بىراق وسى قىستا جۇمىرتقا باعاسى 70 تەڭگەگە جەتكەندە ء«اي, وسى وتپەي, سورەدە سىرەسىپ تۇرىپ قالار-اۋ» دەپ ويلاعاندار كوپ بولعان. قايداعى, سونىڭ ءوزى جەتپەي, تاعى سول سىرتتان ميلليونداپ الدىرىپ جاتتىق.
الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك قاتارىنا جاتقىزىلعان جۇمىرتقا باعاسى نەگە اسپانداپ كەتتى؟ وسى كاسىپتىڭ قۇلاعىن ۇستاپ وتىرعاندار باستى سەبەپتىڭ ءبىرى رەتىندە جەمنىڭ قىمباتتاپ كەتكەنىن ايتادى. ارينە, قازىر كەز كەلگەن تاۋار باعاسىن نارىق رەتتەيتىنى بەلگىلى عوي. بىراق ءدال وسى جۇمىرتقا تاپشىلىعىنان باسقالارعا قاراعاندا سىر ءوڭىرى قاتتى قيىندىق تارتىپ وتىر. سەبەبى ايماقتا قۇس شارۋاشىلىعى قاناتىن كەڭگە جايا الماعان سالانىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. بۇل – جەرگىلىكتى بيلىكپەن قاتار كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ماماندارى نازاردا ۇستاپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى.
– قۇس شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ شارتتارىنا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى كومپانيالار عانا ساي كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىنا ءبىزدىڭ وبلىس ەنبەيدى. ەنۋ بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى ماڭايلاي المايدى, – دەيدى اتالعان پالاتاداعى اگروونەركاسىپ كەشەنى ءبولىمىنىڭ باسشىسى جاسۇلان سەرىكوۆ. – مىسالى, شارۋاشىلىق جىلىنا 20 ملن جۇمىرتقا وندىرگەندە عانا ءار داناسىنا 1 تەڭگەدەن سۋبسيديا بەرىلەدى. ءوندىرۋ كورسەتكىشى ۇلعايعان سايىن مەملەكەتتىك قولداۋ دا ارتا بەرەدى. ال ءبىزدىڭ ايماقتا ەڭ كوپ ءونىم وندىرەتىن كاسىپورىن – «شيەلى قۇس» شارۋاشىلىعى. ونىڭ ءوزى دە بىلتىر نارىققا 7 ملن جۇمىرتقا عانا شىعاردى.
قۇس فابريكاسىن سالۋعا قاراستىرىلعان ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا دا بار. بىراق بۇل ءۇشىن كاسىپورىن ءونىمدى 50 ملن-عا جەتكىزۋ كەرەك. سوندا عانا مەملەكەت قۇرىلىسقا كەتكەن شىعىننىڭ 25 پايىزىن قايتارىپ بەرەدى. سىر بويىنداعى شاعىن شارۋاشىلىقتار سۋبسيديالاۋدىڭ وسى ەكى تالابىنا دا ساي كەلمەيدى.
پالاتا ماماندارى وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسى وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ مينيسترلىككە شاعىن قۇس فەرمالارىنا سۋبسيديا بەرۋ تۋرالى بىرنەشە مارتە ۇسىنىس جولداعان. قاراپايىم قيسىنعا سالعاندا دا ساناۋلى كومپانيانى قولداعاننان گورى, جۇزدەگەن ۇساق شارۋاشىلىقتارعا دەمەۋ جاساعان ءجون ەمەس پە. بىراق ازىرشە ول ەسكەرىلمەي تۇر. قىرۋار قارجى جۇمساپ, ءىس باستاعان شارۋاشىلىقتارعا كوزقاراس وسىنداي بولىپ تۇرعاندا ۇيدە 100-200 تاۋىق اسىراپ وتىرعانداردى قولداۋ جايلى ايتۋ ارتىق شىعار.
ماماندار جاڭاعى سۋبسيديانىڭ ءوزى 2022 جىلعا دەيىن عانا جوسپارلانعانىن ايتادى. ويتكەنى قازىر ەلىمىزدىڭ ءبىراز وڭىرلەرى جۇمىرتقا ءوندىرىسىن جولعا قويىپ الدى. ءتىپتى اۋعانستان, وزبەكستان سەكىلدى مەملەكەتتەرگە ءونىم ەكسپورتتاي باستادىق. ەندىگى كەزەكتە ەت باعىتىنداعىلاردى قولداۋ ارتۋى مۇمكىن. قازاقستاندا يمپورتقا تاۋەلدى ازىق-ت ۇلىك ءتۇرىنىڭ ءبىرى وسى قۇس ەتى. ءالى كۇنگە ونىڭ 40 پايىزىن سىرتتان تاسىپ وتىرمىز. الەمدەگى ەڭ ءىرى گۋمانيتارلىق ۇيىم سانالاتىن دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنىڭ ەسەبىنشە, الداعى 10 جىلدا ءبىر ادامنىڭ تاۋىق ەتىن تۇتىنۋى جىلىنا 30 كيلوعا دەيىن ۇلعايادى.
وسىدان 4 جىل بۇرىن وبلىستا العاشقى تاۋىق فەرماسىن قۇرعان كاسىپكەردىڭ ءبىرى – ناسىر مىرزابەكوۆ. شيەلىلىك ازامات ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن ء«مولدىر ي ك» كومپانياسىنىڭ جانىنان «شيەلى قۇس» شارۋاشىلىعىن اشادى.
– سوڭعى 10-15 جىلدا «قاراپايىم جۇمىرتقانىڭ ءوزىن نەگە سىرتتان الدىرامىز, ءوزىمىز نەگە وندىرمەسكە؟» دەگەن ويدا جۇرەتىنمىن. ءساتى كەلىپ, 2016 جىلى 10 مىڭ تاۋىق الىپ, ءىستى باستاپ كەتتىك. بۇرىن بىلمەيدى ەكەنبىز, بۇل كاسىپتە دە كەدەرگى كوپ ەكەن. سوندا دا تاۋىق سانىن كوبەيتىپ, قازىر جىلىنا 7 ملن جۇمىرتقا ءوندىرىپ وتىرمىز. كۇزدە داقىل ارزان بولعاندىقتان بار اقشامىزعا جەم الىپ قويامىز. وسىدان دا شارۋاشىلىقتى دامىتۋعا شامامىز كەلمەي قالادى, – دەيدى كاسىپكەر.
ودان كەيىنگى ماسەلەنىڭ سالماقتىسى – مامان تاپشىلىعى. تانىستارى ارقىلى الماتىدان وسى سالانى جاقسى بىلەتىن ءبىر تەحنولوگ تاپتى. سول ماماننان تەلەفون ارقىلى كەڭەس الدى. ءالى كۇنگە دەيىن كومەكتەسىپ كەلە جاتقان ءادىلحان جارىلقاسىنوۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ ارقاسىندا شارۋاشىلىق العا باسا باستادى.
قۇس باعۋ جۇرت ويلاعانداي وڭاي كاسىپ ەمەس. جەيتىن جەمىنەن باستاپ جەتىلىپ كەتكەنشە بالاداي ماپەلەۋىڭ كەرەك. ايتپەسە ەڭبەگىڭ ەش كەتەدى. مىسالى, تاۋىققا كەرەكتىنىڭ ءبىرى بيداي. بىراق جەرگىلىكتى جەردىڭ ءونىمى وعان جارامايدى. باسىندا بىلمەستىكپەن بەرىپ, ءونىمىن تومەندەتىپ العانى بار. ەڭ العاش مىڭداعان جۇمىرتقانى وتكىزە الماي, قينالعان كەزىن دە ۇمىتقان جوق. ايماقتاعى وسى نارىقتى بيلەپ وتىرعان سىرتتاعى وندىرىسشىلەرمەن باسەكەگە ءتۇستى. قازىر ءونىمى وتپەي ەمەس, جەتپەي قالىپ جاتىر. بالاپان وسىرەتىن تسەح سالدى, جەمدى مايدالايتىن قۇرىلعىلار ساتىپ الدى. تاۋىق سانىن 20 مىڭعا جەتكىزدى. ەندى ءىس اياسىن تاعى كەڭەيتە ءتۇسۋدى كوزدەپ وتىر.
تاۋىق بالاپانىنا 4 ايعا دەيىن 18 ءتۇرلى ۆاكتسينا سالىنادى. ءوز بەتىنشە ىزدەنگەن كاسىپكەر وسىنىڭ ءبارىن مەڭگەرىپ العان. ءونىم ساپالى بولۋ ءۇشىن جەمگە قوسىلاتىن 19 ءتۇرلى قوسپانى جانە الۋ كەرەك. ونىڭ ءبارىنىڭ باعاسى بىلتىر ەسەلەپ ءوسىپ كەتتى. ەڭ قيىنى, وسى كەرەكتىنىڭ ءبارى سىرتتان كەلەدى. جارايدى, دارۋمەن جاساۋعا ازىرگە دارمەنىمىز جەتە قويماس, ال جۇگەرى, سويا, كۇنباعىستى وزىمىزدە-اق ەگۋگە بولادى عوي. وسى ويمەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەن جەر سۇراپ كورگەن. بىراق شۇرايلى جەردى قولى ۇزىندار الدەقاشان يەلەنىپ العان بولىپ شىقتى. ولار نە وزدەرى ەكپەيدى, نە وزگەگە بەرمەيدى. كاسىپتى دامىتۋعا كولەڭكەدە تۇرعان وسىنداي كوكەلەردىڭ كەسىرى كوپ ءتيىپ تۇر.
– وسى ماسەلەنىڭ ءبارىن جاقىندا وتكەن وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپتى كەزدەسۋىندە كوتەردىم. ماسەلە شەشىلەتىن سياقتى. الدا «بايقوڭىر» اكك» اق-مەن بىرلەسىپ كاسىپتى كەڭەيتكىم كەلەدى, – دەيدى كاسىپكەر.
وبلىستىق كاسىپكەرلىك پالاتاسى جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى مۇرات بالاباەۆ ايماققا جۇمىرتقانىڭ 97 پايىزى سىرتتان اكەلىنىپ وتىرعانىن ايتادى.
بىلتىر ءوزىمىز وندىرگەن 7 ملن دانا جۇمىرتقانى وبلىس تۇرعىندارىنا شاققاندا جان باسىنا جەتى-سەگىزدەن كەلەدى ەكەن. بىلايشا ايتقاندا, بۇل ەشكىمنىڭ جۇمىرىنا جۇق بولاتىن كورسەتكىش ەمەس. جۇمىرتقا تۇتىنۋدىڭ ۇلتتىق نورماسى ادام باسىنا 142 دانادان كەلىپ تۇر. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, ءبىر ادامنىڭ فيزيولوگيالىق نورماسى – 243 جۇمىرتقا. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, وبلىستاعى جۇمىرتقا ءوندىرىسى ۇلتتىق نورمادان 18,2, ال فيزيولوگيالىق نورمادان 31,1 ەسە تومەن. وسى نورمالار ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن جۇمىرتقا ءوندىرىسىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋىمىز قاجەت.
– جەر جۇزىندەگى حالىق سانى جەدەل ءوسىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى الدا ادامزاتتىڭ ەتكە سۇرانىسىن مال شارۋاشىلىعى وتەي المايدى. بۇل تاراپتا قۇس شارۋاشىلىعى الدەقايدا ءتيىمدى. جىل سايىن ونىڭ ۇلەسى ارتا بەرۋى كەرەك. قاراڭىز, باققان مالىڭىزدىڭ پايداسىن كورۋ ءۇشىن كەمىندە ءبىر جىل جۇمسايسىز. قۇستىڭ وسىمدىلىگى ودان الدەقايدا تەز. مىسالى, برويلەر تاۋىقتى 40-50 كۇندە سويىپ, 2-3 كيلو ەت الاسىز. ودان بولەك جىلىنا 300 رەت جۇمىرتقالايتىن لومان, لەگگورن, حايسەكس تۇقىمدى تۇرلەرى بار. تەك تاڭداي ءبىلۋ قاجەت. تاۋىق باعۋعا دا تياناقتى دايىندىق كەرەكتىگىن كوپ ادام ەسكەرە بەرمەيدى. قاي ءتۇرى بولسا دا مەكيەنى 8-9 اي عانا ءونىمدى جاقسى بەرەدى. ودان اسقان سوڭ جەگەن جەمىن دە اقتامايدى, الماستىرىپ تۇرعان دۇرىس, – دەيدى مۇرات سۇلتانعازى ۇلى.
كوزگە كورىنە قويمايتىن وسىنداي كەدەرگىلەرگە قاراماستان, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر قال-قادەرىنشە سالانى دامىتىپ كەلەدى. مىسالى, 2016 جىلى وبلىستا 86,5 مىڭ باس قۇس وسىرىلسە, ال 2020 جىلى ولاردىڭ سانى 123,5 مىڭعا جەتكەن. وسىدان 5 جىل بۇرىن 15,1 توننا ەت وندىرىلسە, بىلتىرعى كورسەتكىش ونىڭ 2,2 ەسەگە ارتقانىن كورسەتىپ تۇر. جۇمىرتقا وندىرىسىندە دە العا جىلجۋ بار.
بيىل جاڭاقورعان اۋدانىندا «ابدۋللا» شارۋا قوجالىعى جىلىنا 3 مىڭ توننادان استام قۇس ەتىن وندىرەتىن فابريكا سالۋعا كىرىسپەك. قۇنى 4 ملرد تەڭگەلىك جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 20 گەكتار جەر تەلىمى تەگىستەلىپ, قاجەتتى ينفراقۇرىلىم تارتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. فابريكاعا قاجەتتى ازىقتىق بازا دايىنداۋ ءۇشىن 1 مىڭ گەكتار جەر تەلىمىن ءبولۋ دە قاراستىرىلعان. قارماقشى اۋدانىندا 1500 توننا قۇس ەتىن ءوندىرۋى ءتيىس فابريكانىڭ سالىنىپ جاتقانىنا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. وسى «ساقالدى قۇرىلىستىڭ» تا بيىل بىتەتىن ءتۇرى بار. ەكى بىردەي ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلسا, سىرتتىڭ ونىمىنە تاۋەلدىلىگىمىز ءسال بولسا دا تومەندەر ەدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى جوبا. ال قۇس ەتى مەن جۇمىرتقا ءوندىرىسى شىن مانىندە ورىستەۋى ءۇشىن ءتيىستى قۇرىلىمدار تاراپىنان تەگەۋرىندى قولداۋ قاجەت.
