قازاقستان • 23 اقپان، 2021

شەكارالاس وڭىرلەر ەرەكشەلىگى ەسكەرىلسە، تالاي اۋىل ساقتالىپ، كوركەيە تۇسەر ەدى

72 رەت كورسەتىلدى

رەسەيمەن شەكتەسىپ جاتقاندىقتان، ەلىمىزدىڭ «سولتۇستىك قاقپاسى» اتانعان سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۋاليحانوۆ اۋدانىنا قاراستى قۋلىكول اۋى­لى وبلىس ورتالىعىنان 560 شاقىرىمداي، ال اۋدان ورتالىعىنان 180 شا­قىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان. سول ماڭايداعى تالاي ەلدى مە­كەن­­نىڭ توز-توزى شىعىپ، تاراپ جاتقاندا جولى ناشار، قيان تۇكپىردەگى قۋ­لى­­كولدىڭ ىرگەسى سوگىلمەي، جىلدان-جىلعا كوركەيە تۇسكەندىگى قايران قا­لار­­لىقتاي.

قازىر قايماعى بۇزىلماعان قازاق اۋىلىندا 190 وتباسى، ياعني ءبىر مىڭعا جۋىق ادام تۇرادى. جەرگىلىكتى ورتا مەك­تەپتە 190-نان اسا وقۋشى انا تىلىن­دە ءبىلىم الىپ ءجۇر. توي-دۋمانى تاۋسىلمايتىن ەلدى مەكەننىڭ ەكى جاعىندا ەكى ءدامحانا اشىلىپتى. ەجەلدەن اتاكاسىبىنە مىعىم قۋلىكولدىكتەردىڭ ورىس­تەرى ءتورت ت ۇلىك مالعا تولى. ونىڭ ۇستىنە وسى اۋىلدان شىققان كا­سىپ­كەر­لەر قايدا جۇرسە دە ۇشقان ۇيا­لارىن ۇمىتپاي، حال-قادەرلەرىنشە جاردەمدەسىپ جاتادى.

سولاردىڭ ءبىرى – سايان مۇباراك ەلور­دادان تۋعان اۋىلىنا كەلىپ، «بۇر­كىت» اۋىل شارۋاشىلىعى كووپە­را­تيۆىن قۇرىپ، مال فەرماسىن اشىپتى. بۇعان قوسا، كوپتەن بەرى بوس تۇرعان ءبىر عيماراتتى ءوز قاراجاتىنا كۇردەلى جون­دەۋدەن وتكىزىپ، ەركىن كۇرەسپەن اينا­لى­ساتىن جاستاردىڭ سپورت كەشەنىنە اينالدىرعان. كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ونكولوگيالىق ديسپانسەردە قىزمەت ەتكەن جوعارى ساناتتى حيرۋرگ سايلاۋ ىدىرىسوۆ تا زەينەت دەمالىسىنا شىق­­قان سوڭ اتامەكەنىنە ورالىپ، جەر­گى­لىكتى دارىگەرلىك امبۋلاتورياعا باس­شى­لىق جاساپ ءجۇر ەكەن.

ءبىر «اتتەگەن-ايى» – قۋلىكول «اۋىل – ەل بەسىگى» مەملەكەتتىك باع­دار­­­لاماسى بويىنشا جاسالعان كەلە­شە­گى بار ەلدى مەكەندەر تىزبەسىنە ەنگى­زىلمەپتى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەڭ ۇلكەن رەنىشى وسى ەكەن. «تىرەك نە­مەسە سەرىكتەس اۋىل اتانساق، ەل قازى­نا­سىنان بىزگە دە قو­ماق­تى قارجى ءبو­لىنىپ، ەڭ باس­تى مۇق­تاج­­دىعىمىز – اۋى­لى­مىز­دىڭ جولى جون­دەلەر مە ەدى؟..» دەپ مۇ­ڭاي­عان ەدى قۋلى­كولدىكتەر بۇرناعى جىلى بىزبەن كەزدەس­كەندە.

ولاردىڭ وسى جونىندەگى ءوتىنىشىن ءساتى تۇسكەندە وبلىس اكىمى قۇمار اقسا­قا­لوۆقا جەتكىزگەن ەدىك. ول: «كوك­­تەم­دە سۋ تاسقىنى قاۋپى تونگەن كەزدە قۋلىكول اۋىلىنا بارىپ، ءۇش كۇن بويى سوندا بولدىم. تاسقىن قاتەرىنىڭ الدىن الۋعا جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ دا جۇمىلا اتسالىسىپ جۇرگەنىن كو­رىپ، ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم. بۇل اۋىلدىڭ كەلەشەگى جارقىن دەپ ساناي­مىن، ونى «اۋىل – ەل بەسىگى» مەملە­كەتتىك باعدارلاماسىنا كىرگىزۋ ماسە­لە­سىن قارايمىز»، دەگەن ەدى ءوڭىر باسشىسى. كەيىن وسى جونىندە پارلامەنت ءما­جى­لىسىنىڭ دەپۋتاتتارى جازعان حات­قا سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىم­دى­گى بەر­گەن جازباشا جاۋاپتا دا «قۋ­لى­كول اۋىلىن كەلەشەگى بار اۋىلدىق ەل­دى مەكەندەر تىزبەسىنە كىرگىزۋ ءۇشىن ۇلت­­تىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە ءوتى­­نىشحات جولدانادى» دەگەن ۋادە بە­رىل­گەن.

الايدا نە سەبەپتى ەكەندىگى بەلگىسىز، قۋلىكول اۋىلى ءالى كۇنگە تىرەك جانە سەرىك­تەس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تىزبە­سىنە ەنگىزىلمەگەن بولىپ شىقتى. بار­لىق الەۋمەتتىك نىسانى ساقتالىپ، تا­لاپقا ساي قىزمەت كورسەتىپ تۇرعان، مال شارۋاشىلىعىمەن جاپپاي اينالى­سا­تىن تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى جىل­دان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقان بۇل اۋىل – ءوزى اتتاس اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ور­تا­لىعى. سوندىقتان قۋلىكولدى – تىرەك ەلدى مەكەن، ال ونىڭ جانىنداعى قارا­تال مەن بەرەكە اتتى شاعىن اۋىل­دار­دى سەرىكتەس ەلدى مەكەندەر ەتىپ بەل­گى­لەۋ­گە ابدەن بولار ەدى.

ال «اۋىل – ەل بەسىگى» مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسىنا ەنگىزىلمەگەن اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەردىڭ ينفرا­قۇ­رى­لى­مىن دامىتۋ رەسپۋبليكا قازى­نا­­سىنان ەمەس، جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسە­­بىنەن قارجىلاندىرىلۋعا ءتيىس. سۋب­ۆەنتسيالى ءوڭىر بولىپ سانالاتىن سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسى بيۋد­جە­تى­نىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەن­دىگىن ەس­­كەرسەك، قۋلىكول اۋىلىنا باراتىن كەدىر-بۇدىر گرەيدەردى جون­دەۋگە قا­شان جەتكىلىكتى قارجى بولىنە­تىن­دى­گىن ايتۋ قيىن.

جالپى، ەلدىڭ شەتىندە، جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقان سولتۇستىك قازاق­س­تان وبلىسىنداعى 646 اۋىلدىق ەلدى مەكەن­نىڭ 307-ءسى عانا تىرەك جانە سەرىك­تەس اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەر تىزبە­سىنە قو­سى­لىپتى. بۇل ونسىز دا دە­مو­گرا­فيا­لىق احۋالى تومەن وڭىردەگى اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەردىڭ جارتىسىنان استامىنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر دەگەن ءسوز. وسى ورايدا وبلىستاعى تى­­رەك جانە سەرىكتەس اۋىلدىق ەلدى مە­­كەن­دەر تىزبەسىن جاساعان كەزدە اۋىل تۇرعىندارىن ايت­پاعاندا، ءتىپتى اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىم­دەرىنىڭ، اۋداندار اكىمدىكتەرى مەن ءماس­ليحاتتارىنىڭ پى­كىرلەرى جەتە ەس­كە­رىل­مەگەن بولىپ شىقتى. مۇنى ءبىز بىر­­نەشە اۋدان اكىم­دە­رىنىڭ ءوز اۋىزدارى­نان ەستىدىك.

جالپى، ەلىمىزدەگى 6322 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ 2761-ءىنىڭ «كەلەشەگى جوق» دەپ تانىلسا، سونىڭ دەنى – تۇر­عىنداردىڭ سانى جەتكىلىكسىز، جۇ­مىس كۇشى تاپشى سولتۇستىك-شى­عىس وڭىرلەردە ەكەندىگى انىق. وسى رەتتە بولاشاعى بار اۋىلدىق ەل­دى مەكەندەردىڭ تىزبەسى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2019 جىلعى 13 قىركۇيەكتەگى №81 بۇيرىعىمەن بە­كى­تىلگەن ولشەمشارتتاردىڭ نەگى­زىن­­دە ىرىكتەلگەندىگىن ايتقان ءجون. سول ولشەم­شارتتارعا سايكەس، ەلدىڭ وڭىر­لەرى ەكى توپقا بولىنگەن – حالىق تىعىز قونىستانعان تۇركىستان، الماتى، جامبىل، ماڭعىستاۋ، قىزىلور­دا وب­لىس­­تارى جانە حالىق ورتاشا ق­و­نىس­تانعان اتىراۋ، شىعىس قا­زاق­­س­تان، اقمولا، قوستاناي، باتىس قا­زاقستان، قاراعاندى، پاۆلودار وب­لىس­تارى. الايدا ۇلتتىق ەكونو­مي­كا مينيسترلىگى حالىق ورتاشا قونىس­تانعان وڭىرلەردىڭ ەلەۋلى ەرەك­شە­لىكتەرى بارىن جەتە ەسكەرمەگەن. سەبەبى ولار جۇمىس كۇشى ارتىق جانە جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەر بولىپ ەكىگە بولىنەدى. مىسالى، اقتوبە، اتى­راۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىس­تا­رى سياقتى حالىق ورتاشا قو­نىس­تان­عان وڭىرلەر جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەر بولىپ تابىلمايدى.

سوندىقتان دا ەل وڭىرلەرىن ەكى ەمەس، ءۇش توپقا ءبولىپ قاراعان قي­سىن­دى دا ورىندى بولار ەدى. ءۇشىن­شى توپقا «ەڭبەك» ناتيجەلى جۇ­مىس­پەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى اياسىندا حالىق تى­عىز قونىستانعان وبلىستاردىڭ تۇر­عىن­دارى ءوز ەرىكتەرىمەن قونىس اۋدارىلىپ جاتقان جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەردى – اقمولا، شىعىس قازاقستان، قاراعاندى، قوستاناي، سول­تۇستىك قازاقستان، پاۆلودار وبلىس­تا­رىن جاتقىزىپ، ولار ءۇشىن ارنا­يى ولشەمشارتتار بەلگىلەگەن ءجون سياق­تى. مىسالى، اسا كورنەكتى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ دۇنيەگە كەلگەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جام­بىل اۋدانىنداعى الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق الەۋەتى اجەپتاۋىر جاڭا­جول اۋىلى جاقىن تىرەك اۋىلدان 65 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسۋى سەبەپتى عانا سەرىكتەس ەلدى مەكەن ساناتىنا دا قوسىلماپتى. ويت­كەنى اتالعان ولشەمشارتتار بو­يىنشا سەرىكتەس اۋىل جاقىن تىرەك اۋىلدان 15 شاقىرىمنان ارتىق قاشىقتىقتا ورنالاسپاۋعا ءتيىس­تى ەكەن. سول ولشەمشارتتاردى وزگەر­تىپ، جاڭاجول اۋىلىن تىرەك ەلدى مەكەن رەتىندە ايقىنداپ، وعان كورشىلەس ورنالاسقان بىرنەشە اۋىلدى سەرىكتەس ەلدى مەكەندەر ەتىپ نەگە بەلگىلەمەسكە؟! ايتپەسە، جول جاعدايى ناشار وسى اۋىل­دار مەملەكەتتىك قولداۋدان مۇلدەم قا­عىس قالىپ، بىرتىندەپ تاراپ، جويىلىپ كەتۋى ىقتيمال. مۇنىڭ ءوزى اۋدان ورتالىعىنان 50-70 شاقىرىم قاشىق­تىق­تاعى ونداعان مىڭ گەكتار قۇنارلى جەردىڭ يەسىز قالۋىنا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن.

جالپى، سول­­تۇس­تىك­­قا­زاقستان­دىق­­تاردىڭ سانى سوڭعى 20 جىل ىشىن­دە 160 مىڭ ادامعا ازايىپ، قى­زىل­جار وڭىرىندە قازىر نەبارى 547،7 مىڭ ادام ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ال شى­عىس­قا­زاقستاندىقتاردىڭ سانى 20 جىلدا 139 مىڭ ادامعا كەمىپ، بۇگىندە 1369،1 مىڭ ادام بولىپ وتىر. بۇل ەكى وڭىردە كوشىپ كەلۋشىلەردەن كوشىپ كەتۋشىلەر سانى كوپ.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ ايرىقشا كۇردەلىلىگىنە وراي اتالعان ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى 2018 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­­باەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ار­نايى قا­رالىپ، ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىر­ما­لار بەرىلگەن بولاتىن. سونىڭ نا­تي­جەسىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2019-2021 جىلدارعا ار­نال­عان كەشەندى جوسپارى جاسالىپ، ىسكە اسىرىلۋ ۇس­تىن­دە. سونىڭ ىشىندە قونىس اۋدارۋشىلاردى تۇرعىن ۇيمەن قام­تاماسىز ەتۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبا دا بار.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك با­رىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ما­­قا­لاسىندا: «حالىقتىڭ قالالىق جەر­لەرگە جاپپاي كوشۋى سالدارىنان كوپتەگەن اۋىل­دا، اسىرەسە، شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندە تۇرعىندار سانى كۇرت ازايدى. ءبىز ەڭبەك كۇشى كوپ وڭتۇستىك ءوڭىر تۇر­عىن­­دارىنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس اي­ماقتارعا قونىستانۋىنا قولايلى جاع­داي جاساپ، وسى جۇمىستى نازار­دا ۇستايمىز. بۇل – وتە وزەكتى ءارى ەلى­­مىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ما­­سەلە»، دەپ قاداپ ايتتى. وسىعان وراي، ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى پرە­­زي­دەنت العا قويعان ماڭىزدى مىن­دەتتى ور­ىن­داپ، سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىر­­لەردەگى دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا ولار­دا­عى دامۋ الەۋەتى بار اۋىلداردى ساق­تاپ، كور­كەيتۋگە جەتە ءمان بەرىپ، ءبى­رىنشى كە­زەكتە تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەردى انىقتاۋ ولشەم­شارت­تارىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزسە، قۇبا-قۇپ.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا ەپيداحۋال كۇردەلەنىپ بارادى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 11:00

«سارى» ايماقتا تۇركىستان وبلىسى تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:10

كوروناۆيرۋس قايتا كۇشەيدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:54

وڭتايلىسى – ونلاين وقۋ

ايماقتار • بۇگىن، 08:53

ساپا ارتپايىنشا، سۋبسيديا جوق

ايماقتار • بۇگىن، 08:45

كوروناۆيرۋس قايتا ءورشىدى

الەم • بۇگىن، 08:42

ۆيرۋس جۇقتىرۋ ازايماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:30

اسىعىس شەشىم

قازاقستان • بۇگىن، 08:15

كومەك كورسەتىلەدى

قوعام • بۇگىن، 08:10

قور ستراتەگياسى ازىرلەنەدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:00

ۇقساس جاڭالىقتار