مەديتسينا • 18 اقپان، 2021

ءتىس ساۋلىعى – ءتان ساۋلىعى

11 رەت كورسەتىلدى

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا جەر جۇزىندە 3،5 ملرد ادام ءتىس اۋرۋلارىنان زارداپ شەگەدى ەكەن. «قازاقستان ستوماتولوگياسى» عىلىمي-پراكتيكالىق جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، Academy of Dentistry International ۇيىمىنىڭ تولىق مۇشەسى ساۋلە ەسەمباەۆا «ستوماتولوگيالىق كومەك: پروفيلاكتيكادان باستاپ كلينيكا تاڭداۋعا دەيىن» اتتى ونلاين دارىسىندە تىسكە قاتىستى كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءبىراز دۇنيەنىڭ بەتىن اشىپ بەردى.

كوپشىلىگىمىز ءتىس كاريەسىنىڭ، قازاق­شا ايتقاندا ءتىستى قۇرت جەۋىنىڭ ينفەك­تسيا­لىق جۇرەك ميوكاردىنا اپاراتىنىن بىلمەيتىنىمىز انىق. ستوماتولوگ ساۋلە ەسەمباەۆانىڭ ايتۋىنشا، ءتىستى ەمدەت­پەي، قۇرت جەپ قويعان ءتىستىڭ تۇقىل­دا­رى­مەن جۇرە بەرۋ اتالعان اۋرۋعا 100 پايىز الىپ كەلەدى. ءبىر جۇرەك ميوكار­دىن عانا ەمەس، پانكرەاتيتپەن اۋىرعان پاتسيەنتتىڭ قانىنىڭ تالداماسىنان قىزىليەكتىڭ قاناپ ءجۇرۋىن، قانقۇرتتى تۋدىراتىن ميكروورگانيزمدەر تابىلعان. سونىمەن قاتار ءتۇرلى قاتەرلى لەيكوز، تە­مىر جەتىسپەۋشىلىگىنەن تۋاتىن انەميا جانە ەندوكريندى اۋرۋلاردىڭ ءبىر­سى­پىراسىنىڭ اعزانى جۇدەتىپ، اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭۋىنا وسى تىسكە قالاي بولسا، سولاي قاراۋ سەبەپشى ەكەن. ءتىپتى كەيدە تەراپەۆت پەن گەماتولوگ بىلمەي تۇرىپ، پاتسيەنتتىڭ اق قان اۋرۋىنا ۇشىراعانىن ستوماتولوگ دارىگەر اڭدايدى. ويتكەنى ون­داي ناۋقاستىڭ تىسىنە ۇيالاعان تاستاردى ءسال تازالايمىن دەگەندە قان بۇرق ەتە قالىپ، توقتاماي قويادى. سودان كوڭىلىنە كىدى العان ءتىس دارىگەرى قان تالداماسىنا جىبەرگەندە لەيكوز انىقتالادى.

پروفەسسور دارىسىندە ءتىستىڭ ميعا جا­قىن ورنالاسقانىن استە ەستەن شىعار­ماۋ­عا كەڭەس بەرەدى. ول اسىرەسە بالالار ومىرىنە قا­ۋىپتى، ولاردا ءاربىر ينفەكتسيالىق ۇدەرىس وتە جەدەل داميدى. ءبىزدىڭ ەلدە جاق-بەت سۇيەگى بولىمدەرىنە قارالاتىن بالالاردىڭ كوپ­­شى­لىگى ءتىستىڭ اسقىنىپ قابىنعان اۋرۋ­­لارىمەن تۇسەتىن كورىنەدى. ال شۆە­تسيا، فينليانديا، جاپونيا جۇرتىندا كاريەس­تىڭ الدىن الۋدى جاقسى جولعا قويعاندىعى سونداي، كاريەس ءتىپتى دە جوق. اقىر اياعىندا ولار الدا-جالدا پۋلپيت، كاريەس، پارودونتيت سىندى اۋرۋلار بولا قالسا، قالاي ەمدەيمىز دەپ كورشىلەس ەلدەرگە ماماندارىن جىبەرىپ، قىسقا مەرزىمدى وقۋلاردان وتكىزىپ ءجۇر.

«بىرىنشىدەن، ىشتەگى شارانا ءۇشىن اناسىنىڭ ءتىس ساۋلىعى اسا ماڭىزدى، ەگەر اناسىندا ءتىس اۋرۋى بولسا، نارەستەنىڭ دە تىستەرى سونداي بولادى. ەكىنشىدەن، ءسۇت تىستەرىن تازالاۋ كەرەك ەمەس دەپ كوپ اتا-انا ءمان بەرمەيدى. ال ءسۇت تىستەرى زاقىمدانعان بولسا، ورنىنا ساۋ ءتىس شىقپايدى، ول ءۇشىن بالاعا ءتىسى شىعىسىمەن كۇنىنە ەكى رەت ءتىسىن تازالاتىپ، اس ىشكەن سوڭ اۋزىن شايعىزىپ وتىرۋ قاجەت. وسىلاي ۇيرەنگەن بالا ەسەيگەندە دە سولاي ادەتتەنەدى. بۇل – قارتايعانعا دەيىن ءتىس ساۋلىعىنىڭ كەپىلى. ءتىس تازالىعىنا مۇقيات بولۋ ءتۇر­لى اۋرۋدىڭ الدىن الادى»، دەدى ساۋلە سەرىكقىزى.

سوسىن بالا كوتەرگەن ايەلدەگى توكسي­كوز­دىڭ دا زيانى بولەك اڭگىمە ەكەن. قۇسقاننان سوڭ اۋىز دۇرىس شايىلماسا، بولىنگەن قىشقىل تىسكە زاقىم تيگىزەدى، بۇعان قوسا جۇكتى ايەلدىڭ تىستەرىن ەمدەتۋ ءۇشىن ەرتە كەلۋىنىڭ دە ماڭىزى زور. ال­عاش­قى ءۇش ايدان كەيىن اياعى اۋىر كەلىن­شەكتىڭ ستوماتولوگ كرەسلوسىندا 15-20 مينۋت­تەن ارتىق وتىرۋىنا بولمايدى، ويتكەنى ىش­تەگى شاراناعا زيانى تيەدى. سوندىقتان ال­دىڭعى ءۇش ايدىڭ ىشىندە ءتىستى مەيلىنشە مۇقيات ەمدەۋ اسا قاجەت.

نەگىزى ادام اعزاسىندا ءتىس تابيعاتى ەڭ ءبىر قاتتى زاتتان تۇرادى. الايدا سونىڭ ءوزى تازالىعىنا ءمان بەرمەسە، ءتاتتىنى كوپ جەسە، گازدى، قانتتى سۋسىنداردى، ءتىپتى ءتاتتى شى­رىنداردى كوپ ىشسە، ب ۇلىنەدى. ءبىزدىڭ ەلى­­مىزدە جاسى ۇلعايعان ادامداردىڭ باسىم بولىگى تابيعي تىستەردەن ادالانىپ، پروتەزبەن جۇرەدى. ونداي بولماۋى ءۇشىن پروفيلاكتيكاسىنا جوندەپ قاراپ، ءتىستى بەكىتۋگە سەپتىگى بار قاتتى ءسابىز، قىزىلشا ءتا­رىزدى كوكونىستەردى جەپ، ەتتى دە بىلبىراتىپ اسپاۋدىڭ پايداسى بار. ءتىس تومەن قاراپ سالبىراپ تۇرعاندىقتان، كۇندەلىكتى جاتتىعۋ جاساعانداي قايرات جۇمساپ شايناۋ كەرەك، ول وعان كۇش بەرىپ، ءتۇبىن بەكىتىپ وتىرادى ەكەن.

ءتىس اينالاسىنداعى ونلاين اڭگىمەدە مامان ونى تازارتاتىن پاستالاردى تاڭ­داۋ­عا دا ءمان بەرۋدى ەسكەرتەدى. فتورلى پاستالاردى پايدالانۋدىڭ مولشەرى، ءتىس تازالايتىن ىسقىش شوتكەلەردىڭ جۇم­ساق، قاتتىلىعى – ءبارى نازاردا ۇستا­لى­ناتىن ماڭىزدى دۇنيەلەر. ءتىلدىڭ ۇستىنە جي­نالعان ءتۇرلى ميكروورگانيزمدەر اسقا­زانعا ءوتىپ، اعزانى اۋرۋعا ۇشىراتادى، جالپى اۋىز قۋىسىنىڭ تازالىعى دەنى ساۋ بولۋعا ۇمتىلاتىن جۇرتتىڭ نازارىندا بولۋى ءتيىس. ستوماتولوگ ءتىس پاستاسىمەن بىرگە اۋىز شاياتىن سۇيىقتىقتاردى پايدالانىپ تۇرۋعا كەڭەس بەرگەن. ءار جولى داستارقان باسىنان تۇرعاندا اۋىزدى قۇرىعاندا جاي سۋمەن جۋعان ءجون.

ءدارىس بارىسىندا ء«مامس جانە تمككك اياسىندا ستوماتولوگيالىق كو­مەكتى كىم جانە قالاي تەگىن الا الادى؟» دەگەن ماڭىزدى ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن مامان ونى مىندەتتى تۇردە ليتسەنزياسى بار جانە ءمامس-پەن ارادا قىزمەت كورسەتۋگە شارتى بار كەز كەلگەن ستوماتولوگيالىق كلينيكا اتقاراتىنىن، ال ول قىزمەتتىڭ جوسپارلى جانە شۇعىل دەپ بولىنەتىنىن جەتكىزدى. جوسپارلى ەمدەلۋگە بالالار مەن 18 جاسقا تولعان جاسوسپىرىمدەر، جۇكتى ايەلدەر جاتقىزىلادى. ال شۇعىل ەمدەۋدى جوعارىداعى ەكى ساناتتاعىلارعا قوسا سوعىس ارداگەرلەرى مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەندەر، I، II، III، IV توپتاعى مۇگەدەكتەر، التىن جانە كۇمىس القالى انالار، اتاۋلى كومەكپەن قامتىلعان الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاعىلار مەن زەي­نەت­كەرلەر، الەۋمەتتىك تۇرعىدا ەلەيتىن ينفەك­تسيالىق اۋرۋمەن ەسەپتە تۇرا­تىن­دار الا الادى. ال وزگە ساناتتاعى بارلىق ازا­مات ءۇشىن ستوماتولوگيالىق ەم اقىلى جۇرگىزىلەدى.

ساۋلە سەرىكقىزى تاعى ءبىر جاقسى­لىق­­تى ورتاعا سالدى. الەۋمەتتىك از قام­­­تىلعان وتباسى­لار­دىڭ 6 مەن 12 جاس ارا­لىعىنداعى بالا­لارىنىڭ تىستەرىندە انو­ماليا بولعان جاعدايدا (تىستەرى ايقا­سىپ قالعاندا، كەميەكتىك، ت.س.س) جانە قويان­جىرىق بولىپ تۋسا، تەگىن قىزمەت كور­سەتىلەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار