭ جاۋىنگەرى قاسىم امانجولوۆ گازەتتىڭ ءدال وسى نومىرىندە:
«...ءبىز ەشكىمگە تيمەيمىز,
تيمەيمىز, باس يمەيمىز.
ەلىككەنگە ەرمەيمىز,
ەشكىمنەن جەر الماي-اق
وركەندەيمىز. سونداي-اق –
جەرىمىزدەن بەرمەيمىز.
ەشكىمگە ءبىر جاپىراق!
ەگەر ءسوزدى ۇقپاسا,
تاعى پىشاق سۇقتاسا,
الىپ قايتار «سىيلارىن».
بولات قىزىل اسكەرىم
كۇل تالقان عىپ تىستەرىن
ويىپ تۇسەر ميلارىن
كەت, كاپيتال, جابىسپا!
بۇل جاۋابىم بارىنە:
دۇنيە جيانگەرىنە,
گەرماننىڭ پاشيستەرىنە,
جاپوننىڭ تەنتەكتەرىنە,
پولشە جەندەتتەرىنە,
سوقتىقپاسىن ەلىمە
شىداي الماس جەر ءجۇزى –
پرولەتاريات تەزىنە!», دەپ جىرلايدى.
قاسىمنىڭ ورال باسىلىمدارىندا جاريالانعان جازبالارىنان جەكە ومىرىنە قاتىستى كوپ دەرەكتەردى تابۋعا بولادى. ماسەلەن, «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنىڭ جاستار قوسىمشاسىندا «سوۆەت جاسىنىڭ كۇنى» دەگەن ايدارمەن قاسىمنىڭ «كۇندىك ءومىر» اتتى ماقالاسى جاريالانعان. وندا اقىن 1936 جىلى 26 ناۋرىزدا تاڭەرتەڭ ۇيقىدان تۇرعانىنان باستاپ, كەشكە دەيىنگى ءومىرىن شەبەر تىلمەن سيپاتتاپ جازعان. ماقالا «كومسومول ۇرپاعى» گازەتىنىڭ 3 ساۋىردەگى №16 سانىندا جارىق كورگەن.
«...شار ەتە تۇسكەن داۋىس شەكەمنەن ءوتتى. سەلك ەتىپ ويانىپ, كوزىمدى اشىپ السام: دوسىمنىڭ كىشكەنە بوپەسى ەڭبەكتەپ ەسىككە بارىپ, (اشامىن دەپ قولىن قىستىرىپ السا كەرەك) باقىرىپ وتىر ەكەن. بارىپ كوتەرىپ الدىم دا, توسەگىنىڭ ۇستىنە دومالاتا سالدىم...
...كوزدىڭ بىلشىعىن ۇگە-مۇگە شىق-شىق ەتكەن ساعاتقا قاراسام, 8-ءدى سوعىپ كەتكەن ەكەن. تەرەزەگە بارىپ, سىرتقا كوز سالدىم. ناعىز جازعىتۇرىمعى ماۋجىراعان تابيعات. ۇشى-قيىرى جوق ايدىنداي كوك اسپاندا كولبەي جۇزگەن كەربەز كۇن كوكجيەكتەن كوتەرىلىپ, ك ۇلىمدەپ قاراپ, نۇر ساۋلەسىن جەرگە توگىپ تۇر. كۇننىڭ التىن نۇرىنا قاناتى شاعىلىسىپ, جالت-جۇلت ەتىپ ءبىر بۇركىت قالقىپ كوكتە كەتىپ بارادى. تۇندە توڭازىپ جاتقان جەر كۇننىڭ ىستىق نۇرىنا بالبىراپ ەري باستاعان, كۇن نۇرىمەن ويانعان قار سۋى جىلانداي يرەتىلىپ, سىلاڭداپ, جىرا-جىرامەن جىلجىپ بارادى. ىلەزدە كۇننىڭ نۇرى تەرەزەدەن ءوتىپ, ۇيگە كىردى. بالا كەزدەگىم ويىما ءتۇسىپ كەتىپ, اينانى الىپ, كۇننىڭ نۇرىنا توسا قويدىم. ايناعا شاعىلىسقان التىن ساۋلە توبەگە ىرعىپ شىعىپ, ەركەلەگەندەي جىمىڭداپ, بيلەپ تۇرا قالدى...
ادەتىم بويىنشا كەرىلىپ, سوزىلىپ, گيمناستيكە جاسادىم. بىراق ءۇيدىڭ ىشىندە جاساعان گيمناستيكەنىڭ قانشا بابى كەلە قويادى؟ تۋرنيكتىڭ ورنىنا شەگەگە اسىلاسىڭ... كەيبىر نومىرلەرىن تاستاپ تا كەتەسىڭ...
جۋىنىپ, كيىنىپ الدىم دا, تۇندەگى جازعاندارىمدى قولىما الىپ:
تابيعات
توقتامايدى سابىر ەتىپ,
تابىلماس
توقتاتۋعا ەشبىر تەتىك.
وزگەرمەك
سىرى داعى, جىرى داعى
ومىرگە
بىرەۋ كەلىپ... بىرەۋ كەتىپ... – دەپ باستاپ قۇلديلاتىپ بارا جاتقانىمدا, كۇجىلدەپ ساماۋرىن دا كەلىپ قالدى.
4-5 اياق شايدى ىلەزدە تاستاپ الدىم دا, سۇر شينەلدى كيىپ الىپ, قارا بورىكتى قيسايتا تاستاپ, كەڭسەگە قاراي بۇلكىلدەدىم...»
اقىن بۇدان كەيىن جاياۋلاپ جۇمىس ورنىنا – «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا بەت العانىن, «سوۆەت كوشەسى مەن كامونەس كوشەسىنىڭ مۇيىسىندەگى داعدىلى شيرەتكە كەلىپ تۇرا قالىپ», جاڭا گازەت-جۋرنال ساتىپ العانىن, رەداكتسياداعى ارىپتەستەرى, قىزمەتى تۋرالى, جۇمىس اياعىندا كىتاپ دۇكەنىنە كىرىپ, «ساكەننىڭ «ايشاسىن», ءسابيتتىڭ «اق ايۋىن», قاليدىڭ «الىنعان امالىن», تايىردىڭ «مۇز تولقىنىن» العانىن», ۇيدەگى كەشكى تاماقتان كەيىن قولىنا ماندالين اسپابىن الىپ:
سىمعا ءتىزىپ سىزىلتىپ,
قالىقتاتىپ, قۇبىلتىپ,
كەۋدە تەڭىز تاسقانداي,
كۇركىرەگەن اسپانداي,
كۇڭىرەنتە گۋلەتە...
كەيدە بۇلبۇل داۋسىنداي –
تامىلجىتا, ۇزىلتە,
كەيدە تامعان تامشىداي –
سورعالاتا, تىزىلتە...
دو, رە, مي, فا, سول, ءلا, سي
لاقىلداتا توكتى كۇي! – دەپ جىرلاعانىن – ءبارىن-ءبارىن ادەمى سۋرەتتەيدى.
جايىق جاعاسىنداعى جاسىل قالانى شىنايى ءسۇيىپ, «ورالىم مەنىڭ, ورالىم» دەپ جىرلاعان اقىندى باتىسقازاقستاندىقتار دا ۇمىتا قويعان جوق. وبلىس ورتالىعىنىڭ قاق ورتاسىنداعى كونە كوشەلەردىڭ بىرىنە قاسىم امانجولوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن. بۇرىنعى كەڭەس, قازىرگى نۇرسۇلتان نازارباەۆ داڭعىلىندا ورنالاسقان تاريحي عيمارات – «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنىڭ بۇرىنعى رەداكتسياسىنىڭ قابىرعاسىندا قاسىم مەن ابدوللا جۇماعاليەۆكە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. قاسىمنىڭ ءوزى ءبىر بولمەسىن جالداپ تۇرعان دەلىنەتىن كارەۆ كوشەسىندەگى 69-ءۇيدىڭ قابىرعاسىندا دا اقىننىڭ از كۇن ءومىرى وسىندا وتكەنى جونىندە جازىلعان بەلگى بار. جەرگىلىكتى قالامگەرلەردىڭ باستاماسىمەن وسى عيماراتتى قاسىم مەن ابدوللانىڭ مۋزەي-ۇيىنە اينالدىرۋ ماسەلەسىن جەرگىلىكتى بيلىك تە قولداپ وتىر.
– دەگەنمەن قاسىم مەن ابدوللاعا ارنالعان مۋزەي اقىن تالاي جىرلاعان سوۆەت كوشەسىندە, «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ تاريحي عيماراتىندا بولسا, ءتىپتى عانيبەت بولار ەدى. قاسىمنىڭ ورالداعى جىلدارى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاعى ءبىر الىپ تۇلعاسى – قاجىم جۇماليەۆتىڭ ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتكەن جىلدارىمەن تۋرا كەلەدى. قاجىمنىڭ باستاماسىمەن ورالدا «ادەبيەت ۇيىرمەسى» قۇرىلعان, ول ۇيىرمەنىڭ بەل ورتاسىندا ابدوللا جۇماعاليەۆ, جاردەم تىلەكوۆ, قۋان تاستايبەكوۆ, باتىر قىدىرنيازوۆتارمەن بىرگە قاسىم دا جۇرگەن. 1936 جىلى ءسابيت مۇقانوۆ ورالعا ارنايى كەلىپ, وسى ۇيىرمەدە جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلارمەن كەزدەسۋ وتكىزەدى. سوندىقتان مۇنداي مۋزەي اشىلسا, قازاق ادەبيەتىنىڭ 1940 جىلعا دەيىنگى تولقىنىنا كورسەتىلگەن زور قۇرمەت بولار ەدى, – دەيدى مارات ازبانباەۆ.
ورالدا قاسىم امانجولوۆ اتقارعان جۇمىستىڭ ءبىر باعىتى – جەرگىلىكتى قازاق تەاترىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ بولاتىن.
– 1935 جىلدىڭ باسىندا قاسىم امانجولوۆ وبكوم شەشىمىمەن تەاتر ستۋدياسىن باسقارۋعا جىبەرىلگەن. ول وسى قىزمەتتە 1936 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جۇمىس ىستەگەن. كاسىبي رەجيسسەر جۇمات شانين ورال قالاسىنا 1936 جىلى 25 جەلتوقساندا كەلىپ, تەاترعا كوركەمدىك باسشىلىقتى قولعا الدى, – دەيدى مارات ازبانباەۆ.
بۇل تۋرالى دا سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى ىزمۇقان قۇرامىسوۆتىڭ «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىندە جاريالانعان بايانداماسىندا كەڭىنەن ايتىلعان.
اقىن ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭىن جالىقپاي زەرتتەپ جۇرگەن ولكەتانۋشى جاقىندا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆكە حات جولداپتى. سونداعى ءوتىنىشى – 1948 جىلى ءنيزاميدىڭ تويىنا بارعان قاسىمنىڭ ولەڭىنە ارقاۋ بولعان ازەربايجان قىزى سانانىڭ تاعدىرى مەن تاريحىن ءبىلۋ. «نيزامي تويىنا قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستاننان مۇحتار اۋەزوۆ پەن قاسىم امانجولوۆ بارعان. قاسىم سول ساپارىندا ەكى ولەڭ جازدى. باۋىرلاس ەكى حالىقتى ءبىر نۇكتەگە توعىستىراتىن وسىنداي وقيعالاردى حاتتاۋ, تاريحتا قالدىرۋ كەرەك. بۇل اقىن ءومىرىنىڭ دە ءبىر پاراعىن تولىقتىرار ەدى» دەپ سانايدى زەرتتەۋشى.
قالاي بولعاندا دا ورال قالاسىنىڭ تاريحىندا قاسىمنىڭ ءىزى سايراپ جاتسا, قاسىمنىڭ ومىرىندە دە ورال شاھارىنىڭ ورنى بولەك. ورالدا وتكەن بەس جىل ىشىندە قاسىم ناعىز شىعارماشىل تۇلعاعا اينالىپ, شىڭدالىپ وسكەنى انىق. «تونالماعان كونە مۋزەي سەكىلدى» قالا كوشەسىندە كەلە جاتقاندا, قاسىمنىڭ قوڭىر ءۇنى قۇلاققا كەلەتىندەي:
«ورالىم, سەنىڭ قوينىڭدا,
ويناقتاپ وتكەن جىلدارىم.
جارقىلداپ جايىق بويىندا,
دوستارمەن سايران قۇرعامىن.
شاعاننىڭ بويى كوك شالعىن,
شالقامنان جاتقام شاڭقاي
ءتۇس,
گۇل بولىپ مەنىڭ قۇشاعىم,
كەۋدەمە قونعان بۇلبۇل قۇس
ءومىردىڭ التىن كەسەسىن,
توسقانمىن ايدىڭ نۇرىنا,
كەشكەنمىن سوۆەت كوشەسىن,
كەۋدەمدى اشىپ قۇربىما.
سوناۋ ءبىر شەتتە, سوناۋ ءۇي,
كەتەر مە, ءسىرا, كوڭىلدەن؟!
الۋشى ەد تارتىپ مەنى ىلعي
ماحاببات ىستىق لەبىمەن.
تەرەزە الدى – جاس تەرەك,
تۇر ەكەن كىمدەر سۇيەنىپ؟
ءجۇر ەكەن كىمدەر ەركىندەپ,
جۇرەگىن ۇستاپ, ۇيگە ەنىپ؟..»
باتىس قازاقستان وبلىسى
