قوعام • 02 ناۋرىز، 2021

اۋىلداردى ساقتاعاندار – ارلى باسشىلار...

45 رەت كورسەتىلدى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا: «جاڭا نارىقتىق قاتىناستار اۋىل شارۋاشىلىعىندا تۇبە­گەيلى وزگەرىستەردى تالاپ ەتتى. ءبىرىنشى كەزەكتە باستاما­شىل جانە ەڭبەكسۇيگىش قوجايىن­داردىڭ اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە كومەكتەسۋ كەرەك بولدى.

جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزە­ڭىندە اۋىل شارۋاشىلىعى وبەكتى­لەرى ۇجىمدىق كاسىپورىندار بولىپ قايتا ۇيىمداستىرىلدى، ال ەڭبەك ۇجىم­دارىنا زاتتىق پايلار بەرىلدى. كەڭشارلاردىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولاردىڭ باسشىلارى م ۇلىكتىك پايدىڭ 10 پايى­زىن الاتىن سىزبا قولدانىلدى، ولاردىڭ باسقارۋىنا 5 جىلعا تاعى سونشالىقتى ۇلەس بەرىلدى. وڭ ناتيجە بەرگەن جاعدايدا، ودان ءارى بۇل ۇلەس ولاردىڭ مەنشىگىنە وتەتىن بولدى»، دەپ جازدى.

وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىل­دارىندا ورناي باستاعان جاڭا زامان تالابىنان تۋىنداعان وسى تاريحي مۇمكىندىكتى كەشەگى كەڭشارلاردىڭ «قىزىل ديرەكتورلارى» قالاي پايدالاندى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ قازىر­گى جاعدايىنا جاي عانا زەر سالۋ جەت­كىلىكتى. كوز الدىمىزعا باق-بەرەكە قو­نىپ، كوركەيگەن جانە قۇتى قاشىپ، ازىپ-توزعان اۋىلدار قاتار ەلەستەيدى. سول ساتتە كوكەيگە «نەگە بۇلاي بولدى؟» دەگەن سۇراق كەلەرى حاق.

شىندىعىندا، قاي اۋىلدىڭ بول­سىن تاعدىرى سول «قىزىل ديرەك­­تور­لاردىڭ» قولىندا ەدى. سوناۋ 1997 جى­لى ءبىز، ءبىر توپ جۋرنال­ي­ست، سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسى­نىڭ قى­زىلجار اۋدانىنداعى «زەن­چەن­كو جانە ك» سەرىك­تەستىگىندە بولعانىمىز ەسىمدە. ءوزى باس­قاراتىن شارۋاشىلىقتىڭ ون­دى­رىس­تىك بولىمشەلەرىن ارالاتىپ، تا­نىس­تىرعان گەننادي زەنچەنكو ەدە­نىندە بۇرىن قولدانىستا بولعان، قۋاتى شاعىن ەلەكتر قوزعالتقىشتار قاتار-قاتار ءتىزىلىپ جاتقان كىشكەنتاي قويمانى دا كورسەتكەن ەدى. «مەن بۇل قوز­عالتقىشتاردى وزدەرى باسقار­عان كەڭشارلاردىڭ مال-مۇلكىن ارسىز­دىقپەن تالان-تاراجعا سالىپ، ۇرلاپ-قارلاعان ديرەكتورلاردان مۇلدەم ارزان باعامەن ساتىپ الدىم. ولار بۇگىنگى كۇنمەن عانا ءومىر سۇرەتىن، ۋاقىتشا جۇرگەن جاندار ەدى. مەن ولارشا ىستەي المادىم. ويتكەنى بۇل قاسيەتتى جەردە اكەم ءومىر بويى ادال دا ابىرويلى ەڭبەك ەتتى. ونىڭ يگى­لىك­تى ءىسىن جالعاستىرۋ – مەنىڭ موي­نىم­داعى پەرزەنتتىك پارىزىم. مىنا ۇستا­لىنعان موتورشالارعا كەلسەك، ولار كەيىن ءبىزدىڭ مال فەرمامىز ءۇشىن قاجەت بولادى...»، دەگەن ەدى گەننادي يۆانوۆيچ.

وتپەلى كەزەڭنىڭ نەلەر اۋىرتپا­لىق­تارىن نارشا كوتەرىپ، ىسكەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن گەننادي زەنچەنكو ەل­باسى نازارىنا ءىلىنىپ، العاشقى پر­ەزي­دەنتتىك سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ جۇرت سەنگەن وكىلى بولدى. ايرىقشا ىسكەرلىگىمەن، ازاماتتىق بەلسەندىلىگىمەن زور بەدەلگە يە بولىپ، ءوزى باسقاراتىن كوممانديتتىك سەرىك­تەستىكتى رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ ۇزدىك اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورنىنا اينالدىردى. ەڭبەگى جوعارى باعا­لانىپ، ەل اگرارشىلارىنىڭ ىشىن­دە العاشقى بولىپ «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولدى. وسى­دان بىرەر جىل بۇرىن دۇنيەدەن وز­عان داڭقتى باسشىنىڭ جاسامپاز ءىسىن بۇگىندە ۇلى مەن نەمەرەسى لايىقتى جالعاستىرىپ ءجۇر.

حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتى ماقتاي ساعديەۆ 1987 جىلى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولىپ تۇرعان كەزىندە زەرەندى اۋدانىنداعى ءبىر شارۋاشىلىقتىڭ باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇرگەن سەرىك مالاەۆتىڭ ىسكەرلىگىن اڭعارىپ، چيستوپول اۋدانىنداعى «كوۆىلنوە» كەڭشارىنا ديرەكتور ەتىپ تاعايىنداتقان ەكەن. سودان بەرى ول وسى شارۋاشىلىقتى تابىس­تى باسقارىپ كەلەدى. بۇل كەڭشار دا جە­كە­شەلەندىرىلىپ، «اقسەلەۋ» جاۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە اينالدىرىلعان. بىراق مال-مۇلكى كورشىلەس كەڭشارلارداعىداي «ۇستا­عاننىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا» كەتپەي، جەرگىلىكتى تۇرعىندار يگى­لىگىنە جاراتىلعان. قازىر اتالعان سەرىك­تەستىك ورنالاسقان كوۆىلنوە اۋىلى چيستوپول وڭىرىندەگى امان ساق­تالىپ قانا قويماي، جىلدان-جىلعا كوركەيە تۇسكەن جالعىز قۇت-بەرەكە ارالى ىسپەتتى. ەلدى مەكەندە كەڭەس زامانىندا سالىنعان الەۋمەتتىك نىساندار تۇگەل ساقتالىپ قانا قويماي، ءبارى دە ادام تانىماستاي جاڭارتىلعان. سەرىك­تەستىكتەگى ورتاشا جالاقى – وب­لىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىنداعى ەڭ جوعارىلاردىڭ ءبىرى.

بەرتىندە سەرىك ءتاتتىباي ۇلىنا جولى­عىپ اڭگىمەلەسكەنىمدە ول نارىق­تىق ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ وتپەلى كەزە­ڭىن­دەگى قيىندىقتاردى ەسىنە الا كەلىپ: «توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا مەن شارۋاشىلىق باسشىسى رەتىندە ەسكى «ۋاز» ماشيناسىن ءمىنىپ ءجۇر­دىم. ال مەنىڭ كوپتەگەن ارىپتەسىم سول كەزدە-اق جاڭا شەتەلىك اۆتوموبيلدە شالقىپ جۇرەتىن. ارينە، ولاردى كورگەن سايىن مەن دە پەندە بولعان سوڭ، نامىستانىڭقىراپ قالاتىنمىن. سوندىقتان دا ءبىر اۋا رايى جايلى جىلى جاقسى استىق جيناپ، ءتاۋىر تابىس تۇسىرگەننەن كەيىن ەڭبەككەرلەر­دىڭ جالپى جينالىسىن وتكىزىپ، ولاردان وزىمە شارۋاشىلىق ديرەكتورى رەتىندە جاڭا «ۆولگا» ساتىپ الۋعا رۇقسات سۇرادىم. ۇجىمىم ءوتىنىشىمدى ءبىراۋىزدان قولدادى. بىراق كەشكە ۇيگە كەلگەنىمدە اۋىلىمىزدا ءالى كۇنگە ديىرمەن مەن ناۋبايحانا جوقتىعى ەسىمە ءتۇسىپ، رايىمنان قايتتىم. ءسوي­تىپ جاڭا «ۆولگانىڭ» ورنىنا ديىر­مەنگە قاجەت جاڭا جابدىقتار ساتىپ الىپ، ناۋبايحانا دا اشتىق. قوسىمشا ءتورت جۇمىس ورنى قۇرىلىپ، سونشا ادام قۋانىپ قالدى. ولارمەن بىرگە ءوزىم دە قۋاندىم...» دەگەن ەدى. ءار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بولادى عوي. سەرىك مالاەۆ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ءوز ەڭبەك ۇجىمىنىڭ كەلىسىمىمەن جاڭا كولىك ساتىپ الىپتى.

ەلباسى بەرگەن مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەي، ۇتىمدى پايدالانا بىلگەن «قىزىل ديرەكتورلار» باسشىلىق جاساعان كەشەگى كەڭشارلاردىڭ – بۇ­گىنگى سەرىكتەستىكتەر مەن اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ قازىرگى الەۋەتى، ولاردا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن اۋىل ادامدارىنىڭ ءال-اۋقاتى جانە سول اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ورنالاسقان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ اجارى بۇرىنعى كەڭەس زامانىنداعىدان الدەقايدا جاق­سى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بولماس. مۇنىڭ ءبىر تاماشا مىسالى رەتىن­دە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا اۋدانىنداعى ناعي ءىلياسوۆ اۋىلىن بولە-جارا ايتۋعا بولادى. بۇل ەلدى مەكەننىڭ كوركىنە كوز توي­عى­سىز. گۇلگە ورانعان كوشەلەرى، ساۋلەت­تى مەكتەبى، مادەنيەت ءۇيى، سپورت كەشەنى، ستاديونى، مەشىتى، كەڭسەسى، دۇكەن­دەرى – ءبارى دە قالاداعىداي جاي­ناپ-جارقىراپ تۇر. سونىڭ ءبارىن ءوز قا­را­­جاتى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتكەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ابزال ەرا­ليەۆ باسقاراتىن «ابزال جانە كومپانيا» تولىق سەرىكتەستىگى بولىپ شىقتى. ونىڭ جۇمىسكەرلەرىنىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 230 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتكەن ەكەن. تالاي ماقتاۋلى شارۋاشىلىقتاعى ورتاشا جالاقى بۇدان كوپ تومەن.

 وسى سياقتى جالقى مىسالداردان تۇيەتىن جالپى وي: اۋىلداردى ساقتاپ قالعاندار – جۇرەگى «ەلىم، حالقىم!» دەپ سوققان ارلى باسشىلار. ال تالاي اۋىلدىڭ توز-توزىن شىعارعاندار – قۇلقىنىنىڭ ق ۇلى بولعان ارسىز باسشىسىماقتار. وندايلار وزدەرى باسقارعان شارۋاشىلىقتاردىڭ مالى مەن تەحنيكاسىن تالان-تاراجعا سالىپ، تۇگەل قۇرتىپ بىتىرگەن سوڭ جۇرت ەسەبىنەن ارامدىقپەن جيناعان دۇنيە-مۇلكىن ءبىر تۇندە بىرنەشە «كاماز» ماشيناسىنا ارتىپ الىپ، باسقا جاققا تايىپ تۇرعان...

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىن­­­داعى وسىنداي ءومىر شىندىعى­نان ءتيىستى قورىتىندى شىعارعانىمىز ءجون. بىرىنشىدەن، ىسكەرلىگىمەن قاتار، بيىك ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن تانىلعان ازاماتتار عانا ەلگە تىرەك، كوپكە پانا بولا الاتىندىعىنا كوزىمىز جەتتى. ەكىنشىدەن، سول قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي تۇرعان قيىن كەزەڭدە كەشەگى «قىزىل ديرەكتورلارعا» ۇلكەن سەنىم كورسەتىلگەنىمەن، ولاردىڭ ءىس-ارە­كەتىنە جەرگىلىكتى بيلىك پەن جۇرت­­شىلىق تاراپىنان قاتاڭ باقى­لاۋ قويىلمادى. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ كوبى «التىن كورگەن پەرىش­تەدەي» جولدان تا­يىپ، وڭاي بايىپ قالۋ ءۇشىن ويلارىنا كەل­گەنىن ىستەدى. مۇنىڭ اياعى تالاي اۋىل­دىڭ تۇتقيىلدان جاۋ شاپقانداي ويرانىن شىعارۋعا اكەلىپ سوقتىردى.

مىنە، وسى تاعىلىمدار ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ بارىسىندا ەسكەرىلسە، يگى. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعداي­داعى قازاق­ستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جول­داۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتپاي، باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتا كەلىپ، جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتسيالاۋ مىندەتىن العا قويدى. مۇنداي اۋىلدىق كووپەراتيۆتەردى باسقارۋ تىزگىنىن دە ارىنا داق تۇسىرمەگەن ادال دا ىسكەر ازاماتتاردىڭ قولىنا بەرىپ قانا قويماي، ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ زاڭدى تەتىكتەرىن الدىن الا قاراستىرعان ءجون.

...وبلىستىق گازەتتە ىستەپ جۇر­گەنى­مىزدە بۇرىنعى «قىزىل ديرەكتورلار­دىڭ» دوس-جاراندارى كەلىپ، ولاردىڭ مەرەيتويلارى قارساڭىندا ماداق ماقالا جازۋىمىزدى سۇراۋشى ەدى. سوندايدا ءبىز: «ول كىسى ءوزى باسقارعان كەڭشارى مەن اۋىلىن ساقتاي الدى ما؟» دەگەن قارسى ساۋال قوياتىنبىز. الايدا وعان وڭ جاۋاپ ەستىپ كورمەپپىز. سول سەبەپتى ونداي باسشىسىماقتاردى وتىرىك ماقتاپ جازۋدان باس تارتاتىنبىز. ال اۋىلدى ساقتاپ قالعان ارلى باسشىلار ەشكىمنەن ماقتاۋ-ماداقتاۋ سۇرامايتىن، ولاردى شىنايى داڭقتىڭ ءوزى ىزدەپ تاۋىپ جاتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

الداعى اپتا كۇن جىلىنادى

اۋا رايى • بۇگىن، 12:57

سۇيىسپەنشىلىك ساباعى

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

ەلوردادا كۇن جىلىنا باستايدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:57

تۇرمەگە كىتاپ سىيلادى

ايماقتار • بۇگىن، 10:10

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:31

تەڭدىك ءتۇبى – بىرلىك

ەلباسى • بۇگىن، 08:03

جەكە كۋالىكتىڭ قاجەتى بولمايدى

ساياسات • بۇگىن، 07:47

تالدىنىڭ ماڭىن تازارتتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

جول ۇستىندەگى مۇزتاۋ

وقيعا • بۇگىن، 07:34

تالدىقۇدىق نەدەن تارىقتى؟

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جاھاندانۋ جايى وزەكتى

قوعام • بۇگىن، 07:24

حالىقارالىق شارتتار قارالدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:14

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار