ەكونوميكا • 02 ناۋرىز، 2021

قۇس شارۋاشىلىعى قولداۋ كۇتەدى

131 رەت كورسەتىلدى

بۇرىنعى كەزدى قايدام، سىر بويىندا سوڭعى 20-30 جىلدىڭ بەدەرىندە العا باسپاي قويعان سالانىڭ ءبىرى – قۇس شارۋاشىلىعى بولىپ تۇر. وسىدان دا قازىر وبلىسقا قۇس ەتى مەن جۇمىرتقا سىرتتان تاسىمالدانادى. ال «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا بولاتىنى» قاشاننان بەلگىلى عوي. سىرتتان كەلەتىن ءونىم ءسال ىركىلسە، بازار مەن دۇكەن باعاسى اسپانداپ شىعا كەلەتىنىنە ۇيرەندىك.

بىراق وسى قىستا جۇمىرتقا باعاسى 70 تەڭگەگە جەتكەندە ء«اي، وسى وتپەي، سورەدە سىرەسىپ تۇرىپ قالار-اۋ» دەپ ويلاعاندار كوپ بولعان. قايداعى، سونىڭ ءوزى جەتپەي، تاعى سول سىرتتان ميلليونداپ الدىرىپ جاتتىق.

الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك قاتارىنا جاتقىزىلعان جۇمىرتقا باعاسى نەگە اسپانداپ كەتتى؟ وسى كاسىپتىڭ قۇلاعىن ۇستاپ وتىرعاندار باستى سەبەپتىڭ ءبىرى رەتىندە جەمنىڭ قىمباتتاپ كەتكەنىن ايتادى. ارينە، قازىر كەز كەلگەن تاۋار باعاسىن نارىق رەتتەيتىنى بەلگىلى عوي. بىراق ءدال وسى جۇمىرتقا تاپشىلىعىنان باسقالارعا قاراعاندا سىر ءوڭىرى قاتتى قيىندىق تارتىپ وتىر. سەبەبى ايماقتا قۇس شارۋا­شى­لىعى قاناتىن كەڭگە جايا الما­عان سالانىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. بۇل – جەرگىلىكتى بيلىكپەن قاتار كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ماماندارى نازاردا ۇستاپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى.

– قۇس شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ شارتتارىنا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى كومپانيالار عانا ساي كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىنا ءبىزدىڭ وبلىس ەنبەيدى. ەنۋ بىلاي تۇرسىن، ءتىپتى ماڭايلاي المايدى، – دەيدى اتالعان پالاتاداعى اگروونەركاسىپ  كەشەنى ءبولىمىنىڭ باسشىسى جاس­­ۇلان سەرىكوۆ. – مىسالى، شارۋا­شىلىق جىلىنا 20 ملن جۇمىرتقا وندىرگەندە عانا ءار داناسىنا 1 تەڭگەدەن سۋبسيديا بەرىلەدى. ءوندىرۋ كورسەتكىشى ۇلعايعان سايىن مەملەكەتتىك قول­داۋ دا ارتا بەرەدى. ال ءبىزدىڭ اي­ماقتا ەڭ كوپ ءونىم وندىرەتىن كاسىپ­ورىن – «شيەلى قۇس» شارۋا­شى­­لىعى. ونىڭ ءوزى دە بىلتىر نارىققا 7 ملن جۇمىرتقا عانا شى­عاردى.

قۇس فابريكاسىن سالۋعا قا­راستىرىل­عان ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا دا بار. بى­راق بۇل ءۇشىن كاسىپورىن ءونىمدى 50 ملن-عا جەت­كىزۋ كەرەك. سوندا عانا مەملەكەت قۇ­­رى­­لىسقا كەتكەن شىعىننىڭ 25 پايى­زىن قاي­تارىپ بەرەدى. سىر بويىنداعى شاعىن شارۋاشى­لىقتار سۋب­سي­ديالاۋدىڭ وسى ەكى تالابىنا دا ساي كەلمەيدى.

پالاتا ما­مان­دارى وبلىستىق اۋىل­شارۋاشىلىق باس­قارماسى وكىل­دەرىمەن بىرلەسىپ مي­نيستر­­­لىككە شاعىن قۇس فەرمالارىنا سۋب­­­سي­ديا بەرۋ تۋرالى بىرنەشە مار­تە ۇسى­­­نىس جولداعان. قاراپايىم قي­سىن­عا سال­­­عاندا دا ساناۋلى كومپانيا­نى قول­دا­­عان­نان گورى، جۇزدەگەن ۇساق شا­رۋا­­شى­لىق­تارعا دەمەۋ جاساعان ءجون ەمەس پە. بى­راق ازىرشە ول ەسكەرىلمەي تۇر. قىرۋار قار­جى جۇمساپ، ءىس باستاعان شارۋاشى­لىق­­تارعا كوزقاراس وسىنداي بولىپ تۇر­عان­دا ۇيدە 100-200 تاۋىق اسىراپ وتىر­عان­دار­دى قولداۋ جايلى ايتۋ ارتىق شىعار.

ماماندار جاڭاعى سۋبسيديانىڭ ءوزى 2022 جىلعا دەيىن عانا جوسپارلانعانىن ايتادى. ويتكەنى قازىر ەلىمىزدىڭ ءبىراز وڭىرلەرى جۇمىرتقا ءوندىرىسىن جول­عا قويىپ الدى. ءتىپتى اۋعانستان، وزبەك­ستان سەكىلدى مەملەكەتتەرگە ءونىم ەكسپورت­تاي باستادىق. ەندىگى كەزەكتە ەت باعى­تىن­داعىلاردى قولداۋ ارتۋى مۇمكىن. قازاقستاندا يمپورتقا تاۋەلدى ازىق-ت ۇلىك ءتۇرىنىڭ ءبىرى وسى قۇس ەتى. ءالى كۇنگە ونىڭ  40 پايىزىن سىرتتان تاسىپ وتىرمىز. الەمدەگى ەڭ ءىرى گۋمانيتارلىق ۇيىم سانالاتىن دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنىڭ ەسەبىنشە، الداعى 10 جىلدا ءبىر ادامنىڭ تاۋىق ەتىن تۇتىنۋى جىلىنا 30 كيلوعا دەيىن ۇلعايادى. 

وسىدان 4 جىل بۇرىن وبلىس­تا العاش­قى تاۋىق فەرماسىن قۇرعان كاسىپ­كەردىڭ ءبىرى – ناسىر مىرزابەكوۆ. شيە­لىلىك ازامات ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن ء«مولدىر ي ك» كومپانياسىنىڭ جانىنان «شيەلى قۇس» شارۋاشىلىعىن اشادى.

– سوڭعى 10-15 جىلدا «قاراپايىم جۇمىرتقانىڭ ءوزىن نەگە سىرتتان الدىرامىز، ءوزىمىز نەگە وندىرمەسكە؟» دەگەن ويدا جۇرەتىنمىن. ءساتى كەلىپ، 2016 جىلى 10 مىڭ تاۋىق الىپ، ءىستى باستاپ كەتتىك. بۇرىن بىلمەيدى ەكەنبىز، بۇل كاسىپتە دە كەدەرگى كوپ ەكەن. سوندا دا تاۋىق سانىن كوبەيتىپ، قازىر جىلىنا 7 ملن جۇمىرتقا ءوندىرىپ وتىرمىز. كۇزدە داقىل ارزان بولعاندىقتان بار اقشامىزعا جەم الىپ قويامىز. وسىدان دا شارۋاشىلىقتى دامىتۋعا شامامىز كەلمەي قالادى، – دەيدى كاسىپكەر.

ودان كەيىنگى ماسەلەنىڭ سالماقتىسى – مامان تاپشىلىعى. تانىستارى ارقىلى الماتىدان وسى سالانى جاقسى بىلەتىن ءبىر تەحنولوگ تاپتى. سول ماماننان تەلەفون ارقىلى كەڭەس الدى. ءالى كۇنگە دەيىن كومەكتەسىپ كەلە جاتقان ءادىلحان جارىل­قاسىنوۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ ارقاسىندا شارۋاشىلىق العا باسا باستادى.

قۇس باعۋ جۇرت ويلاعانداي وڭاي كاسىپ ەمەس. جەيتىن جەمىنەن باستاپ جەتىلىپ كەت­كەنشە بالاداي ماپەلەۋىڭ كەرەك. ايت­پەسە ەڭبەگىڭ ەش كەتەدى. مىسالى، تاۋىق­قا كەرەكتىنىڭ ءبىرى بيداي. بىراق جەرگى­لىكتى جەردىڭ ءونىمى وعان جارامايدى. باسىندا بىلمەستىكپەن بەرىپ، ءونى­مىن تومەندەتىپ العانى بار. ەڭ العاش مىڭ­داعان جۇمىرتقانى وتكىزە الماي، قينال­عان كەزىن دە ۇمىتقان جوق. ايماقتاعى وسى نارىقتى بيلەپ وتىرعان سىرتتاعى وندىرىسشىلەرمەن باسەكەگە ءتۇستى. قازىر ءونىمى وتپەي ەمەس، جەتپەي قالىپ جاتىر. بالاپان وسىرەتىن تسەح سالدى، جەمدى مايدالايتىن قۇرىلعىلار ساتىپ الدى. تاۋىق سانىن 20 مىڭعا جەتكىزدى. ەندى ءىس اياسىن تاعى كەڭەيتە ءتۇسۋدى كوزدەپ وتىر.

تاۋىق بالاپانىنا 4 ايعا دەيىن 18 ءتۇرلى ۆاكتسينا سالىنادى. ءوز بەتىنشە ىزدەنگەن كاسىپكەر وسىنىڭ ءبارىن مەڭگەرىپ العان. ءونىم ساپالى بولۋ ءۇشىن جەمگە قوسىلاتىن 19 ءتۇرلى قوسپانى جانە الۋ كەرەك. ونىڭ ءبارىنىڭ باعاسى بىلتىر ەسەلەپ ءوسىپ كەتتى. ەڭ قيىنى، وسى كەرەكتىنىڭ ءبارى سىرتتان كەلەدى. جارايدى، دارۋمەن جاساۋعا ازىرگە دارمەنىمىز جەتە قويماس، ال جۇگەرى، سويا، كۇنباعىستى وزىمىزدە-اق ەگۋگە بولادى عوي. وسى ويمەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەن جەر سۇراپ كورگەن. بىراق شۇرايلى جەردى قولى ۇزىندار الدەقاشان يەلەنىپ العان بولىپ شىقتى. ولار نە وزدەرى ەكپەيدى، نە وزگەگە بەرمەيدى. كاسىپ­تى دامىتۋعا كولەڭكەدە تۇرعان وسىن­داي كوكەلەردىڭ كەسىرى كوپ ءتيىپ تۇر.

– وسى ماسەلەنىڭ ءبارىن جاقىندا وتكەن وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپتى كەزدەسۋىندە كوتەردىم. ماسەلە شەشىلەتىن سياقتى. الدا «بايقوڭىر» اكك» اق-مەن بىرلەسىپ كاسىپتى كەڭەيتكىم كەلەدى، – دەيدى كاسىپكەر.

وبلىستىق كاسىپكەرلىك پالاتاسى جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى  مۇرات بالاباەۆ ايماققا جۇمىرتقانىڭ 97 پايىزى سىرتتان اكەلىنىپ وتىرعانىن ايتادى.

بىلتىر ءوزىمىز وندىرگەن 7 ملن دانا جۇمىرتقانى وبلىس تۇرعىندارىنا شاق­قاندا جان باسىنا جەتى-سەگىزدەن كەلەدى ەكەن. بىلايشا ايتقاندا، بۇل ەشكىم­نىڭ جۇمىرىنا جۇق بولاتىن كورسەتكىش ەمەس. جۇمىرتقا تۇتىنۋدىڭ ۇلتتىق نور­ماسى ادام باسىنا 142 دانادان كەلىپ تۇر. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە، ءبىر ادام­نىڭ فيزيولوگيالىق نورماسى – 243 جۇ­مىرتقا.  وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا، وبلىستاعى جۇمىرتقا ءوندىرىسى ۇلتتىق نورمادان 18،2، ال فيزيولوگيالىق نورما­دان 31،1 ەسە تومەن. وسى نورمالار ۇدەسى­نەن شىعۋ ءۇشىن جۇمىرتقا ءوندىرىسىن ايتار­لىقتاي ارتتىرۋىمىز قاجەت.

– جەر جۇزىندەگى حالىق سانى جەدەل ءوسىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى الدا ادام­زات­تىڭ ەتكە سۇرانىسىن مال شارۋا­شىلى­عى وتەي المايدى. بۇل تاراپتا قۇس ش­ارۋاشىلىعى الدەقايدا ءتيىمدى. جىل سا­يىن ونىڭ ۇلەسى ارتا بەرۋى كەرەك. قارا­ڭىز، باققان مالىڭىزدىڭ پايداسىن كورۋ ءۇشىن كەمىندە ءبىر جىل جۇمسايسىز. قۇس­تىڭ وسىمدىلىگى ودان الدەقايدا تەز. مى­سالى، برويلەر تاۋىقتى 40-50 كۇندە سو­يىپ، 2-3 كيلو ەت الاسىز. ودان بولەك جىلىنا 300 رەت جۇمىرتقالايتىن لومان، لەگگورن، حايسەكس تۇقىمدى تۇرلەرى بار. تەك تاڭداي ءبىلۋ قاجەت. تاۋىق باعۋعا دا تياناقتى دايىندىق كەرەكتىگىن كوپ ادام ەسكەرە بەرمەيدى. قاي ءتۇرى بولسا دا مەكيەنى 8-9 اي عانا ءونىمدى جاقسى بە­رە­دى. ودان اسقان سوڭ جەگەن جەمىن دە اق­تا­مايدى، الماستىرىپ تۇرعان دۇرىس، – دەيدى مۇرات سۇلتانعازى ۇلى.

كوزگە كورىنە قويمايتىن وسىنداي كەدەرگىلەرگە قاراماستان، جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر قال-قادەرىنشە سالانى دامىتىپ كەلەدى. مىسالى، 2016 جىلى وبلىستا 86،5 مىڭ باس قۇس وسىرىلسە، ال 2020 جىلى ولاردىڭ سانى 123،5 مىڭعا جەتكەن.  وسىدان 5 جىل بۇرىن 15،1 توننا ەت وندىرىلسە، بىلتىرعى كورسەتكىش ونىڭ 2،2 ەسەگە ارتقانىن كورسەتىپ تۇر. جۇمىرتقا وندىرىسىندە دە العا جىلجۋ بار. 

بيىل جاڭاقورعان اۋدانىندا «ابدۋللا» شارۋا قوجالىعى جىلىنا 3 مىڭ تون­نادان استام قۇس ەتىن وندىرەتىن فاب­ريكا سالۋعا كىرىسپەك. قۇنى 4 ملرد تەڭ­گە­لىك جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 20 گەك­­تار جەر تەلىمى تەگىستەلىپ، قاجەتتى ين­ف­­را­قۇرىلىم تارتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جا­تىر. فابريكاعا قاجەتتى ازىقتىق بازا دايىن­داۋ ءۇشىن 1 مىڭ گەكتار جەر تەلىمىن ءبولۋ دە قاراستىرىلعان. قارماقشى اۋدانىندا 1500 توننا قۇس ەتىن ءوندىرۋى ءتيىس فابريكانىڭ سالىنىپ جاتقانىنا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.  وسى «ساقالدى قۇرىلىستىڭ» تا بيىل بىتەتىن ءتۇرى بار. ەكى بىردەي ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلسا، سىرتتىڭ ونىمىنە تاۋەلدىلىگىمىز ءسال بولسا دا تومەندەر ەدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى جوبا. ال قۇس ەتى مەن جۇمىرتقا ءوندىرىسى شىن مانىن­دە ورىستەۋى ءۇشىن ءتيىستى قۇرىلىمدار تاراپى­نان تەگەۋرىندى قولداۋ قاجەت.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار