“قانەكي, ءتىلىم, سويلەشى”

رەسپۋبليكالىق شەشەندىك ونەر بايقاۋى مارەسىنە جەتتى “باس كەسپەك بولسا دا ءتىل كەس­پەك جوق”, دەيدى قازاق دانالىعى. باعزى زاماندا باسقا حالىقتاردا كىنالى بولساڭ قىزىل تىلىڭنەن بال سور­عالاپ تۇرسا دا دەدەكتەتىپ دار اعاشى تۇبىنە سۇيرەپ بارار, ال ەر كوڭىل, دارحان قازاق تاۋىپ ايتقان سوزگە توقتاعان. ءۋاجى نىساناعا ءدوپ تيسە, ولىمنەن دە قۇتقارىپ جىبەر­گەن. بيلەر ايتسا كەسىگىنە حان توق­تا­عان. بيلىگىنە ماستانىپ, ءوزىم ءبى­لەم­­گە سالىنىپ بارا جاتقان حان ابىل­ايدى حالىق اتىنان سويلەگەن بۇقار جىراۋدىڭ قاتتى ايتىپ ساباسىنا تۇسىرگەنى سونىڭ ءبىر ءدا­لەلى عانا. كوركەمسوز, كەستەلى وي قاي عاسىردا دا تاربيە قۇرالى بولعان. الايدا, قازاق حالقىنىڭ شە­شەندىك ونەرى بۇگىندەرى كەنجە قالىپ كەلەدى. ايتقانىن حان مەن قاراشا ۇيىپ تىڭدايتىن, كەسىگىنە توقتايتىن تولە, قاز داۋىستى قازى­بەك, ايتەكە بي, دانا اباي تۋ­عان حالىقتا ءسوز قادىرىن ءتۇسىن­بەي­تىن, ويىن جۇيەلى جەتكىزە الماي­تىن تومىرىق ۇل, كەردەڭ قىز كو­بەيدى. شەشەندىك ونەردىڭ ۇلت ءتار­بيەسىنە تيگىزەر ىقپالىنىڭ شەگەسى بوساعاندىعى بايقالدى. قاشاندا ۇلتتىڭ جوعىن تۇگەن­دەپ بەرىپ جۇرەتىن وڭتۇستىك وسى ولقى تۇستى قولعا العان. اۋەلدە وبلىستا باستاعان “قانەكي, ءتىلىم, سويلەشى” شەشەندىك بايقاۋىن رەس­پۋبليكالىق ونەر دوداسىنا اينال­دىردى. ج.شانين اتىنداعى وب­لىس­تىق دراما تەاترىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق بايقاۋعا اۋدان, وبلىستىق دودالاردان قارا ءۇزىپ, العا شىققان 18 شەشەن قاتىستى. الدىن الا وزىپ ايتايىق, وسىنىڭ ءبارى اۋزىمەن قۇس تىستەگەن جۇيرىك, كەشەگى بيلەردىڭ بۇگىنگى جالعاسى دەسەك قاتەلەسەر ەدىك. شەشەندىك بايقاۋدى تازشا بالا, ارۋلار سىنى, بالۋاندار باسەكەسى سەكىلدى سىندارمەن شاتىستىرىپ, ويدا جوقتا ساحناعا شىعىپ قال­عانداي ويعا قالدىرعاندارى دا بولدى. قاراپايىم ماتەلدىڭ ءتۇيى­نىن تارقاتپاق تۇگىلى بۇگىندە ارحايزمگە اينالعان قازاق ىدىس اتاۋىنىڭ ءمانىن ايىرا الماي جاتقان سوڭ وسىلاي دەۋگە تۋرا كەلەدى. قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىن­دا اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ, اقىن قادىر مىرزا ءالى, حالىق ءارتىسى ءسابيت ورازباەۆ, جازۋشى مارحابات بايعۇت سىندى قازاقتىڭ بەتكە ۇستار مىقتىلارى بولعان بايقاۋدىڭ بەتاشارىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى, سوزگە, ويعا ۇستا ءالي بەكتاەۆ اشىپ بەردى. شە­شەندىك ونەر بايقاۋى – ارتىستەردى ءار جەردەن جيناپ الىپ, كونتسەرت قويۋ ەمەس, جۇگى اۋىر, جولى وزگە­شەلەۋ. وسى مىندەتتى وبلىستىق ءتىل­دەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى كۇليا ايداربەكوۆا باس­تاعان ۇجىم ابىرويمەن اياقتادى. بايقاۋعا قاتىسۋشىلار تومەن­دەگىدەي تاپسىرمالاردى ورىندادى. “سالەمدەسۋ – سالتىمىز” – ءۇمىت­كەرلەر سالەمدەسۋ ارقىلى وزدەرىن كوپشىلىككە تانىستىردى. بايقاۋ­دىڭ “تازا ءمىنسىز اسىل ءسوز, وي تۇبىندە جاتادى” دەپ اتالاتىن ەكىنشى كەزەڭىندە ۇمىتكەرلەر جۇم­باقتاپ ايتىلعان شەشەندىك سوزدەر­دىڭ, ماقال-ماتەلدەردىڭ استارىن اشىپ, ءمان-ماعىناسىن تۇسىندىرۋگە تىرىستى. ءۇشىنشى كەزەڭ “ونەرگە ­اركىمنىڭ-اق بار تالاسى” دەپ اتال­دى. وندا قاتىسۋشىلار بي-شەشەن­دەردىڭ سوزدەرىنەن ۇزىندىلەر ايتىپ, قيسسا, داستان, كوركەمسوز وقۋ, كۇي, تەرمە, ءداستۇرلى ءان ورىنداۋ سياقتى قازاق حالقىنا ءتان ۇلتتىق ونەر تۇرىنەن سايىسقا ءتۇستى. سوڭعى “شەشەندىك – شە­بەر­لىك” كەزەڭىندە ۇمىتكەرلەر وسى زامانعى پروبلەمالىق تاقىرىپتار بويىنشا ءبىر-بىرىنەن اسىپ تۇسەتىندەي بىلگىرلىك, دىلمارلىق, شەشەندىك تانىتىپ, كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن ءتۇرلى داۋلى ماسەلەلەردى شەشۋى ءتيىس بولدى. جوعارىدا ايتىلعانداي, ءسال اتتەگەنايلارى بولماسا, بايقاۋ ءوز دارەجەسىندە ءوتتى. قازاقتىڭ ءسوز ونەرىنىڭ قادىرىنە جەتەتىن جاستار جەتىلىپ قالىپتى. سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنداعى س.مۇ­قانوۆ اتىنداعى قازاق سازدى دراما تەاترى­نىڭ ءارتىسى بولات مامىت­بەكوۆ ءاۋ باستا كەستەلى ءسوز, كەلەلى وي, تاپقىر شەشىمدەرىمەن ەرەك­شەلەنىپ ەدى, مارەگە شاشاسىنا شاڭ جۇقپاي جەتتى. قازاقى كيىنگەن, قامشىسىن سىعىمداي ۇستاپ سويلەسە كومەيىنەن مارجان ءسوز توقتاۋسىز توگىلەتىن, كەشەگى بيلەردىڭ سىنىعى ب.مامىتبەكوۆ رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. قىتايداعى ون مىڭ قاندا­سىمىز ءبىر مەزەتتە بيلەپ, گيننەس­تىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزگەن “قارا جورعا” بيىمەن شىققان باقتيار بەكنازاروۆ تاراز يننو­ۆاتسيالىق گۋمانيتارلىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ءى كۋرس ماگيسترانتى. ءسوز جۇيەسىندە بيىكتىك تانىتقان ۇلان ءبىرىنشى ورىندى ەنشىلەدى. ەكى ەكىنشى ورىن وڭتۇستىكتىك نۇرلان ­ەسەنقۇلوۆ پەن الماتى وبلىسىنان كەلگەن شەشەن ءبازىلحان ابدىعانيعا بۇيىردى. ءۇش ءۇشىنشى ورىندى ديدار بايانديەۆا (وقو), اينۇر اقشولاقوۆا (قاراعاندى وبلىسى) جانە عاليا ابدراحمانوۆا (ال­ماتى) جەڭىپ الدى. مايقى بي, تولە بي, قاز داۋىستى قازىبەك بي, ايتەكە بي, نۇرتۋعان جىراۋ اتىن­داعى نوميناتسيالار يەسىن تاپتى. ءبىز قازاق ءسوز ونەرىنىڭ ۇلكەن ءبىر بيىگىنە اينالعان قادىر مىرزا ءالىنى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. “وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىل­دارىندا حالقىمىزدىڭ ايتىس ونەرى قايتا ورالعاندا مەن قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىندا بولعان­مىن,–دەدى قادىر اعا. –“سوندا ايتىس – ەسكىنىڭ سارقىنشاعى عوي, بۇگىنگە نە كەرەگى بار؟” دەگەندەر بولعان. بۇگىندە ايتىس ايتارلىقتاي بيىككە كوتەرىلىپ, قازاقتىڭ جوعىن تۇگەندەپ جۇرگەن ونەر بايگەسىنە اينالدى. شەشەندىك ونەر ايتىس­تان گورى اۋىرلاۋ. مىندەتى دە, جۇگى دە. بيلەردىڭ شەشىمىن حاندا دا بۇزبايتىن ءداستۇرى بار, جۇيەلى سوزگە توقتاعان قازاقتىڭ بۇل ونەرىنىڭ ۇيىتقىسى وڭتۇستىك بولعانى قۋانتادى. حالقىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگى ءۇشىن كەرەك ونەر دە ايتىس سەكىلدى ءوز جورعاسىنا مىنەدى. بۇل ءبىزدىڭ ءبىر ساتى بيىكتەگەنىمىز”. 1993 جىلدىڭ مامىر ايىندا قاسيەتتى ورداباسى بيىگىندە وتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلى تويىندا ەل­باسى: “كەسىمدى باعا, وردالى وي, بەي­­­نەلى تەڭەۋ, ءتورت اياعى تەڭ تول­عاۋ­­لار عاسىردان عاسىرعا جۇرت جادىندا جاتتالىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. وسىناۋ اسىل مۇرا, بيلەر ءسوزى كىم-كىمدى دە تاڭداندىرماي, تامساندىرماي قويمايدى”,–دەگەن بولاتىن. “مەن جالىنداعان جاستارعا سەنەمىن”, دەپ ماعجان جۇماباەۆ ايتقانداي, ءسوز كيەسىنە تابىنعان, قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىن رەسپۋب­لي­كالىق بايقاۋ تانىتتى. جۇرت كوڭىلى مارقايىپ قايتتى. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.