قوعام • 16 اقپان، 2021

عالامتورداعى بالالىق

23 رەت كورسەتىلدى

ادام ومىرىندەگى التىنعا ايىرباستاماس ايرىقشا ءسات – بالالىق شاق. كەز كەلگەن پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلاتىن پەرىشتە پەيىلدى پاك كەزدىڭ قىزىعى كوپ، قىزۋى وت كۇندەرى قانشاما؟! بۇگىنگى بالدىرعاننىڭ بالالىق بايانى قالاي وتۋدە.

پاۆلودارلىق اقىن الپىسباي حونج سمارتفوننىڭ بالا پسيحولوگياسىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن بايقاعان. «عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دا­مىعان زامانىندا تەلەفونعا تەل­مىر­گەن قوعام عالامتور مەن سمارتفونسىز ءومىردى ەلەستەتە المايتىن سى­ڭايلى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭ­كەيگەن قارتقا دەيىن تەلەفونعا شۇق­شياتىن بولدىق. بۇعاناسى قاتپاعان جەتكىنشەكتەردى بىلاي قويعاندا، اقىل توقتاتقان ۇلكەندەردىڭ ءوزى تەلە­فونسىز ءومىر سۇرە المايتىنداي كۇيگە جەتتىك. ءوز باسىم اتا-انا رەتىندە سمارتفوننىڭ بالا پسي­­حولوگياسىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن باي­­قادىم. 1-سىنىپ وقيتىن ۇلىم پلان­شەتتەن ءتۇرلى ويىندار وينايدى. كوپ ويناعان ساتتە قولىنان پلان­شەتىن الىپ قويساڭىز، اشۋلانادى، كۇيگەلەكتەنىپ تاماعىن دا دۇرىس ىشپەيتىن بولدى»، دەيدى ول.

ءيا، مۇنداي جاعداي كەز كەلگەن ۇيدە كەزدەسەتىنى بەلگىلى. تە­لەفونعا تاۋەلدى بولىپ قالعان با­لاقاي سىرت ومىرگە سىعالاپ قانا قاراي­دى. باسىندا بالاسىنىڭ تەلە­فون ۇستاپ، ونىڭ ىشىندەگى ءتۇرلى فۋنكتسيالارعا ءوزى كىرىپ ۇيرەنگەنىنە قۋانعان اتا-انالار، ەندى سول بالاسىنان سمارتفونىن قايتىپ الا الماي قالعانىنا قاپالانىپ جۇر­­گەن­دەرى بار. الپىسباي با­لاسى­نىڭ باسىنداعى جاع­داي­دى قا­لاي شەش­كەنىن دە ايتا كەتتى.

«اقىرىندا پلانشەتتى تىعىپ تاستاپ، ويىن ويناۋدى مۇلدەم شەك­تەدىك. قازىر ساباعىن ۋاقىتىندا قاراپ، تاماعىن دا دەر كەزىندە ءىشىپ ءجۇر. بيىلعى كارانتيندىك شەكتەۋ­لەر كەزىندە تەلەفون وقۋشىلارعا ونلاين رەجىمدە ساباق وقۋعا مۇم­كىندىك بەردى. بۇل – قۇپتارلىق دۇ­نيە. جالپى، ينتەرنەتتە ۇيرەنەتىن دە جي­رەنەتىن دە دۇنيەلەر كوپ. با­لا­لارعا تەك كەرەكتىسىن عانا كور­سەتكەن ءجون. ءاربىر اتا-انا با­لا­سىنىڭ عالامتوردان نە كورىپ، نە ءبىلىپ، قانداي ويىن ويناپ وتىر­عا­نىن، الەۋمەتتىك جەلىلەردە كىم­دەرمەن تىلدەسىپ جۇرگەنىن قاتاڭ باقى­لاعانى دۇرىس. تيك-توك سەكىلدى ۋا­قىتتى بوسقا الاتىن، بالاعا ەش­قانداي دا پايداسى جوق بوس دۇنيە­مەن اينالىسۋدى دوعارۋ كەرەك. ەس­تەرىڭىزدە بولسا، وسىدان ءبىراز ۋا­قىت بۇرىن مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەرگە سمارتفون ۇستاۋعا شەكتەۋ قويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان ەدى. وسىنداي شەكتەۋلەر مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن دە ەنگىزىلسە ەكەن دەيمىن»، دەيدى ول.

الىسىڭدى جاقىنداتىپ، ەسكى كۇن­دەرىڭدى ەسكە تۇسىرەتىن دە عالام­توردىڭ عاجاپتارى دا بار. دەگەنمەن ەكى ارادا شەكارا بولعانى ابزال. جەتكىنشەكتەردى كىتاپقا، شىنايى ومىرگە، شىعارماشىلىققا شىڭداپ، بالالىق شاعىنا بالتا شاپپاي، ءتىلىن تاۋىپ تىزگىندەۋدى ويلاستىرعان دۇرىس. مۇنى وتباسىلىق پسيحولوگ، ماگيستر ينارا الكەنقىزى دا قۇپتايدى.

«قازىرگى بالالار – تسيفرلى داۋىر­دە تۋعان بالالار. سوندىقتان سمارت­فون انانىڭ ءالديىن، كىتاپتى، ءتىپتى ويىندى دا قىزىقتى ءارى اسەرلى دۇنيەمەن الماستىرىپ جىبەردى. بىراق بۇعان قاراپ بالانىڭ ءبارى سمارتفونعا تاۋەلدى دەۋگە بولمايدى. سمارتفون – شەتسىز-شەكسىز، سان الۋان اقپارات الۋعا بولاتىن، ۆير­تۋالدى الەمگە شىعۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن قۇرال عانا. ەگەر ونى ورىندى پايدالانا بىلسە، اري­نە پايدالى. ال شەكتەن تىس پايدا­لا­نىپ، كۇنى-ءتۇنى قارايتىن بول­سا، بالا دەنساۋلىعىنا تيگىزەر زيا­نى كوپ بولۋى مۇمكىن. اتاپ ايت­ساق، پسيحيكالىق-ەموتسيونالدىق اۋىت­قۋ، جىگەرسىزدىك، قىزبالىق، ىشكى ەمو­تسياسىنا يە بولا الماۋ، ت.ب. في­زيكالىق سيمپتومدارى: كوز كورۋى ناشارلاۋ، ەڭكىش تارتۋ، سونداي-اق بۇلشىق ەتتەرىنىڭ قالىپتاسۋى بۇزىلادى»، دەيدى مامان.

سونىمەن قاتار ول بالاعا سمارتفون بەرگەندە اتا-انا باسا كوڭىل بو­لەتىن نارسەلەردى دە اتاپ ءوتتى.

ء«بىرىنشى، بالاعا شىنايى جانە ۆيرتۋالدى الەمدى ءتۇسىندىرىپ، ەكەۋىن ەكى بولەك قويۋ، ۋاقىتىن شەكتەۋ، شەكاراسىن كورسەتۋ. ەكىنشى، با­لا­نىڭ ول الەمدە نەنى كورىپ، نە­مەن ۇشىراساتىندىعىنا ءمان بەرۋ. سمارتفونعا بالا رەجىمىن، اتا-انا باقىلاۋىن قويۋ كەرەك. ءۇشىن­شى، سمارتفوندى بالاعا ءوز مىن­دەتىن جاقسى اتقارعانى ءۇشىن، جاقسى وقى­عانى ءۇشىن، باسقا دا جاق­سى ناتيجەلەرگە جەتكەنى ءۇشىن جۇل­دە رەتىندە بەرگەن ءجون. مۇنداي جاع­دايدا سمارتفون ءپوزيتيۆتى اسەر ەتەدى. ول بالانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى، تارتىپكە جانە الدى­نا قويعان ماقساتىنا جەتۋىنە ىق­پالىن تيگىزەدى. بۇل بالانىڭ باسە­كەگە قابىلەتتى، بەلسەندى جەكە تۇلعا رە­تىندە قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەدى»، دەپ اتاپ ءوتتى ي. الكەنقىزى.

مامان ايتقان ماڭىزدى ماسە­لە­لەر­گە ءمان بەرىپ، ءاربىر اتا-انا سمارت­فون­دى بالاسىنا قانداي ماق­­ساتپەن الىپ بەرەتىندىگىن انىق بىلگەنى دۇرىس.

«مىسالى، سمارتفون نەسىمەن پايدالى؟ ونىڭ كومەگىمەن بالادا قان­داي ساپالى، جاقسى قاسيەتتەر قالىپ­تاستىرۋعا بولادى؟ بۇل ما­سەلەدە اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگى تەك سمارتفون پايدالانۋدا عانا ەمەس، بالاعا ۇيدە جايلى اتموسفەرا جاساي بىلۋدە. ويتكەنى بالا وزىنە جايسىز، ءبىر سارىندى شىنايى ومىردەن گورى ويىن ارقىلى اشۋىن باساتىن، «دوستارىنىڭ» قامقورلىعىن سەزىنەتىن، اسىرەسە جەلى­دەگى قاۋىمداستىقتا ءوزىنىڭ ماڭىز­دىلىعىن سەزەتىن بولسا، ۆيرتۋالدى الەمگە كىرىگىپ كەتۋى مۇمكىن»، دەپ تۇ­يىن­دەدى وتباسىلىق پسيحولوگ ينارا الكەن­قىزى.

بۇرىن «ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەۋشى ەدىك. قازىر ۇيالى تەلە­فوننان كورگەنىن ىستەيتىن ۇر­پاق­­تىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن باي­قاي­مىز. جاھاندانۋ دەپ جاپا-تار­ماعاي جانتالاسپاي، جاس ۇرپاق­تىڭ بالالىق بال كۇنىنە باسا نازار اۋدار­عان ارتىق ەمەس. سەبەبى بۇ­گىن­گى بالدىرعان – ەرتەڭگى ۇلتتىڭ تۇت­­­قاسىن ۇستايتىن تۇلعا.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار