تەاتر • 02 ناۋرىز، 2021

كىشكەنتاي كورەرمەن كىمگە وكپەلەيدى؟

52 رەت كورسەتىلدى

تىلسىمىن ىشىنە بۇككەن قۋىرشاق ونەرى ەرتە زاماندارداعى جارمەڭكەلەردەن باستاۋ الىپ، بۇگىندە بالالارعا رۋحاني-مادەني ءومىردىڭ العاشقى باسپالداعى بولىپ وتىر.

ساحنادا ءتىرى ادام سەكىلدى ويناپ-كۇلەتىن ءھام ءتۇرلى-ءتۇستى وبرازدارىمەن كوڭىلدى اۋلاپ، جاقىن دوسىڭداي سىر شەرتەتىن قۋىرشاقتار بالا-كورەرمەننىڭ ساناسىنا تەز ءسىڭىپ، رۋحاني يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرادى.

اسىرەسە، قۇندىلىقتار اۋىسقان قازىرگى قوعام بالا تاربيەسىنە ىقپال ەتەتىن ساحنالىق مادەني شارالارعا مۇقتاج. سوندىقتان قاي سالادا دا رۋحاني جاڭعىرۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتقان كەزەڭدە قۋىرشاق ونەرىنە باسا ءمان بەرگەنىمىز ابزال. وسى ماقساتتا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ساناۋلى تەاتردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە ءۇڭىلىپ، «قۋىرشاقتاردىڭ» سوزىنە قۇلاق قويدىق.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە رۋحانياتتىڭ تەمىرقازىعى سانالاتىن بارلىعى 65 تەاتر بار: ونىڭ 54-ءى مەملەكەتتىك، 11-ءى جەكە مەنشىكتە. ال جاس كورەرمەندەرگە ارنالعان 6 تەاتر بولسا، قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ سانى – 7. ولار الماتى، نۇر-سۇلتان، اقتوبە، پەتروپاۆل، قوستاناي، اقتاۋ، شىمكەنت قالالارىندا ورنالاسقان (ايتا كەتەيىك، جەزقازعان قالاسىنداعى قۋىرشاق تەاترى قازىر وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ قۇرامىندا). ال قىزىلوردا دراما تەاترىندا بولىمشە عانا جۇمىس ىستەيدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، بىلتىر وسى 65 تەاتردا 1834 سپەكتاكل قويىلىپتى. ونىڭ 266-سى جاڭا قويىلىم بولسا، 3204 مادەني ءىس-شارا بالالارعا ارنالعان. سول قويىلىمداردى تاماشالاۋعا 893 954 كورەرمەن بارسا، ونىڭ 321 449-ى – بالالار. بۇل كورسەتكىشتەر ون سەگىز ميلليوننان اسا حالقى بار قازاقستان ءۇشىن از با، كوپ پە – باعامداي بەرىڭىز.

 تۇڭعىش تەاتر

سوناۋ 1935 جىلى قازاق توپىراعىندا تۇڭعىش قۋىرشاق تەاترى قۇرىلعان ەدى. الماتى قالاسىنداعى مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى وسى دارا ونەر جولىندا ەڭبەك ەتىپ، قۋىرشاقشىلاردىڭ بىرنەشە بۋىنىن دايىنداپ شىعاردى. بۇگىندە تەاتر رەپەرتۋارىندا بالدىرعاندار مەن ەرەسەكتەرگە ارنالعان 40-قا جۋىق قويىلىم بار (بارلىعى ەكى تىلدە جۇرەدى). ماسەلەن، ەرەسەكتەرگە ارنالعان شەكسپير، ش.ايتماتوۆ سىندى ىرگەلى اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىنان باستاپ، كىشكەنتاي بوبەكتەرگە باعىتتالعان ەرتەگى-اڭىزدار – تەاتر ۇجىمىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسى.

مۇندا ءار ماۋسىمدا جاڭا 4-5 قويىلىمنىڭ پرەمەراسى ۇسىنىلادى. قازىر تەاتر رەپەرتۋارىندا ەركىن جۋاسبەكتىڭ «و، توبا»، الىبەك فايزۋللا ۇلىنىڭ «التىن ادام»، راحىمجان وتارباەۆتىڭ «ساعىنىش ءشوبى»، جاقىپ وماروۆتىڭ «ق ۇلىنشاق پەن بولتىرىك» شىعارمالارى ءجۇرىپ جاتىر. ال وسىدان 38 جىل بۇرىن ساحنالانعان «قۋىرشاق دۋمان» سپەكتاكل-كونتسەرتى (رەجيسسەرى ءارى اۆتورلارى – سۇلتانعالي شۇكىروۆ، قۇرالاي ەشمۇراتوۆا) ءالى دە كورەرمەن سۇرانىسىندا.

ايتا كەتەيىك، تەاتردا 500-گە جۋىق قۋىرشاق بار. ءتىپتى، جاسالعانىنا 50-60 جىل تولعان ارداگەر قۋىرشاقتار دا كەزدەسەدى ەكەن.

تەاتر ۇجىمىنىڭ ايتۋىنشا، ونەر ورداسىندا كادرلىق ماماندار جەتكىلىكتى، ياعني تەاتردىڭ ەشقانداي ءوتىنىش-سۇراۋى جوق. ال ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ دوتسەنتى، ونەرتانۋشى مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا قۋىرشاق تەاترلارىندا كاسىبي ماماندار جەتىسپەيتىنىن ايتادى. «بۇگىندە ق.ەشمۇراتوۆا، س.ماقۇلبەكوۆ، ن.ناسىروۆا سىندى كورنەكتى قۋىرشاقشىلاردىڭ ءىزىن باسىپ، جاڭا بۋىن ج.تۇسىپبەكوۆ، ا.زايتسەۆ، د.جۇماباەۆا، ت.ب. رەجيسسەرلەر وزدەرىنىڭ جاڭاشىل ىزدەنىستەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر. الايدا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ترۋپپالاردى قوسقاندا 20-عا جۋىق قۋىرشاق ۇجىمى بارىن ەسكەرسەك، وندا ارنايى مامان رەجيسسەرلەردىڭ ازدىعى بايقالادى. سونىمەن قاتار قۋىرشاق تەاترىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى – قۋىرشاق جاسايتىن شەبەرلەردىڭ جوقتىعى. بۇل كاسىپكە وقىتاتىن وقۋ ورنى دا جوق. سول سەبەپتى قۋىرشاقتاردىڭ ساپاسى، جاسالۋ تەحنيكاسىنىڭ جۇتاڭدىعى شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى. شەتەلدىك قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ دامىعان تەحنيكانى ءتيىمدى پايدالانۋى كورەرمەننىڭ اسەرىن كۇشەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. اتاقتى فرانتسۋز قۋىرشاقشىسى فيليپپ جانتي قويىلىمدارىن قاراساڭىز، وسىنداي ويعا كەلەسىز»، دەدى م.جاقسىلىقوۆا.

ال قازاق قۋىرشاق تەاترىنىڭ تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى قۇرالاي ەشمۇراتوۆا قۋىرشاق دايىندايتىن مامانداردىڭ جوقتىعىنان الدەقايدا ماڭىزدى ماسەلە بار دەيدى.

«قازىر بۇكىل رەسپۋبليكاعا قۋىرشاق جاسايتىن ەكى-ءۇش-اق ادام بار. ولاردىڭ كوبىسى قۋىرشاق تەاترلارىندا ەمەس، اكادەميالىق دراما تەاترلاردا جۇمىس ىستەيدى. ويتكەنى ول جاقتىڭ جاعدايى جاقسىراق.

ەڭ الدىمەن، جوعارى وقۋ ورىندارىندا قۋىرشاق جاساۋدى ۇيرەتەتىن ارنايى ءبولىم اشىلۋى كەرەك. سوندا قۋىرشاق دايىندايتىن ماماندار كوپتەپ شىعار ەدى. بۇل – قولعا الىنسا، شەشىلەتىن ماسەلە. بۇدان بولەك قۋىرشاق تەاترلارىنا قازاقتىلدى كاسىبي اكتەرلەر جەتپەي جاتادى. اسىرەسە، وبلىستىق تەاترلار كاسىبي ماماندارعا مۇقتاج. ماسەلەن، ەلىمىزدەگى مىقتى تەاترلاردىڭ ءبىرى – قوستاناي قۋىرشاق تەاترىندا قازاق ترۋپپاسى جوق. بارلىق رەپەرتۋارى ورىس تىلىندە جۇرەدى. ياعني «تەاتر – بالا تاربيەلەيتىن رۋحاني ورىن» دەسەك، قوستانايلىق بالالار ورىسشا تاربيەلەنۋدە. ال بۇل تۇيتكىلدىڭ توركىنى مامان جەتىسپەۋدەن شىعادى. سوندىقتان باستى ماسەلە قۋىرشاق جاسايتىن ادامداردىڭ جوقتىعىندا ەمەس، قازاقتىلدى قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ ازدىعىندا بولىپ وتىر»، دەدى ول.

مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ ەڭ جاندى جەرىنە اينالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا قازاق ءتىلىنىڭ حال-احۋالىن ءجىتى نازارعا العان ەل پرەزيدەنتىنىڭ ناقتى تاپسىرمالارىنا سايكەس اتالعان ماسەلە ۇلتتىق نەگىزدە شەشىمىن تابادى دەپ سەنەمىز. ال وڭىرلىك قۋىرشاق تەاترلارىنداعى كادر تاپشىلىعى، وكىنىشكە قاراي، جاقىن ارادا ءتۇيىنى تارقايتىن ماسەلە بولماي تۇر.

اقتوبە وبلىستىق «الاقاي» قۋىرشاق تەاترى ديرەكتورى ءاسيا قۇرمانالينانىڭ سوزىنشە، تەاتر ارتىستەرىنىڭ كوبى دراما اكتەرلەرى ەكەن. ياعني كاسىبي قۋىرشاقشىلار جەتپەيدى. ءتىپتى سوڭعى ەكى جىلدا تەاتر تۇراقتى رەجيسسەرسىز جۇمىس ىستەگەن. قازىر شىعارماشىلىق ۇجىمدا ءبىر عانا رەجيسسەر بار. ال كادر ماسەلەسىنىڭ نەگىزگى سەبەبى مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى جالاقىسىنىڭ ماردىمسىزدىعىنا بايلانىستى، دەيدى تەاتر ۇجىمى. 

جاس دراماتۋرگتەر نە جازىپ ءجۇر؟

قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە بالالار تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرگەن اۆتورلار از دا بولسا، بار. اسىرەسە، بالالار دراماتۋرگياسىندا وقتىن-وقتىن جاڭا ەسىمدەردى بايقاپ ءجۇرمىز. ماسەلەنكي، جاس دراماتۋرگ الىبەك بايبولدىڭ «ارىپتەر الەمىنە ساياحات» ەرتەگىسى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا، «جەتى ويىنشىقتىڭ جەڭىسى» ەرتەگىسى ج.ايماۋىتوۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق قازاق مۋزىكا-دراما تەاترىندا قويىلىپ ءجۇر. سونداي-اق بۇل تىزىمدە ءانناس باعدات، مەيىرجان الىبەك ۇلى، جانىبەك الىكەن، ايدانا الامان، ايدىن سالبان، سايا قاسىمبەك سىندى ت.ب. جاس دراماتۋرگتەر توبە كورسەتەدى. الايدا اتالعان اۆتورلاردىڭ بالالارعا ارنالعان ەرتەگى-قويىلىمدارى قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ ساحناسىنا بۇيىرماي ءجۇر. بۇنىڭ سەبەبىن «ويىنشىقتار»، «كۇندەلىك»، ء«تورت قاۋىرسىن، مىستان، بايتەرەك» جانە قۋىرشاق تەاترىنا ارناپ جازىلعان «باعدارشام» ەرتەگىلەرىنىڭ اۆتورى، شىعىس قازاقستان وبلىستىق اباي اتىنداعى مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ قويۋشى رەجيسسەرى ايدىن سالبان بىلاي دەپ ءتۇسىندىردى.

«ەرتەگىلەر جازىلىپ ءجۇر، بىراق سول جازىلعان كۇيى قالادى. ال تەاترلار تەك ناۋرىز بەن جاڭا جىلدىق قويىلىمدارعا عانا سۇرانىس جاسايدى. مەنىڭشە، بالالار شىعارمالارىنىڭ قارقىندى دامۋىنا جىل سايىن بالالار قويىلىمدارىنىڭ فەستيۆالدەرى، دراماتۋرگيالىق بايقاۋلارى جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىلعانى ءجون»، دەيدى ول. ءسوز-اق. بيىل مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «بالالار ادەبيەتىن قولداۋ جىلى» دەپ جاريالاعانىن ەسكەرسەك، اتالعان ۇسىنىستار جۇزەگە اسۋى بەك مۇمكىن.

ال نۇر-سۇلتان قالالىق قۋىرشاق تەاترى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قۋات ەجەمبەك دراماتۋرگتەردىڭ قۋىرشاق ساحناسىنا لايىقتاپ جازا الماي جۇرگەنىن العا تارتتى.

«دراما تەاترلارى سەكىلدى، قۋىرشاق تەاترى دا ءمولدىر تۋىندىلارعا سۋساپ تۇر. ماسەلەنى ارىرەكتەن ىزدەۋ كەرەك سياقتى. كەزىندە بالا بولىپ، قۋىرشاق تەاترىنا كەلمەگەن ادام، قانداي پەسا جازباق؟ تەاترعا دەگەن ماحاببات بالالىقتان باستالادى. ءبىزدىڭ قازىرگى كورەرمەندەر، ەرتەڭگى ۇلكەن تەاترلاردىڭ كۇيىن كۇيتتەيتىن كىسىلەر ەمەس پە؟ قۋىرشاق تەاترىنا مۇلدە كەلمەگەن، كورمەگەن ادامدار دا بىزگە پەسالارىن جىبەرەدى. ولاردىڭ كوبىسى تالاپقا ساي كەلمەيدى. سەبەبى قۋىرشاق تەا-
ترىنىڭ ءوز زاڭدىلىقتارى، ءوز ءتىلى، ءوز ادەبى بار. كۇردەلى، ۇزاق قويىلىمداردى مۇندا قويا المايسىڭ – بالا قابىلداي المايدى. جانە قۋىرشاق تەاترىندا ساحنالاناتىن قويىلىمدارداعى وقيعالار جىلدام-جىلدام اۋىسىپ وتىرۋ كەرەك. ايتپەسە كىشكەنتاي كورەرمەندەردى جالىقتىرىپ، شارشاتىپ الاسىڭ. كەيبىر پەسالاردى ءوزىمىز وڭدەيمىز. ءبىرشاما وزگەرتەمىز»، دەيدى ول.

قۋىقتاي جەردەگى «قۋىرشاق» نەمەسە مادەنيەت باسقارماسى نەگە جاۋاپ بەرمەيدى؟

2007 جىلى جاستار تەاترىنىڭ جانىنان ەل استاناسىندا العاش رەت قۋىرشاق تەاترىنىڭ نەگىزى قالاندى. كەيىن 2010 جىلى رەسمي تۇردە قۇرىلىپ، جەكە شىققان تەاتر سول ۋاقىتتان بەرى ءوز قۋىرشاقتارىن سويلەتىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا تەاتر رەپەرتۋارىندا 30-عا جۋىق قويىلىم بار. بارلىعى ەكى تىلدە جۇرەدى. رەپەرتۋار جىلىنا 3 جاڭا قويىلىممەن جاڭارىپ وتىرادى. ماسەلەن، بىلتىر «جارىق ساۋلە» (اباي قۇنانباەۆتىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان ادەبي كومپوزيتسيا، اۆتورى ق.ەجەمبەك، قويۋشى-رەجيسسەرلەرى ق.ەشمۇراتوۆا، ا.سالاەۆا)، «ەلۆين جانە جۇمباق ورماننىڭ تۇرعىندارى» (اۆتورى م.ارعىمباەۆا، قويۋشى-رەجيسسەرى ا.سالاەۆا) قويىلىمدارى قوسىلسا، بيىل «الدار كوسە جايلى نە بىلەمىز؟» (ينستسەنيروۆكا اۆتورى ا.سالاەۆا)، گ.ح.اندەرسەننىڭ «تۇيمە قىز» (ينستسەنيروۆكا اۆتورى م.ارعىمباەۆا) پرەمەرالارى جوسپارلانىپ وتىر.

ەلوردالىق جاس وسكىندەردىڭ كوزقۋانىشىنا اينالعان تەاترعا بۇگىندە قازاقتىلدى كورەرمەندەر كوپتەپ بارۋدا. «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» ءبىر تەتىگىن ۇستاعان تەاتردىڭ كورۋشىلەرى كوبەيىپ، شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى قىزا تۇسسە ەكەن دەيسىڭ. الايدا نۇر-سۇلتان قالالىق قۋىرشاق تەاترىنىڭ كەڭىستىگى تار عيماراتى بارعان كورەرمەننىڭ كوزىنە الدىمەن تۇسەدى. بۇل تۋرالى تەاتر ديرەكتورى توعجان حاسانعاليەۆا: «قۋىرشاق تەاترىنىڭ اكتەرلەرى باسقا جانرداعى سپەكتاكلدەردە دە شەبەر ويناي الادى. ال دراما تەاترلارىنىڭ ارتىستەرى قۋىرشاق تەاترىندا ويناي الماۋى مۇمكىن. ويتكەنى بۇل قۋىرشاق تەاترىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن جان-جاقتىلىعىنا بايلانىستى. جانسىز قۋىرشاقتارعا جان ءبىتىرىپ، كادىمگى ءتىرى ادام سياقتى ساحنادا ويناتۋ ءۇشىن ەرەكشە تالانت كەرەك. ال ماتەريالدىق جاعدايعا كەلەر بولساق، قازىرگى تەاتر مەكەمەسىنىڭ ساحناسى كىشكەنتاي، توبەسى الاسا. ال كەز كەلگەن تەاتر ساحناسى ءۇشىن بيىك قابىرعا بولۋى قاجەت. ويتكەنى، بالالارعا تاڭعاجايىپ دۇنيەلەر كورسەتۋ ءۇشىن تەحنيكالىق جاعداي اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سوندىقتان تەاترعا ەڭ الدىمەن ۇلكەن جەكە عيمارات كەرەك. بۇل – ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى باستى ماسەلەمىز»، دەدى. سونداي-اق قۋىرشاقتار مەن ساحنالىق دەكوراتسيالار ساقتايتىن قويمالار دا جەتىسپەيتىنىن ايتتى. ء«ار جىل سايىن 2-3 جاڭا قويىلىمنان قويامىز، ۋاقىت وتكەن سايىن ۇلكەن عيماراتتىڭ قاجەتتىلىگى ارتا تۇسەدى. بۇدان بولەك قۋىرشاقتار دايىندايتىن تىگىن تسەحىنىڭ جوعى دا قول بايلاپ تۇر. ايتا كەتەيىن، تەاتردىڭ قازىرگى ورنالاسقان جەرى كورەرمەندەر ءۇشىن وتە ىڭعايلى. ءبىر كەزدەرى قالانىڭ باسقا جاعىنا كوشۋ تۋرالى اڭگىمەلەر قوزعالدى. بىراق ول جەرلەر ورتالىقتان الىس بولدى. تەاتردىڭ وڭ جاعالاۋدا تۇرعانى بىزگە دە قولايلى، تەك مۇمكىندىك بولسا، ۇلكەن عيمارات بەرىلسە ەكەن دەيمىز»، دەدى تەاتر باسشىسى.

ون جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى ارقا توسىندەگى تۇڭعىش ءھام جالعىز قۋىرشاق تەاترىنا جەكە عيماراتتىڭ نەگە بەرىلمەي جۇرگەنىن بىلمەككە نۇر-سۇلتان قالالىق مادەنيەت باسقارماسىنا رەسمي تۇردە سۇراۋ سالىپ كوردىك. الايدا قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى ساۋالىمىزدىڭ توركىنىن تۇسىنسە دە جاۋاپ بەرمەدى. ال ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا: ء«بىز «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قۇرۋدى قولعا الدىق. بۇعان دەيىن ايتقانىمداي، بۇل – مەملەكەتتىك ورگاندار تەك ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى مəسەلەسىنە بايلانىستى جاۋاپ قاتۋى ءتيىس دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل، ەڭ الدىمەن، بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگ»، دەپ نىعارلاپ ايتقان ەدى. سوندا قالالىق باسقارما مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا ءاتۇستى قاراپ وتىرعانى ما؟ ساۋال بار دا، جاۋاپ جوق.

بالانى كىشكەنتاي دەپ مەنسىنبەيتىن، ونىڭ ءسوزى مەن بولاشاعىنا سالعىرت قارايتىن كەيبىر ۇلكەن ادامدار بولادى. ەلىمىزدىڭ ساۋساقپەن سانارلىق قۋىرشاق تەاترلارى دا سول قاراۋسىز بالانىڭ كۇيىن كەشپەسە ەكەن دەيمىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار