رۋحانيات • 12 اقپان، 2021

تۇركى الەمىنىڭ تۇعىرلى تۇلعاسى – زاكي ءۋاليدي توعان

76 رەت كورسەتىلدى

حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى «تۇلعالار تاعىلىمى» جوباسى اياسىندا تۇركى الەمىنىڭ كورنەكتى عالىمى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «زاكي ءۋاليدي توعان: عالىم، ساياساتكەر، تۇلعا» اتتى حالىقارالىق ونلاين-بەينەكونفەرەنتسيا وتكىزدى، دەپ حابارلايدى Egemen.kz

باسقوسۋدا قر ۇعا اكادەميگى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مامبەت قويگەلدى، رەسەي عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى ۋفا عىلىمي ورتالىعى تاريح، ءتىل جانە ادەبيەت زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى فيرداۋس حيساميتدينوۆا جانە وسى اتالعان ينستيتۋت قىزمەتكەرى احات ساليحوۆ، وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، ت.ع.د.، پروفەسسور قاحرامون رادجابوۆ، نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يۋلاي شاميلوعلى، تۇرىك تاريحى قوعامىنىڭ مۇشەسى، تاريحشى تۋنجەر بايكارا، قىرعىزستاننىڭ بەلگىلى تۇركىتانۋشىسى، پروفەسسور كادىرالى كونكوباەۆ جانە «اعيدەل» باشقۇرت مادەني ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ازامات رىسكيلدين ءسوز سويلەدى.

القالى جيىندى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى اشىپ، زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ ۇرپاقتارى سۇبەدەي توعان مەن يسەنبيكە توعانعا ءسوز بەردى. وسى ورايدا پروفەسسور سۇبىدەي توعان زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ باشقۇرتستانداعى جانە ماسكەۋدەگى قىزمەتى جايىندا، سونداي-اق 1917 جىلدان كەيىنگى ساپارلارى جونىندە مول ماعلۇمات جەتكىزدى.

1

سونداي-اق قاتىسۋشىلار تۇركى الەمىندەگى تۇعىرلى تۇلعانىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى حاقىندا، ودان وزگە الاش-وردا، تۇركىستان اۆتونومياسى جانە XX عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت زيالىلارى مەن ولاردىڭ تۇركى الەمىندەگى كورنەكتى عالىمدار جانە ساياساتكەرلەرمەن بايلانىسى تۋرالى تىڭ ءارى قىزىقتى دەرەكتەر ايتتى.

جيىنعا قازاقستاننان قاتىسقان بەلگىلى الاشتانۋشى، كورنەكتى تاريحشى-عالىم مامبەت قويگەلديەۆ زاكي ۋاليدە توعاننىڭ «قازاق-باشقۇرت» وداعى تۋرالى باياندادى.

«وسى جيىنعا زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ ۇرپاقتارى قاتىسىپ وتىر ەكەن. ءبىز ولارعا ۇلكەن سالەم جولدايمىز. 1920 جىلى زاكي ءۋاليدي توعان شەتەلگە ەمميگراتسياعا اتتانىپ بارا جاتىپ، باشقۇرت جانە قازاق دوستارىنا ارناپ حات جازادى. ول حاتتا ء«بىزدىڭ حالىقتاردىڭ باسىنان ءتۇرلى اۋىر كەزەڭدەر وتكەن. ءبىزدىڭ كۇرەس قاراساقال، باتىرشا، سالاۋات، ابىلاي مەن كەنەسارى جۇرگىزگەن سوعىستىڭ جالعاسى رەتىندە ۇمىتىلمايتىنىنا سەنىم بىلدىرەمىن. ءبىزدىڭ ۇلتىمىز قايتا جاڭعىرۋدى كۇتۋگە ءتيىستى. اللا بىزگە قايتا كورىسۋدى جازباسا، ءبىزدىڭ بالالارىمىزعا جازسا ەكەن» دەگەن تىلەك ايتقان. زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ مەنىڭشە، بۇل تىلەگى ورىندالدى عوي دەيمىن»، دەدى ول.

1

ايتا كەتەيىك، تۇركى جۇرتىنا تانىمال مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ايگىلى تاريحشى-عالىم احمەت زاكي ءۋاليدي توعان 1890 جىلى قازىرگى باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنا قاراستى يشيمباي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. اۋىل مەكتەبىندە ساۋات اشىپ، مەدرەسەدە ءتالىم الادى. ءماشھۇر شەحابيددين ءمارجانيدىڭ شاكىرتتەرىنەن ءبىلىمىن تولىقتىرادى. مۇندا ءدىني ىلىمدەرمەن بىرگە تاريح، ادەبيەت پاندەرىن وقىپ، تۇرىك، اراب، پارسى جانە ورىس تىلدەرىن مەڭگەرىپ شىقتى. 1908 جىلى قازانعا بارىپ، قاسىميا مەدرەسىندە وقىتۋشى بولادى. وسى جىلدان باستاپ العاقشى تانىمدى ماقالارى جارىق كورە باستادى. كەيىن ءتورت جىل ۋاقىت سالىپ، «تۇرىك تاتار تاريحى» اتتى كىتابى جاريالانىپ، قازان ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «ارحەولوگيا، تاريح جانە ەتنولوگيا» قوعامىنا مۇشەلىككە قابىلداندى.

ال 1916 جىلى ساياساتقا بەت بۇرادى. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ جانىنداعى «مۇسىلمان» فراكتسياسىندا حاتشى بولىپ قىزمەت اتقارادى. رەسەيدىڭ ىشىكى جانە سىرتقى ساياساتتارىنىڭ باعىتىن ايقىنداۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىن دۋما جۇمىستارىندا بەلسەندىلىك كورسەتىپ، كوپتەگەن ساياسي قايراتكەرلەرمەن تانىسادى. 1917 جىلعى اقپان جانە قازان توڭكەرىستەرى اراسىندا رەسەي مۇسىلماندارى اراسىندا ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن، ساياسي قايراتكەرلىگىمەن ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. سول جىلى بۇكىل رەسەي قۇرۋشىلار ءماجىلىسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. ماسكەۋ، پەتەربور، ورىنبور جانە تاشكەنت قالالارىندا وتكەن قۇرىلتايلارعا قاتىستى. ودار ءارى ەدىل-ورال، باشقۇرتستان جانە تۇركىستان اۆتونوميالارىنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىسىپ، تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاسى بولدى. اۋەلى باشقۇرتستان اۆتونومياسىنىڭ قورعانىس ءمينيسترى، كەيىن باس قولباسشىسى جانە مەملەكەت باسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. ۋفا، سامارا، ورىنبورداعى ماجىلىستەردىڭ وتۋىنە اتسالىسادى. بولشەۆيكتەرمەن 18 اي ىستەس بولعاننان كەيىن تۇركىستانداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا قاتىستى.

1

الايدا 1923 وتانىن تاستاپ شىعۋعا ءماجبۇر بولعان زاكي ءۋاليدي اۋعانستان، ءۇندىستان ارقىلى پاريجگە باردى. 1925 جىلى تۇركياعا كەلىپ ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور ءارى «يەنى تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. 1935-37 جىلدارى بونن، 1938-39 گوتتينگەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە قۇرمەتتى پروفەسسور رەتىندە جۇمىس ىستەدى. سول جىلى تۇركياعا ورالعان توعان، ىستانبۇلداعى ءبىلىم ورداسىندا قىزمەتىن ودان ءارى جالعاستىرادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

عارىشتان انىقتالعان قوقىستار

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:24

ۆيرۋس جۇقتىرۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:16

ءورت سوندىرگەن وجەتتەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

ەرلىككە بەرگىسىز ەڭبەك

قوعام • بۇگىن، 08:09

جاساندى جۇرەك سالىندى

الەم • بۇگىن، 08:02

نۇروتاندىقتاردىڭ ايقىن جەڭىسى

ساياسات • بۇگىن، 07:43

شامانىڭ ءانى

ونەر • كەشە

سوتتالعان جىرلار

ادەبيەت • كەشە

9 اي «تولعاتقان» 9 پايىز

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار