مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندەگى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا «قارجى تاپشىلىعى كەزىندە مەملەكەت بيۋدجەتى ەسەبىنەن كاسىبي سپورت كلۋبتارىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋدىڭ قاجەتى جوق. مەملەكەتتىڭ جانە كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ بيۋدجەتىنەن قىرۋار قارجى ءتيىمسىز جۇمسالۋدا. بۇقارالىق سپورتقا, دەنە تاربيەسىنە جانە بالالارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. ءار وبلىستا, ءىرى اۋدان ورتالىقتارىندا سپورت ۇيىرمەلەرىن اشۋ قاجەت», دەگەن بولاتىن.
ويتكەنى بۇعان دەيىن وتاندىق فۋتبولعا وتە كوپ كولەمدە قارجى بولىنگەنىمەن, ەل فۋتبولىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كوسەگەسى كوگەرگەن جوق. ارىگە بارماي-اق كەيىنگى ءبىر جىلداعى قازاقستان پرەمەر-ليگاسىنداعى كوماندالاردىڭ مەملەكەت بيۋدجەتىنەن العان قارجىسىنا توقتالىپ وتەيىك. ماسەلەن, وتاندىق فۋتبول كوماندالارىنىڭ بىلتىرعى بيۋدجەتى مىناداي بولعان: «ورداباسى» – 6 ملرد 250 ملن, «قايرات» – 4 ملرد 900 ملن, «ەرتىس» – 3,8 ملرد (بانكروت دەپ تانىلدى), «توبىل» – 3 ملرد 250 ملن, «جەتىسۋ» – 3 ملرد 186 ملن, «قايسار» – 2 ملرد 637 ملن, «شاحتەر» – 2 ملرد 580 ملن, «وقجەتپەس» – 1 ملرد 526 ملن, «تاراز» 1 ملرد 421 ملن, «كاسپي» – 1 ملرد 30 ملن, «قىزىلجار» – 912 ميلليون تەڭگە. «استانا» كلۋبىنىڭ بىلتىرعى بيۋدجەتىنىڭ ناقتى سوماسى ءالى جاريالانعان جوق. دەگەنمەن, ەلوردا كومانداسىن «سامۇرىق-قازىنا» قورى قارجىلاندىراتىنىن ايتا كەتەيىك.
ياعني ورتا ەسەپپەن جىل سايىن فۋتبول كوماندالارىنا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 30 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى ءبولىنىپ وتىرعان. ال بىلتىر جىل سوڭىندا ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا قارالعان دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسىن تانىستىرعان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا قازىرگى تاڭدا بۇكىل قازاقستان بويىنشا كاسىبي سپورت كلۋبتارىن ۇستاۋعا مەملەكەتتەن 55,5 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن ايتقان ەدى.
«كاسىبي كلۋبتارعا 55,5 ملرد تەڭگە, وعان قوسا «استانا» پرەزيدەنتتىك كاسىبي سپورت كلۋبىنا 27 ملرد تەڭگە بولىنەدى», دەپ مالىمدەدى رايىمقۇلوۆا.
ال بيىلعى جاعداي بويىنشا كلۋبتاردىڭ ناقتى بيۋدجەتى ءالى رەسمي بەكىتىلگەن جوق. الايدا بەيرەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, كلۋبتاردىڭ بيۋدجەتى اجەپتاۋىر ازايعانىن بايقايمىز.ماسەلەن, «ورداباسى» كلۋبىنىڭ بيۋدجەتى 3 ملرد-قا قىسقارىپ, 3 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. سونداي-اق بىلتىرعى ەل چەمپيوندارى «قايرات» – 1 ملرد (دەمەۋشىلىك قارجىنى ەسەپتەمەگەندە), «توبىل» – 1 ملرد 750 ملن, «اتىراۋ» – 1 ملرد 700 ملن, «قايسار» – 1 ملرد
600 ملن, «تاراز» – 1 ملرد 500 ملن, «كاسپي» – 1 ملرد 400 ملن, «قىزىلجار» – 1 ملرد, «شاحتەر» – 800 ملن, «جەتىسۋ» – 800 ملن, «اقتوبە» – 800 ملن, «تۇران» – 800 ملن, «اقجايىق» – 652 ملن تەڭگە.
ارينە, بۇل رەسمي مالىمەت ەمەس. دەسەك تە, الداعى ۋاقىتتا كلۋبتاردىڭ بيۋدجەت تسيفرىندا پالەندەي وزگەرىس بولمايتىنى انىق. بالكىم, كەي كلۋبتاردىڭ بيۋدجەتى جوق دەگەندە 500 ملن-عا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. بىراق 1 ملرد-تان اسپايتىنى انىق.
قپل كلۋبتارىنىڭ جاعدايى «ناشارلاعانىن» بىلتىرعى بىرىنشىلىكتە كوماندانىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعان بىرقاتار ۇزدىك لەگيونەرىن كوماندا قۇرامىندا ۇستاپ قالا الماعانىنان-اق اڭعارۋعا بولادى. بۇعان دەيىن ەل چەمپيوناتىندا التى مارتە توپ جارىپ, چەمپيوندار ليگاسىنىڭ توپتىق كەزەڭىنە, ەۋروپا ليگاسىنىڭ پلەي-وفف ساتىسىنا دەيىن جەتكەن ەلوردانىڭ «استانا» كلۋبى اينالدىرعان ەكى ايدىڭ ىشىندە قپل-دا ءبىر كوماندا جاساقتاپ شىعاراتىنداي ويىنشىلارىمەن قوش ايتىستى. اتاپ ايتار بولساق, قورعاۋشىلار دميتري شومكو, يۋري لوگۆينەنكو, ۋروش راداكوۆيچ (سەربيا), جارتىلاي قورعاۋشىلار يۋري پەرتسۋح, ديدار جالمۇقان, يۆان ماەۆسكي (بەلارۋس), رۋنار مار سيگۋرونسسون (يسلانديا) جانە شابۋىلشىلار الەكسەي ششەتكين مەن پيەروس سوتيريۋ (كيپر) كوماندادان كەتىپ ۇلگەردى. سونداي-اق 10 جىل بويى كوماندانى العا سۇيرەپ, جەرگىلىكتى جانكۇيەرلەردىڭ سۇيىكتى ويىنشىسىنا اينالعان قاقپاشى نەناد ەريچتىڭ دە كوماندامەن كەلىسىمشارتى اياقتالعان. كلۋب باسشىلىعى وعان كارەراسىن اياقتاپ, قاقپاشىلار جاتتىقتىرۋشىسى قىزمەتىن ۇسىنعانىمەن, سەربيالىق فۋتبولشى ءالى دە ءوزىنىڭ تىڭ ەكەنىن, تاعى 1-2 جىل قاقپا كۇزەتۋگە كۇشى جەتەتىنىن ايتىپ, باپكەرلىك جۇمىسقا كەلىسىمىن بەرمەي جاتقان كورىنەدى. كوماندادان وسىنداي تاجىريبەلى ويىنشىلار كەتكەنىمەن, «استانا» جاڭا ويىنشىلار الۋعا اسىعار ەمەس. بالكىم, باسشىلىق الداعى ەل بىرىنشىلىگىندە كلۋب تاربيەلەنۋشىلەرىنە مۇمكىندىك بەرگەندى ءجون كورگەن بولار. ويتكەنى «استانا» تۇركياداعى وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىنا ءبىر توپ جاس فۋتبولشىلارىن الا كەتكەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار بىلتىر كۇمىس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلاعان قوستانايدىڭ «توبىلى» دا ءبىرتالاي شەتەلدىك فۋتبولشىلارىنا راحمەتىن ايتىپ, شىعارىپ سالدى. ەندى قورعاۋشى ارمان وگانەسيان (ارمەنيا), جارتىلاي قورعاۋشىلار – نيكا كۆەكۆەسكيري مەن دجابا كانكاۆا (ەكەۋى دە – گرۋزيا), پەتروس اۆەتيسيان (ارمەنيا), شابۋىلشىلار – رومان مۋرتازاەۆ پەن سەنين سەباي (كوت-د’يۆۋار) باقتارىن شەتەلدىڭ كوماندالارىنان ىزدەۋدە. سونداي-اق «ورداباسى» كلۋبىنان جارتىلاي قورعاۋشى زيگي باديبانگا (بەلگيا), «قايساردان» شابۋىلشى ەلگۋجا لوبجانيدزە (گرۋزيا), «تارازدان» كلارەنس بيتانگ (كامەرۋن) جانە تاعى باسقا بىرنەشە كلۋبتىڭ شەتەلدىك ويىنشىلارى كەلىسىمشارتىن ۇزگەن.
قازىرگى تاڭدا فۋتبول كلۋبتارىنىڭ بيۋدجەتىن قىسقارتۋ ماسەلەسى قوعامدا كەڭ تالقىلانىپ جاتىر. ماماندار تاراپىنان ءارتۇرلى سىن-پىكىرلەر ايتىلىپ, قازاق فۋتبولىنىڭ كەلەشەگىنە الاڭداپ جاتقاندار دا بار. دەگەنمەن, فۋتبول ساراپشىسى ەربول قايىروۆ قازاقستان فۋتبول فەدەراتسياسى مەن كاسىپقوي ليگا باسشىلارى پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىن كۇتپەي-اق بيۋدجەتتى قىسقارتۋدى بىرنەشە جىل بۇرىن-اق وزدەرى قولعا الۋى كەرەك ەدى دەيدى. «سەبەبى قازىرگى تاڭدا كلۋبتاردى نەگىزىنەن فۋتبولدان حابارى جوق ادامدار باسقارىپ وتىر. ولار مەملەكەتتەن بولىنگەن قاراجاتتى ينفراقۇرىلىمعا, نە بولماسا, بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر فۋتبولىنا جۇمساعاندى قۇپ كورمەيدى. باستى ماقساتى – قپل-ءدىڭ تۋرنير كەستەسىندە جوعارى ورىنداردان كورىنۋ, تىم بولماعاندا پرەمەر-ليگاداعى ورنىن ساقتاپ قالۋ, ءسويتىپ جەرگىلىكتى اكىمنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, كەلەسى جىلى دا ءتاۋىر بيۋدجەت الۋ. سوندىقتان ولار باسقا ماسەلەگە باس اۋىرتقىسى كەلمەي, تەك ناتيجە كورسەتۋ ءۇشىن كۇرەسەدى. الايدا مەملەكەتتەن بولىنەتىن قارجىنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ازايتىپ, كوماندالاردى جارتىلاي جەكەلەگەن دەمەۋشىلەر مەن مەتسەناتتارعا بەرۋ كەرەك. ولارعا قولايلى جاعداي جاساپ, فۋتبولعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتسا, بار ماسەلە تەز شەشىلەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى فۋتبول – بيزنەس. مەملەكەت تاراپىنان دەمەۋشىلەرگە دە قولداۋ بولۋى قاجەت. سونداي-اق مەملەكەت فۋتبول تۋرالى زاڭ قابىلداپ, كەرەك ەمەس جوبالارعا قىرۋار اقشانى قۇيعانشا, فۋتبول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا كوڭىل بولگەنى ءجون. ويتكەنى جاڭا ستاديوندارسىز فۋتبولىمىزدىڭ دەڭگەيىن كوتەرە المايمىز», دەيدى ساراپشى.
ەربول قايىروۆ بيۋدجەتتىڭ قىسقارۋى كوپ كومانداعا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنىنە دە سەنىمدى. ويتكەنى جىل سايىن اكىمدىكتەن قارجىنىڭ بولىنگەنىن كۇتىپ, «الما – ءپىس, اۋزىما – ءتۇس» دەپ كۇتىپ جاتاتىن باسشىلار ەندى كومپانيالارمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, قارجى تابۋدىڭ امالىن قاراستىرادى. ءتىپتى كلۋبتار ماركەتينگ پەن PR بولىمدەرىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, ستاديوندارعا كورەرمەن جيناپ, قوسىمشا تابىس تابۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋدى قولعا الاتىن بولادى.
سونىمەن قاتار ساراپشى بيۋدجەتتىڭ قىسقارۋى ۇلتتىق قۇراما ويىندارىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنىن ايتتى.
– قازىردەن باستاپ وسى شەشىمنىڭ ۇلتتىق قۇراما ءۇشىن جاقسى جاعىن كورىپ وتىرمىز. سەبەبى ۇلتتىق قۇرامانىڭ نەگىزگى ويىنشىلارى شەتەلدىك كوماندالارعا اۋىسىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە دميتري شومكو, يۋري لوگۆينەنكو جانە الەكسەي ششەتكين بار. بۇرىنعى كلۋبى ولارعا جوعارى جالاقىنى تولەي المايتىن بولعاندىقتان, فۋتبولشىلار كورشى ەلدەردە ءوز باقتارىن سىناپ كورۋگە بەل بۋعان. قازىرگى ساتتە ەلىمىزدە جوعارى جالاقى تەك «قايراتتا» عانا تولەنەدى, سوندىقتان ۇلتتىق قۇراما ويىنشىلارى شەتەلدەردەن ءتۇرلى ۇسىنىستى قاراستىراتىن بولادى. بەلارۋس, ارمەنيا, پولشا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە قازاقستاندىق فۋتبولشىلاردىڭ قاتارى از ەمەس. ەندى ولاردىڭ سانى بۇدان دا ارتا تۇسەدى. بۇل جاستار (U21) جانە ۇلتتىق قۇراما ءۇشىن دە وتە جاقسى. سەبەبى حالىقارالىق تاجىريبە ءبىزدىڭ قۇراماعا پايدا اكەلەدى دەگەن ويدامىن. ونىڭ ۇستىنە, بۇگىندە ەاەو ەلدەرىنىڭ فۋتبولشىلارى ءبىر-بىرىنە لەگيونەر سانالمايدى.
ال سپورت ءجۋرناليسى اسقار حاميدەن فۋتبول كلۋبتارىنىڭ قىسقارعان قارجىسىنا مەملەكەت تاراپىنان زاڭ ارقىلى باعدارلاما جاسالىپ, ەڭ بولماعاندا كلۋبتارعا ءوزىنىڭ بازاسىن سالۋدى مىندەتتەۋ جانە ستاديوندارىن تولىقتاي ۋەفا تالابىنا ساي ەتىپ جوندەۋدەن وتكىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. «قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە حالىقارالىق ويىنداردى وتكىزە الاتىن, شەتەلدىكتەرگە ۇيالماي كورسەتە الاتىن ءۇش-اق ستاديونىمىز بار. ءبىرىنشىسى – ەلورداداعى «استانا-ارەنا», ەكىنشىسى – الماتىداعى «ورتالىق ستاديون» جانە ءۇشىنشىسى جۋىردا عانا پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇركىستانداعى «تۇركىستان-ارەنا». قالعان 11 كلۋب الاڭىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ونى ەلگە كەلگەن شەتەلدىك باپكەرلەر ۇنەمى ايتىپ جاتادى. بىراق بۇل سوزدەردى ءبىزدىڭ فۋتبول كوماندالارىنىڭ باسشىلىعى مۇلدە ەستىمەيدى. دالىرەگى, ەستىگىسى كەلمەيتىن شىعار. سوندىقتان سول ۇنەمدەلگەن اقشاعا كلۋبتاردىڭ ستاديوندارىن, ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتىپ الۋعا بولادى. وسىنداي ماسەلەلەر زاڭ اياسىندا شەشىلمەسە, تەك بيۋدجەت قىسقارتقاننان ەشقانداي پايدا جوق. ەگەر كلۋب ستاديونىن جوندەپ, بالالار اكادەمياسىن جولعا قويىپ, فۋتبول بازاسىن سالاتىن بولسا, الداعى 5-10 جىلدا كوماندالار ۇكىمەتكە الاقان جايماي-اق ءوز الدارىنا كۇن كورىپ كەتە الار ەدى. اقىرى وزگەرىس جاسايدى ەكەن, ەندى زاڭ اياسىندا كلۋبتاردىڭ بازا سالىپ, ستاديون جاڭارتقانىن قاداعالاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى اسقار حاميدەن.
قورىتا ايتقاندا, فۋتبولدى دامىتۋ كلۋبتاردىڭ قارجىسىن قىسقارتۋ نەمەسە كوبەيتۋمەن ەسەپتەلمەيدى. ەگەردە فۋتبولدا بارلىق ماسەلەنى اقشا شەشەتىن بولسا, مۇنايدىڭ ۇستىندە وتىرعان اراب ەلدەرى بۇگىنگە دەيىن الەم چەمپيوناتىنىڭ باس جۇلدەسىن ەشكىمگە بەرمەيتىن ەدى. تەك بولىنگەن بيۋدجەتتى ءتيىمدى ءارى ناقتى ىستەرگە جۇمساسا عانا فۋتبولىمىز العا وزاتىنى انىق.
