ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ءىس-ارەكەتىنە جول بەرىلمەۋى ءتيىس
سوڭعى ونجىلدىقتا راديكاليزم مەن ەكسترەميزمنىڭ جانە تەرروريزمنىڭ جيىرەك كورىنىس بەرۋى الەمدىك قوعامداستىقتى ەرەكشە الاڭداتىپ كەلەدى. ەلدەردىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن, بەيبىت حالىقتى قانعا بوياپ, ۇرەيلەندىرەتىن كەز كەلگەن تەررورلىق ارەكەتتىڭ ارتىندا جات پيعىلداعى بەلگىلى ءبىر توپتىڭ نەمەسە تەررورشىل ۇيىمنىڭ تۇراتىنى انىق. مۇنى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا جاسالعان شابۋىل دەپ قابىلداعان ءجون. وسىنى ەرتە باستان بىلگەن ەلدەر ءىس-ارەكەتى كۇماندى شەتەلدىك قۇرىلىمدار مەن ۇيىمداردىڭ ءوز ەلدەرى اۋماعىندا قىزمەت ەتۋىنە تىيىم سالىپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى دا بار. سونىمەن, ول قانداي ۇيىمدار؟
ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ءىس-ارەكەتىنە جول بەرىلمەۋى ءتيىس
سوڭعى ونجىلدىقتا راديكاليزم مەن ەكسترەميزمنىڭ جانە تەرروريزمنىڭ جيىرەك كورىنىس بەرۋى الەمدىك قوعامداستىقتى ەرەكشە الاڭداتىپ كەلەدى. ەلدەردىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن, بەيبىت حالىقتى قانعا بوياپ, ۇرەيلەندىرەتىن كەز كەلگەن تەررورلىق ارەكەتتىڭ ارتىندا جات پيعىلداعى بەلگىلى ءبىر توپتىڭ نەمەسە تەررورشىل ۇيىمنىڭ تۇراتىنى انىق. مۇنى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا جاسالعان شابۋىل دەپ قابىلداعان ءجون. وسىنى ەرتە باستان بىلگەن ەلدەر ءىس-ارەكەتى كۇماندى شەتەلدىك قۇرىلىمدار مەن ۇيىمداردىڭ ءوز ەلدەرى اۋماعىندا قىزمەت ەتۋىنە تىيىم سالىپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى دا بار. سونىمەن, ول قانداي ۇيىمدار؟
«ءال-كايدا» – ماتەريالدىق, قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى بار حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىم بولىپ سانالادى. ۋساما بەن لادەن جەتەكشىلىك ەتكەن بۇل ۇيىم 1990 جىلى اۋعانستاندا كەڭەس اسكەرىنە قارسى كۇرەسكەن مودجاحەدتەردى قولدادى جانە 1996 جىلدان باستاپ اقش, يزرايل جانە ولاردىڭ وداقتاستارىنا قارسى «قاسيەتتى سوعىس» (جيحاد) جاريالادى. اتالعان ۇيىم 1998 جىلى 7 تامىزدا نايروبي قالاسىندا (كەنيا) جانە دار-ەس-سالام قالاسىندا (تانزانيا) اقش ەلشىلىكتەرىندەگى جارىلىستاردى, 2000 جىلى قاراشادا يەمەندە امەريكالىق «كوۋل» ەسمينەتسىنە شابۋىل ۇيىمداستىردى. جالپى, اقش-تا 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى تەررورلىق ارەكەتتەر, باسقا دا ەڭ ءىرى دەگەن تەررورلىق اكتىلەر وسى ۇيىم سودىرلارىنىڭ قولىمەن جاسالىپ كەلدى.
«ءال-كايدانىڭ» باستى ماقساتى – يسلامدىق جانە يسلامدىق ەمەس مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارىن بىرىكتىرەتىن ۋتوپيالىق مەملەكەت قۇرۋ. سول ارقىلى بۇكىل الەمدە يسلامدىق ءتارتىپتى ورناتۋ. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى «ءال-كايدانى» تەررورلىق ۇيىم دەپ تانىعان. سوعان سايكەس ول حالىقارالىق سانكتسيالاردى قولدانۋ ءۇشىن مەرزىمى ۇزارتىلعان تىزىمگە كىرگىزىلگەن. ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە اقش, باتىس ەۋروپا ەلدەرى, رەسەي جانە وزبەكستان تىيىم سالعان.
«اسبات ءال-انسار» ۇيىمىنىڭ شتاب-پاتەرى ليۆاننىڭ سايدا قالاسىنداعى پالەستينالىق لاگەردە ورنالاسقان. بۇل تەررورلىق ۇيىم 1985 جىلى قۇرىلعان. ۇيىم ۋساما بەن لادەننىڭ قولداۋىمەن اتالعان لاگەردىڭ اۋماعىندا الەمنىڭ «دۇربەلەڭ ايماقتارىنا» ارنايى جىبەرۋگە سودىرلار دايىنداۋمەن اينالىسادى. ۇيىم جەتەكشىلەرى كەزىندە اقش, يزرايل, سونداي-اق, باتىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى مەن رەسەيدى «اسبات ءال-انساردىڭ» نەگىزگى دۇشپاندارى دەپ جاريالاعان ەدى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى «اسبات ءال-انساردى» مەرزىمى ۇزارتىلعان تەررورلىق ۇيىمداردىڭ تىزىمىنە قوسقان. بۇگىندە رەسەي, وزبەكستان جانە بىرقاتار ەلدەردە وسى ۇيىمنىڭ قىزمەت ەتۋىنە تىيىم سالىنعان.
«اۋم سينريكيو» («الەف») 1984 جىلى اقپان ايىندا قۇرىلعان جاپوندىق ءدىني سەكتا بولىپ تابىلادى. ۇيىم 1989 جىلى «اۋم شينريكيو كۋلت» دەگەن اتاۋمەن ءدىني كورپوراتسيا رەتىندە جاپونيادا رەسمي تۇردە تىركەلگەن. وتكەن عاسىردىڭ 90- جىلدارىندا وسى سەكتانىڭ وكىلدەرى اۆستراليادا, گەرمانيادا, رەسەيدە, اقش-تا, تايۆاندا جانە شري-لانكادا بولعان ەكەن.
سيوكو اساحارا اتتى لاقاپ اتىمەن بەلگىلى «اۋم سينريكيونىڭ» باسشىسى چيزۋو ماتسۋموتو 1994 جىلى ماۋسىمدا ءوزىن «اۋليە يمپەراتور» دەپ جاريالادى. ۇيىمنىڭ الەۋمەتكە قارسى يدەيالارى, ءتىپتى, ادام ءولتiرۋدi ناسيحاتتايتىن يدەولوگياسى اسا قاۋىپتى. ولاردىڭ ءىس-ارەكەتى ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا فيزيكالىق جانە پسيحولوگيالىق زيان كەلتىرۋ ارقىلى كوپشىلىككە ءمالىم. سەكتا باسشىلارى جاڭادان مۇشەلىككە كىرگەندەردى ءوز قاتارلارىندا ۇستاپ, ايتقاندارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن, سونداي-اق, وزدەرىنىڭ قاتارىنا جاڭا جاقتاۋشىلاردى تارتۋ ءۇشىن ۇيىمنىڭ جاسىرىن زەرتحانالارىندا ەسىرتكىلەر دايىنداپ, ولاردى ءدىني جورالار جۇرگىزۋ بارىسىندا ءجيى قولدانىپ وتىرعان.
«اۋم سينريكيونىڭ» مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ العاشقى تەررورلىق ارەكەتىن 1994 جىلى شىلدە ايىندا نوگانو پرەفەكتۋراسىنداعى ماتسۋموتو قالاسىندا سەكتانىڭ زەرتحاناسىندا دايىندالعان «زارين زامان» ءزارلi ءارى ۋلى زاتتى قولدانۋ ارقىلى جاساعان. سونىڭ سالدارىنان 7 ادام مەرت بولىپ, 150-گە جۋىق ادام ۋلى زاتتان زارداپ شەكتى. سەكتانىڭ تەررورلىق ارەكەتتەرى مۇنىمەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى. بۇعان ولاردىڭ 1995 جىلى 20 ناۋرىزدا توكيو قالاسىنداعى مەترودا جاساعان تەررورلىق ارەكەتتەرى دالەل بولادى. سول كەزدە 12 ادام قازا تاۋىپ, 5300 جولاۋشى زاقىمدانعان ەدى. كەيىن وسى تەررورلىق قۇرىلىمنىڭ باسشىلارى شەتەلدەن اۆتوماتتى ۆينتوۆكالاردىڭ جابدىقتارى مەن بولشەكتەرىن كونتراباندالىق جولمەن الىپ كەلىپ, ولاردىڭ تۇپنۇسقالارىن ۇلگi رەتiندە قولدانۋ ارقىلى وقپەن اتىلاتىن قارۋدىڭ سەريالى ءوندiرiسiن زاڭسىز جولعا قويۋدى جوسپارلاعاندارى بەلگىلى بولدى.
اتالعان ۇيىمنىڭ قولىمەن جاسالعان تەررورلىق ارەكەتتەر جاپونيانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن ەداۋىر الاڭداتتى, ونىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ كۇشەيتىلدى. قولدانىلعان ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە جانە «اۋم سينريكيو» قىزمەتىن بەيتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سەكتانىڭ 500-گە جۋىق مۇشەسىنە قارسى قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, 100-دەن استام ادامدى ۇلتتىق ىزدەستىرۋ تىزىمىنە قوستى. سونىمەن بىرگە, «اۋم سينريكيونىڭ» كوسەمى تۇتقىندالىپ, 1996 جىلعى 16 مامىردا ونى ءولىم جازاسىنا كەسۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
ايتا كەتەيىك, جاپونيا بيلىگى ەلدىڭ ۇلتتىق زاڭىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, سەكتانىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالۋ شارالارىن دا قاراستىرعان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2006 جىلعى 23 قاڭتاردا جاپونيانىڭ قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى تالداۋ كوميسسياسى سەكتا قىزمەتىنە باقىلاۋ جاساۋ جونىندە شەشىم دە قابىلداعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, «اۋم سينريكيونىڭ» جەكەلەگەن باسشىلارى سەكتانىڭ جۇمىسىن جاسىرىن تۇردە ءالى دە جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇگىندە ولاردىڭ يدەولوگتارى جالعان ادىستەر – يوگا-كلۋبتار نەمەسە «كەزدەسۋگە ارنالعان ۆەب-سايتتاردى» قولدانا وتىرىپ, وزدەرىنە جاڭا جاقتاۋشىلار تارتاتىن كورىنەدى. جاپوندىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, وسى ەلدەگى اتالعان سەكتا مۇشەلەرىنىڭ سانى 1650 ادامنان اسادى ەكەن.
قازىرگى ۋاقىتتا «اۋم سينريكيونى» فۋميحيرو دزەيمەن دەگەن باسقارادى. ونىڭ لاقاپ اتى – «الەف». بۇگىندە جاپونيانىڭ 17 پرەفەكتۋراسىندا وسى ۇيىمنىڭ 30 بولىمشەسى مەن ءدىني ورتالىقتارى بار. كەزىندە «اۋم سينريكيو» جەتەكشىلەرى ءوز بولىمشەلەرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا دا اشۋعا تالپىنىس جاساعان بولاتىن. ءبىر جاقسىسى, بۇعان ەلىمىزدىڭ ءتيىستى ۆەدومستۆولارى جول بەرمەدى. استانا قالاسى سوتىنىڭ 2006 جىلعى 17 قاراشاداعى شەشىمىمەن «اۋم سينريكيو» ۇيىمىنىڭ قازاقستان اۋماعىندا ارەكەت ەتۋىنە تىيىم سالىندى. بۇل سەكتا ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە جانە اقش-تا تەررورلىق ۇيىمدار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن.
«بوز گۋرد» – «سۇر قاسقىر» ۇيىمى اتاۋىمەن دە كوپشىلىككە بەلگىلى. ۇيىم اسكەريلەندىرىلگەن ۇلتشىل توپتىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – تۇران ويپاتىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتىن قۇرۋ. ۇيىمنىڭ نەگىزىن 1965-1970-جىلدارى الپارىسلان ءتۇركەش قالادى. 1968 جىلى «بوز گۋرد» ۇيىمى باسقا ۇلتشىل تۇركى ۇيىمدارىمەن بىرىگىپ اليانس قۇردى, كەيىننەن بۇل اليانستىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق قوزعالىس پارتياسى دۇنيەگە كەلدى. پارتيانىڭ ۇستانىمى راديكالدى يدەيالاردان تۇرادى. «سۇر قاسقىر» 1974-1980 جىلدار اراسىندا قوعام قايراتكەرلەرىن, ساياسي پارتيالار جەتەكشىلەرىن, جۋرناليستەردى ولتىرۋمەن جانە قوعامدىق ورىندار مەن قوعامدىق كولىكتەردە جارىلىستار ۇيىمداستىرۋمەن اتى شىققان.
بىرەر مىسال كەلتىرەيىك. الدىمەن 1977 جىلى مامىر ايىندا ىستامبۇلداعى قاندى وقيعا ەسكە تۇسەدى. سوندا «بوز گۋرد» مۇشەلەرى ەرەۋىلگە شىققان بەيبىت حالىققا وق جاۋدىرىپ, سالدارىنان 40 ادام ولگەن بولاتىن. ولاردىڭ بۇدان كەيىنگى تەررورلىق ارەكەتتەرى ودان دا اسىپ ءتۇستى. 1978 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ءبىر توپ جانكەشتى كاحرامانشەحير قالاسىندا ءدىني ءراسىمنىڭ كەزىندە جارىلىستار جاساۋ ارقىلى 101 ادامدى وپات ەتكەنى, ءبىر مىڭعا جۋىق ادامدى جاراقاتتاعانى ءالى ۇمىتىلا قويعان جوق. سودان كەيىن-اق, كوپتەگەن ەلدەر بۇل ۇيىمدى ەكسترەميستىك دەپ تانىدى. ارادا ءبىراز جىلدار وتكەندە, ياعني 1992 جىلى ۇيىم ەكىگە ءبولىنىپ كەتتى. بولىنگەن ەكىنشى توپتان راديكالدى باعىتتاعى ناعىز جانكەشتىلەر شىقتى. الەم جۇرتشىلىعىن الاڭداتقان ريم پاپاسى يوانن پاۆەل ءىى-گە قاستاندىقتى دا وسى ۇيىم ۇيىمداستىرعان ەدى. ويتكەنى, ريم پاپاسىنا وق اتقان ا.اگدجا «بوز گۋردتىڭ» مۇشەسى بولاتىن.
ءبىرتۇتاس تۇركى مەملەكەتىن قۇرۋ يدەياسىن قازاقستانعا دا تاراتۋعا نيەتتەنگەنى جاسىرىن ەمەس. دەرەكتەرگە قاراعاندا, ۇيىم مۇشەلەرى تاراپىنان ەلىمىزگە كەلىپ, جاسىرىن جينالىستار ۇيىمداستىرۋ فاكتىلەرى تىركەلگەن. سونداي-اق, تۇركيادا وقىپ جۇرگەن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردى اتالعان ۇيىم قاتارىنا تارتۋ وقيعالارى دا كەزدەسكەن. بۇل ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن قاتار تۇركيا مەن وزبەكستاندا تىيىم سالىنعان.
«مۇسىلمان باۋىرلار» – ترانسۇلتتىق, ءدىني-ساياسي جانە تەرروريستىك ۇيىم. ول 1928 جىلى مىسىردا حاسان ءال-باننانىڭ باسشىلىعىمەن قۇرىلدى. 1950-جىلدارى سەيت ءال-كۋتب جۇرگىزگەن وزگەرىستەردەن كەيىن ۇيىم راديكالدى سيپاتقا يە بولدى. «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قوعامدى مۇسىلمانداندىرۋ, مۇسىلمان ەمەس وكىمەتتىك قۇرىلىمداردى جويىپ, دۇنيە جۇزىندە يسلام ءدىنى نەگىزدەرىندەگى حاليفاتتىق رەجىمدەگى مەملەكەت ورناتۋ. ال ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزگى قىزمەتتەرىن سوپىلىق وردەندىك قاعيداتتارمەن بايلانىستىرادى, ساياسي جانە جاسىرىن اسكەري قۇرىلىمداردى تەرروريستىك ادىسپەن ءوز قىزمەتىنە پايدالانادى. ۇيىمنىڭ ۇرانى: اللا – يدەال, پايعامبار – كوسەم, جيحاد – ءوز ماقساتىنا جەتۋ قۇرالى. ولار ءۇشىن اللا اتىمەن ءولۋ – ۇلى ارمانداردىڭ ءبىرى. قوزعالىستىڭ نەگىزگى ەمبلەماسى قۇران جانە ايقىشتالعان ەكى قىلىش.
«مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمىنىڭ قۇرىلتايشىلار كوميتەتىنە 20-دان استام ادام باسشىلىق ەتەدى. 1940-1950 جىلدارى ۇيىم مۇشەلەرى ەگيپەتتە ساياسي تۇلعالاردى ءولتىرۋ ارەكەتتەرىن ۇيىمداستىرۋمەن اينالىستى. بۇعان دالەل رەتىندە 1954 جىلى وسى ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى گ.ا.ناسەرگە (كەيىنىرەك ول پرەزيدەنت بولدى) قاستاندىق جاساعاندارىن ايتۋعا بولادى. جالپى, 70-جىلداردىڭ اياعى, 80-جىلداردىڭ باسىندا سيريادا جەرگىلىكتى «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى تەررورلىق ارەكەتتەرىن كۇشەيتتى. مىسالى, 1981 جىلى تەرروريستىك ۇيىم مۇشەلەرى كەمپدەۆيد كەلىسىمى بويىنشا يزرايلمەن دوستىققا قول قويعان ەگيپەت پرەزيدەنتى ا.ساداتتى ءولتىرۋ ءۇشىن قاستاندىق ۇيىمداستىردى. سونىمەن قاتار, ولار اۋعانستاندا ارەكەت ەتىپ جۇرگەن يسلامي ەكسترەميستىك توپتارعا دا بەلسەندى قولداۋ كورسەتىپ وتىردى.
ۇيىم شابارماندارى جالدامالىلاردى تارتۋمەن بىرگە, ولاردى اۋەلى سودىرلاردىڭ دايىندىق جاسايتىن ورنىنا, كەيىن اسكەري سوعىس جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋعانستانعا باعىتتاۋمەن دە اينالىسقان. «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمى كەزىندە ەگيپەتتىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ح.مۇباراكقا بىرنەشە رەت قاستاندىق جاساعان ەكەن. قازىرگى كەزدە بۇل ۇيىم مىسىردا جارتىلاي زاڭدى جاعدايدا قىزمەت ەتۋدە. ۇيىمنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە ارەكەت ەتەتىن كورىنەدى. اتالمىش تەررورشىل قۇرىلىم ەميسسارلارى قىزمەتىنىڭ ىزدەرى قازاقستاندا دا بايقالعان. «مۇسىلمان باۋىرلار» رەسەي, تاجىكستان جانە وزبەكستاندا تەررورشىل ۇيىمداردىڭ قاتارىنا جاتقىزىلعان.
«ورتالىق ازياداعى مودجاحەدتەر جامااتىنىڭ» باسقاشا اتاۋى – «يسلامدىق جيحاد توبى». ۇيىم «ءال-كايداعا» قوسىلعان «وزبەكستانداعى يسلام قوزعالىسىنىڭ» جاۋىنگەرلەرىنەن قۇرىلعان. «جامااتتىڭ» ماقساتى – وزبەكستان اۋماعىندا تەررورلىق اكتسيالار ۇيىمداستىرۋ ارقىلى كونستيتۋتسيالىق ەلدى قاتاردان شىعارۋ. سونىمەن قاتار, اتالعان ۇيىم يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ «جاۋى» رەتىندە سانالاتىن اقش, يزرايل جانە ولاردىڭ وداقتاستارىمەن كۇرەسۋ ماقساتىن الدارىنا قويعان. وسى تۇستا اتاپ وتەيىك, 2004 جىلى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارالاسۋىمەن قازاقستان اۋماعىندا «ورتالىق ازياداعى جاماات مودجاحەدتەر» قۇرىلىمى بولىپ تابىلاتىن تەررورلىق ۇيىم جويىلعان ەدى. ناتيجەسىندە ونىڭ جەتەكشiسi جانە وسى «ۇيادا» تاربيەلەنگەن 14 ادام تۇتقىندالعان بولاتىن.
ال 2002 جىلدىڭ ەكiنشi جارتىسىندا «ءال-كايدا» جانە «تاليبان» باسشىلارىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستان جانە وزبەكستان اۋماقتارىندا تەررورلىق ارەكەتتەر ۇيىمداستىرۋعا جىبەرىلگەن ەميسسارلار انىقتالدى. ولار قازاقستان بويىنشا ەميسسار ج.بيمۇرزاەۆ, وزبەكستان بويىنشا ەميسسار ا.بەكميرزاەۆ دەگەندەر ەكەن. اتالعان ەميسسارلار توقسانىنشى جىلدارى وزبەكستانداعى يسلام قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى بولعان جانە ولار اۋعانستاندا ءدىني, جاۋىنگەرلىك دايىندىقتان ءوتىپتى. سونداي-اق, بۇل ەميسسارلار 1999-2000 جىلدارداعى باتكەن وقيعالارىنا قاتىسقان, «ءال-كايدانىڭ» ماماندارىنان بارلاۋدى ۇيىمداستىرۋدى جانە جارىلىستار جاساۋدى ۇيرەنگەن.
«جامااتتىڭ» جەكەلەگەن مۇشەلەرى 2004 جىلدىڭ ناۋرىزى مەن ساۋىرىندە جانە شىلدەدە وزبەكستان اۋماعىنداعى تەرروريستىك اكتىلەردى دايىنداۋعا جانە ىسكە اسىرۋعا قاتىسقاندىعى, ونى تىكەلەي ۇيىمداستىرۋشىلار جوعارىدا اتالعان بەكميرزاەۆ پەن بيمۇرزاەۆ ەكەندىگى كەزىندە دالەلدەنگەن. ۇيىم ەكى جىل شاماسىندا قازاقستاننىڭ كەمىندە 20 جانە وزبەكستاننىڭ 50-دەن استام ازاماتىن شىرماۋىنا تۇسىرگەن دەگەن دەرەكتەر بار. ۇيىم تمد-نىڭ ءتورت مەملەكەتىندە جۇمىس ىستەدى. تەررورلىق قۇرىلىمنىڭ جەكە مۇشەلەرى «ءال-كايدانىڭ» شەتەلدەردەگى لاگەرلەرىندە ارنايى دايىندىقتان وتەدى.
قازاقستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قىراعىلىق تانىتىپ, «ورتالىق ازياداعى جاماات مودجاحەدتەرىنىڭ» سودىرلارى بىزبەن كورشىلەس جاتقان ەلدەر اۋماقتارىنا جاساماق بولعان بىرنەشە تەررورلىق ارەكەتتەردىڭ الدىن العاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. الىستاعى شەتەلدە جاسىرىنىپ جۇرگەن تەررورلىق ۇيىمنىڭ باسشىسى بۇل تەراكتىلەردى 2004 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ىسكە اسىرماق بولعان. قازاقستان تاراپىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بۇۇ قاۋiپسiزدiك كەڭەسi 2006 جىلدىڭ 20 ساۋiرىندە «ورتالىق ازياداعى جاماات مودجاحەدتەر» ۇيىمىن تىيىم سالىنعان تەررورلىق ۇيىمداردىڭ تىزىمىنە قوستى. «جامااتتىڭ» قىزمەتىنە رەسەيدە دە تىيىم سالىنعان.
«وزبەكستاننىڭ يسلام قوزعالىسى» (ويق) – «وزبەكستاندى ازات ەتۋشى يسلامدىق قوزعالىس» جانە «يسلامدىق ورلەۋ پارتياسى» دەگەن اتاۋلارمەن دە بەلگىلى. ۇيىمدى 1992 جىلى ت.يۋلداشەۆ دەگەن ەكسترەميستىك جانە ءدىني راديكالدى ارەكەتكە بەيىم ادامداردى قاتارىنا تارتۋ ارقىلى قۇردى. ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگى 90-جىلداردىڭ باسىندا وزبەكستاننىڭ نامانعان وبلىسىندا بيلىكتى كۇشپەن باسىپ الۋعا قاتىسقان جانە سول ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان قاشىپ جۇرگەن سودىرلاردان تۇرادى.
ويق-تىڭ باستى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى ج.حودجيەۆ بولاتىن. ونىڭ دجۋما نامانگاني دەگەن لاقاپ اتى بار. ول 2001 جىلى تاليبتەرگە قارسى حالىقارالىق كواليتسيانىڭ جۇرگىزگەن وپەراتسياسى بارىسىندا قازا تاپتى. ۇيىمنىڭ باستى ماقساتى – وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق بيلىكتى قۇلاتىپ, ورنىنا يسلام مەملەكەتىن ورناتۋ بولدى. 1997 جىلى «تاليبان» قوزعالىسىنان جانە «ءال-كايدا» تاراپىنان قولداۋ تاپقاننان كەيىن, ويق-تىڭ قارۋلى سودىرلارى اۋعانستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارىندا شوعىرلاندى. اتالعان تەررورشىل قۇرىلىمداردىڭ كوسەمدەرى ۋساما بەن لادەن جانە موللا م.وماردىڭ ىقپالىمەن ويق وزبەكستان ۇكىمەتىنە قارسى جيحاد جاريالادى. سونىمەن قاتار, ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى راديكالدى ۇيىمداردىڭ باسىن قوسىپ, ءوز قاراماعىنا ەنگىزۋ جوسپارىن دا جاسادى.
ۇيىم تەررورلىق ارەكەتتەر جاساۋمەن دە بەلگىلى. مىسالى, 1999 جىلدىڭ اقپانىندا ويق سودىرلارى تاشكەنت قالاسىندا التى جارىلىس جاساپ, 20 ادامدى جەر جاستاندىرعان ەدى. سول جىلدارى ۇيىم سودىرلارى تاجىكستان اۋماعى ارقىلى كىرىپ, قىرعىزستاننىڭ باتكەن وبلىسىندا جانە وزبەكستاننىڭ فەرعانا ايماعىندا اتالعان ەلدەردىڭ اسكەرلەرىمەن قارۋلى قاقتىعىستار جۇرگىزگەنىن قىرعىز بەن وزبەك اعايىندار جاقسى بىلەدى. اقش-تىڭ 2001 جىلى اۋعانستاندا تەررورعا قارسى جۇرگىزگەن كولەمدى وپەراتسياسىنان كەيىن ويق جاعىنان تونگەن قاتەر ءبىرشاما ازايدى. بىراق, بۇگىندە ويق كوسەمدەرى ۇيىمنىڭ نەگىزىن ساقتاپ قالۋعا جانە ونى قايتا قۇرۋعا تىرىسىپ باعۋدا. ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى پاكستاننىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماقتارىندا ورنالاسقان.
«تاليبان قوزعالىسى» – اۋعانستاندا ورنالاسقان ءدىني ساياسي ۇيىم. «تاليباننىڭ» قۇرىلۋى 1980-جىلداردىڭ باسىندا پاكستاننىڭ سولتۇستىك-باتىس شەكارالىق پروۆينتسياسى مەن بەلۋدجيستان اۋماعىندا سول كەزدەگى پاكستان بيلىگىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا جابىق تۇردەگى جانە سوعان سايكەس يدەولوگيالىق جانە ءدىني تاربيە العان اۋعان قاشقىندارىنىڭ بالالارىنان قۇرىلعان. قوزعالىستىڭ ەتنيكالىق نەگىزىن پۋشتۋن قاۋىمىنىڭ وكىلدەرى قۇرايدى. «تاليباننىڭ» اسكەري-ساياسي كوسەمى – موللا مۇحامماد ومار. اۋعانستاندا كۇرەستى باستاعان ولار ەكى جىلدان سوڭ وسى ەلدىڭ ۇلكەن بولىگىن ءوز باقىلاۋلارىنا الادى.
«تاليبان» نەگىزىنەن تەررورلىق ادىستەردى قولدانادى. «ءال-كايدا» جانە باسقا دا سۋنيتتىك باعىتتاعى حالىقارالىق تەررورلىق ۇيىمدارمەن تىعىز بايلانىستا قىزمەت ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا «تاليبان» مەن «ءال-كايدا» اۋعانستان اسكەرى مەن پوليتسياسىنا, حالىقارالىق اسكەري كۇشتەر كواليتسياسىنا قارسى تەررورلىق ارەكەتتەر جاساۋدى ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالدىرعانداي.
ال «حيزب-ۋت-تاحرير» – حالىقارالىق ەكسترەميستىك ساياسي ءدىني ۇيىم. ۇيىم پالەستينالىق تاقيۋددين نابحاني دەگەننىڭ باسشىلىعىمەن 1953 جىلى سيريادا العاش رەت پايدا بولدى. ولار ءبىرىنشى كەزەكتە پالەستينانى ازات ەتۋدى جانە سيونيزممەن كۇرەسۋدى ءوز الدارىنا ماقسات ەتىپ قويعان. «حيزب-ۋت-تاحرير» مۇشەلەرى, سونداي-اق, حالىقتى جاپپاي يسلامداندىرۋ جولىمەن حالىقارالىق كولەمدە مۇسىلمان مەملەكەتتەرى حاليفاتىن قۇرۋ يدەياسىن كوزدەيدى. «حيزب-ۋت-تاحرير» ەتنيكالىق جانە كونفەسسيالىق توزىمسىزدىكتى تانىتا وتىرىپ, دiني ارازدىقتى تۇتاتادى.
ۇيىمنىڭ يدەياسى الەمنىڭ 40-تان استام ەلىندە تارالعان, كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىندە ولاردىڭ قىزمەتىنە رەسمي تۇردە تىيىم سالىنعان. «حيزب-ۋت-ءتاحريردىڭ» ەلدەر كونستيتۋتسيالارىنا قارسى باعىتتالعان رۇقسات ەتىلمەگەن اكتسيالارى, ناسيحات جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ جانە ەكسترەميستىك مازمۇنداعى پاراقشالار مەن ادەبيەتتەر دايىنداپ, ولاردى تاراتاتىندىعى بۇرىننان-اق بەلگىلى بولاتىن. «حيزب-ۋت-تاحرير» ءدىني پارتياسىنىڭ قىزمەتىنە گەرمانيادا, كانادادا, رەسەيدە, وزبەكستاندا, قىرعىزستاندا, تاجىكستاندا, پاكستاندا, سيريادا, يوردانيادا جانە باسقا ەلدەردە زاڭدى تۇردە تىيىم سالىنعان.
ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنەن الىنعان مالىمەتتەر بويىنشا, ەلىمىزدىڭ سوتتارى شەشىمىنە سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا قىزمەت ەتۋىنە تىيىم سالىنعان شەتەلدىك قۇرىلىمدار مەن ءدىني ۇيىمداردىڭ سانى ون بەسكە جۋىقتايدى. ولاردىڭ ىشىندە جوعارىدا اتالعانداردان باسقا «شىعىس تۇركىستاندى ازات ەتۋ ۇيىمى», «تۇركىستاننىڭ يسلام پارتياسى», «كۇرد حالىق كونگرەسى», «لاشكەر-ە-تايبا» جانە «الەۋمەتتىك رەفورمالار قوعامى» دەپ اتالاتىن ءدىني ەكسترەميستىك, سونداي-اق, تەرروريستىك ۇيىمدار بار.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
