قوعام • 18 اقپان، 2021

باعباندىقتىڭ باعى بار

106 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى نارىقتا جەمىس-جيدەككە جانە ونىڭ وڭدەلگەن ونىمدەرى – دجەم، توساپ، كەپتىرىلگەن جەمىستەر، تاعى باسقالارىنا سۇرانىس جوعارى. اۋىل تۇرعىندارى باعباندىقپەن اينالىسىپ، جەمىس اعاشىن باپتاپ ءوسىرىپ، ءونىمىن جيناسا، پايداعا كەنەلەر ەدى. اسىرەسە، ەش كاسىبى جوق، جۇمىسسىز وتىرعان وتباسىلار باقشا باپتاسا، بۇل باقتىڭ ونىمىنە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلىپ، تۇرعىنداردان ساتىپ الۋ ماسەلەسى جولعا قويىلارى ءسوزسىز.

 جاڭا جوبانىڭ ەرەكشەلىگى قانداي؟

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆ ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراعىندا وڭىردە «مەنىڭ اۋلام – مەنىڭ باعىم» اتتى جاڭا جوبا قولعا الىناتىنىن حابارلادى. ونىڭ ءمانىسى ەندى «ەڭبەك» باعدارلاماسى اياسىندا قايتارىمسىز گرانت ەسەبىنەن تۇرعىندارعا جەمىس-جيدەك كوشەتتەرى بەرىلمەك.

«مەملەكەت جىل سايىن «ەڭبەك» باع­دارلاماسى بويىنشا 100-580 مىڭ تەڭگە ارا­لىعىندا قايتارىمسىز گرانتتار ءبولىپ كەلەدى. بيىل باتىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىنا 800 ملن تەڭگەگە جۋىق قارجى بەرۋ جوسپارلانعان. وسى كەزگە دەيىن ءبىزدىڭ تۇرعىندار بۇل گرانت­تاردى كوپ جاعدايدا قۇس ءوسىرۋ ءۇشىن، تىگىن ماشينالارىن، كونديتەرلىك جاب­دىق­تاردى، شاشتاراز قۇرالدارىن، ت.ب. ساتىپ الۋعا الادى. بىراق، وكىنىشكە قاراي، وتكەن جىلدارى گرانت العانداردىڭ ىشىندە تەك 15-20%-ى عانا ءوز كاسىبىن جۇرگىزىپ، تۇراقتى تابىس كوزىن تابا العان»، دەيدى ع.ەسقاليەۆ.

وبلىس اكىمدىگىنىڭ باستاماسىمەن بيىل­دان باستاپ باعدارلاماعا گرانت ەسە­بىنەن جەمىس-جيدەك بۇتالارى مەن اعاش­تاردىڭ كوشەتتەرىن بەرۋ ۇسىنىسى ەنگى­زىلگەن. بۇل باستاما قايدان تۋىندادى؟

ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى تاڭدا جەمىس-جيدەك پەن ونىڭ وڭ­دەلگەن ونىمدەرىنە سۇرانىس ارتقان. سونداي-اق وڭىردە ەش كاسىبى جوق، ەڭبەك جاسىندا بولسا دا جۇ­مىس­سىز وتىرعان وتباسىلار كوپ. وسىن­داي وتبا­سىلارعا قايتارىمسىز گرانت ەسەبىنەن جە­مىس-جيدەك كوشەتتەرى بەرىلسە، تاجى­ريبەلى تالىمگەر جەمىس اعاشتارىن كۇتىپ-باپتاۋ، ونىڭ جەمىسىن ەكولوگيالىق تازا وڭدەۋ جو­نىندە عىلىمي كەڭەسىن كورسەتپەك. ءسويتىپ تابىسى از وتباسىلار ءوز ءۇيىنىڭ جانىنان ءونىم ءوسىرىپ، تابىس تابادى. ەڭ باستىسى، بۇل باقتىڭ ونىمىنە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرى­لىپ، تۇرعىنداردان ساتىپ الۋ ماسەلەسى جول­عا قويىلماق. ياعني اۋىل تۇرعىنى جەمىس اعاشىن باپتاپ ءوسىرىپ، ءونىمىن جيناپ، توسابىن جاساپ، نارىق باعاسىمەن مەملە­كەتكە وتكىزەدى.

ء«بىزدىڭ جەرلەستەرىمىز وسى كاسىپتى ۇيرەنىپ، سۇيىكتى تىرلىگىنە اينالدىرا الادى. حالىقتان وسى بيزنەستى دوڭگەلەتىپ اكەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شەشىمدەردى جانە وسى جوبانى ودان ءارى دامىتۋعا ارنالعان يدەيالاردى كۇتەمىز. مىسالى، مەكتەپ ايماعىندا ۇجىمدىق باق ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ، مەكتەپ پەن باقشانى جالعا الۋشىلار اراسىنداعى مۇددەلەر تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ سەكىلدى قۇجاتتار قاجەت بولۋى مۇمكىن. بۇل جوبانى كەڭىرەك دارىپتەۋ ءۇشىن ءتۇرلى ۆەبينارلار وتكىزىپ، باق بەتىندە كەڭىرەك ناسيحاتتاۋ قاجەت. وسى كەزدەن باستاپ ءار ءۇيدى ارالاپ، كىمنىڭ باۋ-باقشا وسىرگىسى كەلەتىندىگىن انىقتاپ، قانداي كومەك كەرەگىن انىقتايتىن ۆولونتەرلەر جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك»، دەيدى ع.ەسقاليەۆ.

 

ساراپتاما نە دەيدى؟

وسى يدەيانى ۇسىنار الدىندا وبلىس اكىمدىگى وڭىردە قالىپتاسقان احۋالدى ابدەن زەرتتەپ، ءتۇرلى ساراپتاما جۇرگىزگەن ەكەن. سولاردىڭ كەيبىرىنە كوز جۇگىرتەيىك.

ادەتتە از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك كورسەتكىشى – اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋىمەن، جان باسىنا شاققانداعى تابىس مولشەرىمەن، اۋلاسىنداعى مالىمەن، اينالىساتىن كاسىبىمەن ولشەنەدى. ءتىپتى ەل ىشىندە «اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋ ءۇشىن مال ۇستامايتىندار بار» دەگەن تۇسىنىك تە باسىم. الايدا ءار اۋىلداعى تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ ءتىزىمىن الىپ، ولاردىڭ تۇرمىستىق-ماتەريالدىق احۋالىنا تالداۋ جاساعان كەزدە قىزىق كارتينا پايدا بولعان.

سونىمەن...

باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى 424 ەلدى مەكەننىڭ جارتىسىنان كوبىندە، ياعني 237 اۋىلدا اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەك الاتىن بىردە-ءبىر ادام جوق ەكەن. اۋىلدا تۇراتىن 222 919 ادامنىڭ 1 421-ءى عانا ااك الادى، بۇل جالپى اۋىل حالقىنىڭ 0،64 پايىزى عانا.

بىراق ااك المايتىن حالىقتىڭ جاعدايى جاقسى، تۇر­مىسى جوعارى دەۋگە كەلمەيدى. ساراپتاما كورسەت­كەندەي، اۋىلداردا ەڭبەككە قابىلەتتى 12 414 ادام جۇ­مىسسىز. سىرىم اۋدانىنىڭ العاباس، بۇلدىرتى، قازتالوۆ اۋدانىنىڭ ءاجىباي، تەرەكتىنىڭ شاعاتاي سەكىلدى ءىرى ەلدى ­مەكەندەرىندە جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى جوعارى. ماسە­لەن، سىرىم اۋدانى بويىنشا العاباس اۋىلىندا – 418، بۇل­دىرتىدا – 236، جىمپيتىدا – 218 ادام، قازتالوۆ اۋدا­نىنىڭ ءاجىباي اۋىلىندا – 518، قاراوزەندە – 130، قازتالوۆتا – 542، بوستاندىقتا – 103، جالپاقتالدا – 250 ادام، تەرەكتى اۋدانىنىڭ شاعاتاي اۋىلىندا – 237، بارباستاۋدا – 108، اڭ­قاتىدا – 105، پودستەپنويدا – 802، فەدوروۆكادا – 207، اقجايىقتا – 106 ادام، بوكەي وردانىڭ بيسەن اۋىلىن­دا – 173، بايتەرەك اۋدانىنىڭ سۇلۋكول اۋىلىندا 115 ادام سەندەلىپ بوس جۇرگەن كورى­نەدى. اسىرەسە اۋدان ورتا­لىقتارىندا كاسىپسىز جۇرگەن كىسى كوپ. جاڭاقالا اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا – 438، قارا­توبەدە – 117، جانىبەكتە – 341، تاسقالادا – 191، شىڭعىرلاۋدا 190 ادام جۇمىسسىز.

ساراپتامادا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اۋلاسىنداعى مال باسى دا ەسەپكە الىنعان. بۇل مالىمەتتەرگە كوز سالساڭىز، ءتىپتى شوشيسىز. اقجايىق اۋدانىندا 775 وتباسىنىڭ قوراسىندا «تىشقاق لاعى» دا جوق ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز 2 764 ادام ەت پەن سۇتكە مۇقتاج دەگەن ءسوز. قاراتوبە اۋدانىندا 517 وتباسى مال ۇستامايدى. سىرىم اۋدانى بويىنشا 874 شاڭىراقتىڭ قوراسى بوس. وسىلايشا ءار اۋىل، ءار وتباسىنىڭ تۇرمىستىق احۋالىنا تالداۋ جاسالعان.

– اۋىلداعى ناقتى كورىنىستى ءبىلۋ ءۇشىن ءبىز وسىنداي زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدىك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بابىن تاۋىپ وسىرگەن باق يەسىنە جىل سايىن تۇراقتى كىرىس اكەلەدى جانە كەلەشەكتە 3-8 ملن تەڭگە كولەمىندەگى جەڭىلدىكپەن شاعىن نەسيە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، – دەيدى وبلىس اكى­مىنىڭ ورىنباسارى امانجول الپىسباەۆ.

ديقاندىق پەن باۋ-باقشامەن اينالىسۋ ءۇشىن ەڭ كە­رەك نارسەنىڭ ءبىرى – سۋ. باتىس قازاقستان وبلىسى سوڭ­عى جىلدارى سۋ تاپشىلىعىنان كوپ قيىندىق كورىپ كەلەدى.

– ءبىز ونى دا ەسكەردىك. بىزدە جەراستى سۋى جوق ەمەس، بار، تەك اششى. قازىر وسى سۋدىڭ سىنامالارىن الىپ، اقتوبەدەگى ارنايى عىلىمي مەكەمەگە جىبەردىك. كەيبىر قوسپالار ارقىلى بۇل سۋدى تۇششىتۋعا، باق سۋارۋعا جارامدى ەتۋگە بولادى، – دەيدى امانجول ءاليحان ۇلى.

وو

 

ماماننىڭ پىكىرى

كىشكەنتايىنان كەتپەن ۇستاپ، ديقانشىلىق ەتكەن وڭتۇستىك قازاعىنداي ەمەس، باتىسقازاقستاندىقتار باقتاشىلىققا بەيىم دەيمىز. الايدا مۇنداي قاساڭ قاعيدا دۇرىس ەمەس ەكەن.

ارحيۆ قۇجاتتارى 1920-1930 جىلدارى وبلىستىڭ بارلىق اۋدانى ەگىنشىلىكپەن اينالىسقانىن ايعاق­تايدى. ال وسىدان 200 جىلداي بۇرىن ورداسىن قۇم باسىپ قالماس ءۇشىن نارىن قۇمىنا قاراعاي ەكتىرگەن جاڭگىر حان­نىڭ توعايى بۇگىنگە دەيىن جاي­قالىپ تۇر. ياعني جۇيەلى، عىلىمي نە­گىزدە جاسالعان جۇمىس مىندەتتى تۇردە جەمىس بەرەدى. «مە­نىڭ اۋلام – مەنىڭ با­عىم» جوباسىن ۇسىنۋشىلار دا بۇل ءىستى كاسىبي مامان­نىڭ باقىلاۋىمەن، قاداعالاۋىمەن جۇرگىزبەك.

ول ماماننىڭ ءبىرى – قايرات كارىموۆ. ورال قالا­سىنىڭ ىرگەسىندە س.يساەۆ اتىنداعى حالىقارالىق ەكسپە­ريمەنتالدىق كوللەكتسيالىق تالىمباقتى ءوز قار­جىسىنا قۇرعان باعبان تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. بۇرىنعى 5 گەكتارلىق الما باعىن الىپ، 2012 جىلدان بەرى باق وسىرۋمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن قايرات ءوز ىسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن. قازىر ول ايگىلى عالىم-سەلەكتسيونەر ءميچۋريننىڭ تىكەلەي شاكىرتى – سەرگەي يۆانوۆيچ يساەۆتىڭ ءىسىن جالعاستىرىپ، المانىڭ 200، ءجۇزىمنىڭ 175 ءتۇرىن ءوسىرىپ وتىر. قايرات باپتاعان ەكسپەريمەنتالدى باقتىڭ جۇمىسىنا بۇگىندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ، تمد اۋماعىنىڭ باعبان-عالىمدارى كوز تىگىپ وتىر. ويتكەنى بۇل باقتاعىداي تولىق كوللەكتسيا رەسەيدىڭ وزىندە جوق. ەڭ كەرەمەتى، قايرات باپتاعان جەمىس اعاشتارى قازاقستاننىڭ قاتاڭ كونتينەنتالدى كليماتىنا بەيىمدەلگەن، اۋدانداستىرىلعان تۇقىم سانالادى. قايرات «مەنىڭ اۋلام – مەنىڭ باعىم» جوباسىنا قاتىسۋشىلارعا جەمىس-جيدەك بۇتالارى مەن اعاشتارىنىڭ كوشەتتەرىن ساتىپ، ونى وسىرۋگە عىلىمي قولداۋ كورسەتۋگە كەلىسىپ وتىر. مۇنداي تاجىريبەلى باعباننىڭ كەڭەسى باقتى باپتاۋ بارىسىندا قاتەلىك جىبەرمەۋگە جانە كوپ ءونىم الۋعا كومەكتەسەرى انىق.

– جىل وتكەن سايىن تابيعاتى توزىپ، جەرى شولەيت­تەنىپ بارا جاتقان قازاقستان جاعدايىندا جەرىمىزدى كوگالداندىرۋعا، اعاش ەگۋگە، ورمان-توعاي وسىرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولمەسە بولمايدى. جاسىل جەلەك كوبەيسە، كوپ ماسەلە وزىنەن ءوزى شەشىلەدى – جەراستى سۋلارى قايتا ورالادى، جەردىڭ قۇنارلى قاباتى پايدا بولادى، قۇم باسۋ توقتايدى، اۋا رايى وزگەرەدى. حالقىمىز وسىنى ءتۇسىنۋى ءتيىس، ەكولوگيالىق مادەنيەت كوتەرىلۋى كەرەك، – دەيدى قايرات بورانباي ۇلى.

 

باتىس قازاقستان وبلىسى

 

P.S. قازاقستاندا 2005 جىلدان بەرى قولعا الىنعان «جاسىل ەل» باعدارلاماسىنىڭ دا ماقساتى ەلىمىزدە ورمان القابىن ۇلعايتۋ، جاسىل جەلەكتى كوبەيتۋ ەكەنى انىق. بىراق قاعاز جۇزىندە كەرەمەت بولعانىمەن، كەز كەلگەن جاڭا باستامانى جۇزەگە اسىرۋعا كوپ قاجىر-قايرات، ەڭبەك كەرەك. بايقاعانىمىز، جاڭا جوبانى ۇسىنۋشىلار سانعا ەمەس، ساپاعا، ناقتى نəتيجەگە ۇمتىلعىسى كەلەدى. جاڭا جوباعا əسىرەسە مەكتەپ ۇجىمدارى ەرەكشە قىزىعىپ وتىر. ويتكەنى مەكتەپ جانىنداعى قوسالقى شارۋاشىلىق تəجىريبەسى كوپشىلىككە بۇرىننان تانىس. دەگەنمەن، «ەڭبەك» باعدارلاماسىندا ايتىلعانداي، اۋىلداعى تابىسى تومەن وتباسىلار «مەنىڭ اۋلام – مەنىڭ باعىم» جوباسىن قولعا الىپ، تابىس تابا باستاسا، وڭىردە جاڭا ترەند قالىپتاسسا، حالىق تا، تابيعات تا ۇتار ەدى. جوبا اۆتورلارىنىڭ الىستان كوزدەگەنى دە وسى بولسا كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار