رۋحانيات • 16 اقپان، 2021

ءوزى دە، ءسوزى دە وتكىر ەدى...

39 رەت كورسەتىلدى

1995 جىل. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن تاۋەلسىز­دىگى­مىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا جاپپاي ورىن العان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىن­دىقتار قىزىلجار ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ دا قابىرعاسىن قايىستىرىپ، ەڭسەسىن ەزىپ جىبەرگەن بولاتىن.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى­نىڭ سول كەزدەگى اكىمى ۆلاديمير گارت­مان ءماسليحاتتىڭ كەزەكتى ءبىر سەسسياسىندا ەسەپ بەرىپ: «جىلۋ جوق، گاز جوق، كومىر جوق، اقشا جوق، قايدان الۋدى بىلمەيمىز»، دەپ ءسوزدى كوبەيتە باستاعاندا حالىق اتىنان دەپۋتاتتىق مانداتى بار مالىك مۇقانوۆ اعامىز ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «وندا ءسىز بۇل جەردە نە قى­لىپ تۇرسىز؟ بۇل ءسوزدى بىزگە سول تەتس-ءتىڭ كوچەگارى دا ايتىپ بەرەر ەدى عوي. ال حالىقتى قاراڭعىلىقتا توڭدىرىپ، جاۋراتىپ وتىرعان، قو­لىنان تۇك كەلمەيتىن سىزدەردەي باس­شىلاردى سوتتاۋ كەرەك»، دەپ جەر­دەن الىپ-جەرگە سالعان.

تۋراشىل، كەسەك مىنەزدى، ەر تۇلعالى مالىك مۇقانوۆ، مىنە، وسىنداي ەل ەلەۋلىسى، حالىق قا­لاۋ­­لىسى بولاتىن. ونىڭ ازان شا­­قىرىپ قويعان ەسىمى – ماي­دان. اتىنا زاتىنا ساي ىرىلىك، كۇرەس­كەرلىك كورسەتىپ، سانالى عۇ­مىرى مىلتىقسىز مايدان الا­­ڭىندا، سايا­سي ساحنادا ءوتتى. قاتار­لاستارى ءالى كۇنگە دەيىن «شىنىندا دا، ول مايدان دەسە ماي­دان ەدى» دەپ ەسكە الادى. قۇر­داستارى كوزى ءتىرى كەزىندە ويىن-شىنى ارالاس «كوتوۆسكيمەن تۇس­تاس بولساڭ، سەن دە رەۆوليۋتسيونەر بولار ەدىڭ» دەپ ونىڭ بولمىسىنا بىتكەن كۇ­رەس­كەرلىگىنە تاڭداناتىن ەدى. بۇ­گىنگە دەيىن ونىڭ الماس قى­لىش­­تاي قيىپ تۇسەر وتكىرلىگىن، شىن­شىلدىعىن، ەشكىمنەن قاي­مىق­­پايتىن وجەتتىگى حاقىندا تۇر­عىلاس­تارى دا، قالامداس ارىپتەستەرى دە، تەرىسكەيدە ءتىل-ءدىل ءۇشىن كۇرەس­تە اعا، ۇلگى تۇتقان ىنىلەرى دە اڭى­زعا بەرگىسىز اڭگىمە ايتۋدان جالىق­پايدى. وسى ورايدا ارداگەر جۋرناليست بولات قوجاحمەتوۆتىڭ مالىك مۇ­قانوۆ جايلى ايتقان ءبىر ەستەلىگى ويىما ورالىپ وتىر.

«سەكسەنىنشى جىلداردىڭ تاۋ­سى­لار تۇسى ەدى. جايناپ تۇرعان جاز ايى بولاتىن. ودان كەيىن اتى ەكى رەت وزگەرگەن ساياسي وقۋ ءۇيى­نىڭ الدى. رۇقساتسىز ميتينگ وتك­ىزۋگە جينالعان كازاكتار وسى ءۇي­دىڭ الدىنداعى ونىڭ ەنىمەن بىر­دەي قۇلا-دالا تاس باسپالداقتى لىق تولتىردى. «كازاكتار ميتينگ وتكىزگەلى جاتىر» دەگەن سۋىت حا­باردى ەستي سالا جۇگىرە باسىپ، جەتىپ كەلگەن ءبىز، ءبىر توپ جى­­گىت «جوتاعا» وكشە تيىزە الماي، تومەنىرەك تۇرمىز. ءبىر كەزدە باسپالداقتاعىلاردىڭ بىرەۋى وزى­مەن بىرگە الا كەلگەن كسرو-نىڭ ەتەك­تەي قىزىل تۋىن جەلبىرەتىپ قاداي باستادى. ونى ءبارىمىز دە بىر­دەن بايقادىق. ال مالىك بولسا، بىزدەي ويلانعان جوق: جەتىپ با­رىپ، قىزىل تۋدى ج ۇلىپ الدى دا، لاقتىرىپ جىبەردى. ابىروي بول­عاندا، ەدىرەيگەن كازاكتار تۋعا جار­ماسپادى. مالىككە دە تارپا باس سالمادى. قۇداي ساقتادى اي­تەۋىر! ء«ار ءداۋىردىڭ ءوزىنىڭ قول باس­تاعان نەمەسە ءسوز باستاعان بەتكە ۇس­تار­لارى بولادى عوي. مالىك حح عاسىردىڭ باس كەزىندە ءومىر سۇرسە، الاش ارىس­تارى سىندى كۇرەسكەر بولماي قوي­ماس ەدى».

ەلىمىز ءوز ەگەمەندىگى مەن تاۋەل­سىزدىگىن جاريالاعان توقسانىنشى جىل­داردىڭ باسىندا قىزىلجار وڭىرىندە ساياسي جاعداي كۇرت شيە­لەنىسىپ، جار استىنان شىعا كەلگەن جاۋ پيعىلدى بازبىرەۋلەردىڭ قوس ازا­ماتتىق، قوس مەملەكەتتىك ءتىل، اۆ­تونوميا قۇرۋ ماسەلەلەرىن كوتە­رىپ، ەلدى دۇرلىكتىرگەنى ءمالىم. سول سىندارلى، الماعايىپ كەزەڭدە قاي­راتتى قالام يەلەرى پارىز بەن پاراسات بيىگىنەن كورىنىپ، جۇرت­شى­لىقتى سابىرعا شاقىرىپ، اران­داتۋشىلاردىڭ ارام نيەتتەرىن اشكەرەلەي تويتارىس بەرىپ وتىردى. بۇل رەتتە، اسىرەسە، ەكى تىلگە بىردەي جە­تىك دارىندى كوسەمسوزشى مالىك مۇقانوۆتىڭ ءورىستىلدى وقىرمان قاۋىمعا وي سالاتىن، ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋشى ازازىلدەردى وڭدىرماي اشكەرەلەيتىن، كەشەگى كەڭەس يمپەرياسىن كوكسەۋشىلەردى تاۋبەگە شاقىراتىن بىرنەشە كولەمدى ماقالاسى قىزىلجارلىقتاردىڭ ايرىقشا نازارىن اۋداردى. اسى­رەسە، 2000-2003 جىلدار ارا­لى­عىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازە­تىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولا ءجۇرىپ، وڭىردەگى ۇلتتىق ماسەلە­لەر­دى سول ءبىر ءارى-ءسارى كەزدىڭ وزىندە كەمە­­رىنە كەلتىرىپ، كەلىستىرە جازعان ماقالالارىن جۇرت ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن. سەبەبى شىرىلداعان شىن­­­دىقتى اقمىلتىق مالىك اعا باس گازەت­تىڭ بەتىندە تايسالۋدى بىل­مەي­تىن بەل بالاداي تىكە ايتۋشى ەدى.

كوكتەمگى، كۇزگى ناۋقانداردى قاعاز جۇزىندە اياقتاپ، جالعان اقپار بەرەتىن اۋدان اكىمدەرىن اشكەرە­لەيتىن بولاشاق ماقالالارىنىڭ ماتەريال­دارىن جيناردا جەرگىلىك­تى تەلە­راديوكومپانيانىڭ سول­ كەز­­­دەگى باسشىسى كارىباي مۇ­سىر­­­­­­مانعا حابارلاسىپ، كولىك سۇ­راپ الادى ەكەن. اكىمدەردىڭ جال­عان اقپاراتىن دالەلدەرمەن ايپا­را قىلۋ ءۇشىن قاسىنا تەلەرا­ديو­كوم­پانيانىڭ وپەراتورى مەن ءجۋر­­نا­ليسىن دە قوسىپ الىپ، فاك­تىلەردى بەي­نەتاسپاعا جازدىرىپ الادى. باسى­لىمنىڭ بەتىنە اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ، باس پرو­كۋروردىڭ نازارىن اۋدارتۋعا باعىتتالعان ماقالالارى جارق ەتىپ جاريالانىپ، كىنالىلەردىڭ سازايىن تارتتىرىپ، شاراسىزداردىڭ ايىزىن قاندىراتىن. «كوش كولىكتى. ال باسقاسى شە؟!»، «قىس كەلىپ قالدى. ورال­ماندار باسپاناسىز وتىر» دەگەن ماقالالارى قوعامدىق ءدۇم­­پۋ تۋعىزعانى ەل ەسىندە. بۇل ما­قا­لا­لارعا ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى ۇكى­مەت باسشىسى نازار اۋدارىپ، ون­دا كوتەرىلگەن ماسەلەگە وراي شا­را قول­دانعانى دا جۇرتتىڭ جادىن­دا بولار.

مالىك مۇقانوۆ قالاي جازسا دا، سويلەسە دە مەرگەننىڭ وعىن­داي ءدوپ تيگىزەتىن. ونىڭ وتكىر سىندارى جاۋىن نايزاسىمەن ج ۇلىپ تۇسىرەتىن باياعىنىڭ باتىرلارىن كوز الدى­مىز­عا ەلەس­تەتەتىن. «قازاقستاننىڭ باس پرو­كۋرورى نازارىنا» ايدارىمەن جاريالانعان «جەر بەرىپ، ۇلىن جارىلقاعان اكىم دميتريەنكو قا­شانعى تايراڭدايدى؟» دەگەن ماقا­لاسىنىڭ ارقاسىندا ادىلدىك ورناپ، كىنالىلەر قىزمەتىنەن كەت­كەنىن جال­پاق جۇرت بىلەدى.

جۋرناليستيكانىڭ قىر-سىرىن تە­رەڭ مەڭگەرگەن ماكەڭنىڭ جا­زۋى­نان ۇشىنعان پالە ىزدەپ جانى­عاتىن زالىمداردىڭ ءوزى ءۋاج تاپپاي دىڭكەلەۋشى ەدى. مۇقالماس جىگەر­دەن جارالعان مالىك اعا نىسا­ناعا العان تاقىرىبىن جەرىنە جەت­كىزىپ جازىپ قانا قويماي، سىنعا قۇ­لاق اسپايتىن قۇردىمدارمەن زاڭ الدىندا جۇزدەسىپ، سوتتا تالاي جەڭ­گەن كەزدەرى بولعان.

قالامىنىڭ قۋاتىن ۇلتتىق، پروبلەمالىق جايتتارعا ارناعان ماكەڭ ساياسي كۇرەس الاڭىنا شىق­­قان­دا كەيبىرەۋلەر قۇساپ جال­عان بەدەل، ارزان ۇپاي الۋ ماقسا­تىن ەمەس، ەلدىك ماسەلەلەردى تۋ ەتىپ كوتەرىپ، بيىك مىنبەرلەردەن بىلىكتى ۇسىنىس-وي­لار ايتۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن. وزىق وي، ورىندى ۇسىنىس تولى تۇجى­رىمدارىن قالام شەبەرلى­گىمەن جەتكىزىپ، ايماقتاعى كوپ كەم­شىلىكتەردى جويۋعا بالامالى جول تابۋ ماقساتىن كوزدەگەن تالاي ما­­قالالارى جاريالانىپ جاتتى. قازىر باس گازەتتىڭ سول جىلدارى شىق­قان ساندارىن پاراقتاپ وتى­رىپ، كوزبەن كورمەسەم دە، اعا بۋىننىڭ ايتۋىمەن سۇلباسى سى­زىل­عان مالىك جاقىپ ۇلىنىڭ بەي­نەسى ايقىندالا تۇسكەندەي. ءورشىل رۋحقا تولى بولمىس-ءبىتىمى، ۇلتتىق مۇددە سىنعا تۇسكەندە ەشنارسەدەن دە تايسالمايتىن جۇرەك جۇتقان باتىر مىنەزى، شىنىندا دا، ۇزەڭگىلەس ارىپتەستەرى ايتسا ايتقانداي ەكەن.

تۋراشىلدىق تۋعانىڭا دا جاق­پايدى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى گابريەل ماركەس ايت­قانداي، س ۇلىكتەي سورىپ الاتىن جۋرناليستيكانىڭ جۇگىن ارقا­لاپ، جۋر­ناليست رەتىندە جار­قىراپ كورىن­گەن مالىك اعا­مىز­عا كوزى تىرىسىندە ەكى ماراپات قا­نا بۇيىرىپتى. جۋر­ناليس­تەر وداعىنىڭ سىيلىعى وسى سا­لا­داعى قا­جىرلى ەڭبەگى ءۇشىن تاپ­سى­رى­لىپتى. تاۋەلسىزدىكتى نى­عاي­تۋ جولىندا قالامىمەن قاي­رات كور­سەتكەن ماكەڭنىڭ توسىنە مە­رەكەلىك مەدالدى «ەگەمەن قا­زاق­ستان» گازەتىنىڭ باسشىلىعى تا­عىپتى. ارينە، ەڭ زور ماراپات – حالىقتىڭ قۇرمەتى! قازاعىن سۇي­گەن، ونىڭ ءاربىر جەتىستىگىنە قۋا­ن­اتىن، كەمشىلىگىنە كۇيىنەتىن ادامي قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىر­گەن ازاماتتىڭ جىلدار وتسە دە جادى­مىزدان وشپەۋى – وسىنىڭ ايعاعى.

 

ارايلىم بەيسەنباەۆا،

جۋرناليست

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

Atmaca زىمىرانى سىناقتان ءساتتى ءوتتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:35

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار