قازىر قايماعى بۇزىلماعان قازاق اۋىلىندا 190 وتباسى, ياعني ءبىر مىڭعا جۋىق ادام تۇرادى. جەرگىلىكتى ورتا مەكتەپتە 190-نان اسا وقۋشى انا تىلىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر. توي-دۋمانى تاۋسىلمايتىن ەلدى مەكەننىڭ ەكى جاعىندا ەكى ءدامحانا اشىلىپتى. ەجەلدەن اتاكاسىبىنە مىعىم قۋلىكولدىكتەردىڭ ورىستەرى ءتورت ت ۇلىك مالعا تولى. ونىڭ ۇستىنە وسى اۋىلدان شىققان كاسىپكەرلەر قايدا جۇرسە دە ۇشقان ۇيالارىن ۇمىتپاي, حال-قادەرلەرىنشە جاردەمدەسىپ جاتادى.
سولاردىڭ ءبىرى – سايان مۇباراك ەلوردادان تۋعان اۋىلىنا كەلىپ, «بۇركىت» اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىن قۇرىپ, مال فەرماسىن اشىپتى. بۇعان قوسا, كوپتەن بەرى بوس تۇرعان ءبىر عيماراتتى ءوز قاراجاتىنا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ەركىن كۇرەسپەن اينالىساتىن جاستاردىڭ سپورت كەشەنىنە اينالدىرعان. كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ونكولوگيالىق ديسپانسەردە قىزمەت ەتكەن جوعارى ساناتتى حيرۋرگ سايلاۋ ىدىرىسوۆ تا زەينەت دەمالىسىنا شىققان سوڭ اتامەكەنىنە ورالىپ, جەرگىلىكتى دارىگەرلىك امبۋلاتورياعا باسشىلىق جاساپ ءجۇر ەكەن.
ءبىر «اتتەگەن-ايى» – قۋلىكول «اۋىل – ەل بەسىگى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا جاسالعان كەلەشەگى بار ەلدى مەكەندەر تىزبەسىنە ەنگىزىلمەپتى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەڭ ۇلكەن رەنىشى وسى ەكەن. «تىرەك نەمەسە سەرىكتەس اۋىل اتانساق, ەل قازىناسىنان بىزگە دە قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, ەڭ باستى مۇقتاجدىعىمىز – اۋىلىمىزدىڭ جولى جوندەلەر مە ەدى؟..» دەپ مۇڭايعان ەدى قۋلىكولدىكتەر بۇرناعى جىلى بىزبەن كەزدەسكەندە.
ولاردىڭ وسى جونىندەگى ءوتىنىشىن ءساتى تۇسكەندە وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆقا جەتكىزگەن ەدىك. ول: «كوكتەمدە سۋ تاسقىنى قاۋپى تونگەن كەزدە قۋلىكول اۋىلىنا بارىپ, ءۇش كۇن بويى سوندا بولدىم. تاسقىن قاتەرىنىڭ الدىن الۋعا جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ دا جۇمىلا اتسالىسىپ جۇرگەنىن كورىپ, ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم. بۇل اۋىلدىڭ كەلەشەگى جارقىن دەپ سانايمىن, ونى «اۋىل – ەل بەسىگى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا كىرگىزۋ ماسەلەسىن قارايمىز», دەگەن ەدى ءوڭىر باسشىسى. كەيىن وسى جونىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى جازعان حاتقا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى بەرگەن جازباشا جاۋاپتا دا «قۋلىكول اۋىلىن كەلەشەگى بار اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تىزبەسىنە كىرگىزۋ ءۇشىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە ءوتىنىشحات جولدانادى» دەگەن ۋادە بەرىلگەن.
الايدا نە سەبەپتى ەكەندىگى بەلگىسىز, قۋلىكول اۋىلى ءالى كۇنگە تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تىزبەسىنە ەنگىزىلمەگەن بولىپ شىقتى. بارلىق الەۋمەتتىك نىسانى ساقتالىپ, تالاپقا ساي قىزمەت كورسەتىپ تۇرعان, مال شارۋاشىلىعىمەن جاپپاي اينالىساتىن تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقان بۇل اۋىل – ءوزى اتتاس اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ورتالىعى. سوندىقتان قۋلىكولدى – تىرەك ەلدى مەكەن, ال ونىڭ جانىنداعى قاراتال مەن بەرەكە اتتى شاعىن اۋىلداردى سەرىكتەس ەلدى مەكەندەر ەتىپ بەلگىلەۋگە ابدەن بولار ەدى.
ال «اۋىل – ەل بەسىگى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزىلمەگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ رەسپۋبليكا قازىناسىنان ەمەس, جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلۋعا ءتيىس. سۋبۆەنتسيالى ءوڭىر بولىپ سانالاتىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بيۋدجەتىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەندىگىن ەسكەرسەك, قۋلىكول اۋىلىنا باراتىن كەدىر-بۇدىر گرەيدەردى جوندەۋگە قاشان جەتكىلىكتى قارجى بولىنەتىندىگىن ايتۋ قيىن.
جالپى, ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى 646 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ 307-ءسى عانا تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تىزبەسىنە قوسىلىپتى. بۇل ونسىز دا دەموگرافيالىق احۋالى تومەن وڭىردەگى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ جارتىسىنان استامىنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر دەگەن ءسوز. وسى ورايدا وبلىستاعى تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تىزبەسىن جاساعان كەزدە اۋىل تۇرعىندارىن ايتپاعاندا, ءتىپتى اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرىنىڭ, اۋداندار اكىمدىكتەرى مەن ءماسليحاتتارىنىڭ پىكىرلەرى جەتە ەسكەرىلمەگەن بولىپ شىقتى. مۇنى ءبىز بىرنەشە اۋدان اكىمدەرىنىڭ ءوز اۋىزدارىنان ەستىدىك.
جالپى, ەلىمىزدەگى 6322 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ 2761-ءىنىڭ «كەلەشەگى جوق» دەپ تانىلسا, سونىڭ دەنى – تۇرعىنداردىڭ سانى جەتكىلىكسىز, جۇمىس كۇشى تاپشى سولتۇستىك-شىعىس وڭىرلەردە ەكەندىگى انىق. وسى رەتتە بولاشاعى بار اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ تىزبەسى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2019 جىلعى 13 قىركۇيەكتەگى №81 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن ولشەمشارتتاردىڭ نەگىزىندە ىرىكتەلگەندىگىن ايتقان ءجون. سول ولشەمشارتتارعا سايكەس, ەلدىڭ وڭىرلەرى ەكى توپقا بولىنگەن – حالىق تىعىز قونىستانعان تۇركىستان, الماتى, جامبىل, ماڭعىستاۋ, قىزىلوردا وبلىستارى جانە حالىق ورتاشا قونىستانعان اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, اقمولا, قوستاناي, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار وبلىستارى. الايدا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى حالىق ورتاشا قونىستانعان وڭىرلەردىڭ ەلەۋلى ەرەكشەلىكتەرى بارىن جەتە ەسكەرمەگەن. سەبەبى ولار جۇمىس كۇشى ارتىق جانە جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەر بولىپ ەكىگە بولىنەدى. مىسالى, اقتوبە, اتىراۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى سياقتى حالىق ورتاشا قونىستانعان وڭىرلەر جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەر بولىپ تابىلمايدى.
سوندىقتان دا ەل وڭىرلەرىن ەكى ەمەس, ءۇش توپقا ءبولىپ قاراعان قيسىندى دا ورىندى بولار ەدى. ءۇشىنشى توپقا «ەڭبەك» ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا حالىق تىعىز قونىستانعان وبلىستاردىڭ تۇرعىندارى ءوز ەرىكتەرىمەن قونىس اۋدارىلىپ جاتقان جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەردى – اقمولا, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىن جاتقىزىپ, ولار ءۇشىن ارنايى ولشەمشارتتار بەلگىلەگەن ءجون سياقتى. مىسالى, اسا كورنەكتى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ دۇنيەگە كەلگەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتى اجەپتاۋىر جاڭاجول اۋىلى جاقىن تىرەك اۋىلدان 65 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسۋى سەبەپتى عانا سەرىكتەس ەلدى مەكەن ساناتىنا دا قوسىلماپتى. ويتكەنى اتالعان ولشەمشارتتار بويىنشا سەرىكتەس اۋىل جاقىن تىرەك اۋىلدان 15 شاقىرىمنان ارتىق قاشىقتىقتا ورنالاسپاۋعا ءتيىستى ەكەن. سول ولشەمشارتتاردى وزگەرتىپ, جاڭاجول اۋىلىن تىرەك ەلدى مەكەن رەتىندە ايقىنداپ, وعان كورشىلەس ورنالاسقان بىرنەشە اۋىلدى سەرىكتەس ەلدى مەكەندەر ەتىپ نەگە بەلگىلەمەسكە؟! ايتپەسە, جول جاعدايى ناشار وسى اۋىلدار مەملەكەتتىك قولداۋدان مۇلدەم قاعىس قالىپ, بىرتىندەپ تاراپ, جويىلىپ كەتۋى ىقتيمال. مۇنىڭ ءوزى اۋدان ورتالىعىنان 50-70 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى ونداعان مىڭ گەكتار قۇنارلى جەردىڭ يەسىز قالۋىنا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن.
جالپى, سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ سانى سوڭعى 20 جىل ىشىندە 160 مىڭ ادامعا ازايىپ, قىزىلجار وڭىرىندە قازىر نەبارى 547,7 مىڭ ادام ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ال شىعىسقازاقستاندىقتاردىڭ سانى 20 جىلدا 139 مىڭ ادامعا كەمىپ, بۇگىندە 1369,1 مىڭ ادام بولىپ وتىر. بۇل ەكى وڭىردە كوشىپ كەلۋشىلەردەن كوشىپ كەتۋشىلەر سانى كوپ.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ ايرىقشا كۇردەلىلىگىنە وراي اتالعان ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى 2018 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ارنايى قارالىپ, ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلگەن بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى جاسالىپ, ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە. سونىڭ ىشىندە قونىس اۋدارۋشىلاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبا دا بار.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «حالىقتىڭ قالالىق جەرلەرگە جاپپاي كوشۋى سالدارىنان كوپتەگەن اۋىلدا, اسىرەسە, شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندە تۇرعىندار سانى كۇرت ازايدى. ءبىز ەڭبەك كۇشى كوپ وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارعا قونىستانۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ, وسى جۇمىستى نازاردا ۇستايمىز. بۇل – وتە وزەكتى ءارى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلە», دەپ قاداپ ايتتى. وسىعان وراي, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى پرەزيدەنت العا قويعان ماڭىزدى مىندەتتى ورىنداپ, سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردەگى دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا ولارداعى دامۋ الەۋەتى بار اۋىلداردى ساقتاپ, كوركەيتۋگە جەتە ءمان بەرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى انىقتاۋ ولشەمشارتتارىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزسە, قۇبا-قۇپ.
