گازەت باسشىلىعىنىڭ تاپسىرۋىمەن اتباسارعا ءبىر ەمەس, ەكى باردىق. العاشقى ساپارىمىز ورازامەن تۇسپا-تۇس كەلگەنى. دىندارلىعىن بىلاي قويعاندا, مىنەزدىلەۋ كىسى عوي, مازالاماۋىمىزدى سۇرادى. ايت وتكەن سوڭ بارعانبىز, شاعبان ايىنىڭ ورازاسىن ۇستاپ وتىر ەكەن. قوڭىراۋدى شىلدىرلاتىپ تۇرمىز, ەندى نە بولار ەكەن دەپ. ەسىك شيراق اشىلدى. اپامىزدىڭ ءجۇزى جادىراڭقى. بۇگىلگەن بويىن بارىنشا تىك ۇستاپ, جوعارى شىعىڭداردىڭ يشاراسىن جاسادى. ءوزى «ءبيسمىللاسىن» ايتىپ, باسقا بولمەگە كەتتى.
گازەت باسشىلىعىنىڭ تاپسىرۋىمەن اتباسارعا ءبىر ەمەس, ەكى باردىق. العاشقى ساپارىمىز ورازامەن تۇسپا-تۇس كەلگەنى. دىندارلىعىن بىلاي قويعاندا, مىنەزدىلەۋ كىسى عوي, مازالاماۋىمىزدى سۇرادى. ايت وتكەن سوڭ بارعانبىز, شاعبان ايىنىڭ ورازاسىن ۇستاپ وتىر ەكەن. قوڭىراۋدى شىلدىرلاتىپ تۇرمىز, ەندى نە بولار ەكەن دەپ. ەسىك شيراق اشىلدى. اپامىزدىڭ ءجۇزى جادىراڭقى. بۇگىلگەن بويىن بارىنشا تىك ۇستاپ, جوعارى شىعىڭداردىڭ يشاراسىن جاسادى. ءوزى «ءبيسمىللاسىن» ايتىپ, باسقا بولمەگە كەتتى.
وتكەندەگى سالتاناتتا قمدب اتىنان مۋفتياتتىڭ نايب يمامى سەرىكباي قاجى وراز كىلتىن تابىس ەتكەن ەكى بولمەلىك ءۇيدىڭ قوناق بولمەسىندە ارتىق-اۋىس جيھاز جوق. ۇستەل ۇستىندە قۇران كىتابى, ءدىني ادەبيەتتەر. قابىرعادا باس مۋفتي ەرجان قولى قويىلعان, مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س) حاديسىنەن ءۇزىندى تۇسىرىلگەن, جيەگى التىنداتىلعان ۇلكەن جادىگەر ءىلۋلى تۇر. بۇرىشتا بارقىتپەن جابىلعان كونەلەۋ تىگىن ماشينەسى كوزىمىزگە ءتۇستى. جىميىپ قويامىز. بارشا انالارىمىز سياقتى, قاراپ وتىرۋ قايدا بۇل كىسىلەردە!
الدەن ۋاقىتتا قولىندا شاعىن قوبديشاسى بار اپامىز ديۆانعا جايعاسىپ: «مۇنى قۇران اياتىمەن اشۋ كەرەك. كانە, سەن وقى», – دەدى. جاسى ۇلكەن بولسا دا, ەر ازاماتسىڭ عوي دەگەنى. سونشالىقتى اۋەندەتىپ بولماسا دا بىرسىدىرعى وقىعاندايمىن. ريزا كەيىپپەن قاراپ قويدى. قوبديشا سىر توگە باستادى. ناقتى دەرەك, قۇجاتتار مۋفتياتقا تاپسىرىلعاندىقتان كسەروكوشىرمەسىن كورسەتىپ جاتىر. فاتيما اپامىزعا اتا-بابالارىنان ميراس بولىپ قالعان, جاندۇنيەڭىزدى قۋانىش نۇرىنا تولتىراتىن قىمبات قازىنامەن سىزدەر دە تانىسا وتىرىڭىزدار.
«مۇباراك ساقال تۋرالى تاريحي قۇجات» بىلاي دەيدى: «وسمان مەملەكەتىنىڭ قازىناسىنا جاتاتىن پايعامباردىڭ, وعان 
اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن, وسىناۋ ءبىر تال ماباراك ساقالىن شەيح احمادۋددين ھيجري 1273 جىلدىڭ 12 مۇحاررام كۇنى ء(ميلادي 1856 جىل 12 قىركۇيەك) مەككە مۋكارراما قالاسى, اللا ونىڭ شاراپاتىن ارتتىرسىن, مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ الدىندا ءسايد ماسعۇد يبن ءسايد ماحمۇدتان الدى. ال, ءسايد ماسعۇد بولسا ونى 1267 جىلى 18 شاعبان كۇنى (1849 جىل 9 شىلدە) ءمادينا تۇرعىنى ءسايد ابدۋللا يبن ھاشيمنەن العان...».
شەجىرە دەرەك وسىلايشا ءدىني تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىمەن جالعاسا بەرەدى. ءبىز قۇجاتتاعى ايرىقشا نازار سالارلىق حاقيقاتقا جۇگىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز: «مۇباراك ساقال تۋرالى ەشقانداي كۇمان, ءشۇبا بولماسىن, ينشاللا. بۇحاراعا جەتكەن سوڭ عۇلامالارى جانە جۇرتى ونى راستاپ, ۇلىقتاپ, قۇرمەتتەسىن, قاستەرلەسىن! اتالمىش كەلىسىم 1287 جىلدىڭ 11 سافار كۇنى (1870 جىل 10 ماۋسىم) سۇننەت ءھام قۇجات جولىمەن رۋم قالاسىندا ورنالاسقان وزبەك ناقشىبانديا تاكياسىندا جاسالدى. بۇل تاكيا بۇحارا جولاۋشىلارىنىڭ توقتايتىن مەيمانحاناسى. قاجى يۋرتەكە وسىناۋ ءبىر تال مۇباراك ساقالدى شامامەن ءميلادي 1869 جىلى الدى. مەن بۇل مۇباراك ءبىر تال ساقالدى 1921 جىلى مارت ايىندا يۋرتەكە قاجىدان الدىم. العان ادامنىڭ اتى بوكەي قاجى ساندىباي ۇلى. بوكەي قاجى قايتىس بولعاننان (1924 جىلى) كەيىن ونىڭ ۇلى ابدىبەك الدى». ال فاتيما كەزىندە مەشىت ۇستاعان سول ابدىبەكتىڭ قىزى.
وسى جازبالاردىڭ ءبارى مۇحاممەد يۋازدان باستاپ باۋبەك يۋرتەكەگە دەيىنگى تۇلعالاردىڭ جەكە مورلەرىمەن راستالعان. ەڭ سوڭىندا قمدب ءمورى دە بار. ونىڭ ۇستىنە اتباساردان تابىلعان جادىگەر مۋفتياتتىڭ ىقتياتتى تەكسەرۋىنەن, شەتەل ساراپشىلارىنىڭ سارالاۋىنان وتكەن.
بىلايىنشا قاتالداۋ كورىنگەن اپامىز اڭگىمەشىل بولىپ شىقتى.
– تۋىپ-وسكەن جەرىم قوستاناي وبلىسى, قوستاناي اۋدانىنىڭ بايجىگىت اۋىلى. ءتۇبىم قىپشاق, – دەيدى فاتيما ابدىبەكقىزى. – اتامىز بوكەي قاجى ەلدى اۋزىنا قاراتقان, مەشىت ۇستاعان كىسى ەكەن. دايىر, بوكەي, بەكمۇحامبەت – ءۇش اعايىندى. مەنىڭ اكەم بەكمۇحامبەتتىڭ تۇڭعىشى بولعانىمەن دايىر بابامىز باۋىرىنا باسىپتى, دايىروۆ دەپ جازىلعان. بوكەي مەشىتىن بەرتىندە مەنىڭ اكەم ابدىبەك ۇستاپتى. ول كەزدە ەل ىشىندە نامازعا شاقىرۋشىنى «مازەن» دەپ اتايدى ەكەن. بۇل كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان شاعى. اتالارىمىزدىڭ باسىنداعى زۇلمات بىزگە دە ءتۇستى. بەلسەندىلەردىڭ ءدۇمپۋى جوعارىعا جەتىپ, مەشىت قۇلاتىلدى. «ەرتەڭ-بۇرسىگۇنى ۇستالاسىڭ» دەگەن سىبىس ۇدەپ بارا جاتقاندا تۋعان ەلدەن قاشۋعا تۋرا كەلگەن. اكەم ونسىز دا سۇيىلعان دۇنيەسىنە قاراماي, «مۇباراكتى» عانا الىپتى. جەتىكول (سەميوزەر) جاعىندا شەشەمىز ءجاميلانىڭ جەتەگىندە ءۇش قىز اشقۇرساق كۇن كوردىك. ارادا جەتى جىل وتكەن سوڭ, ىردۋ-دىردۋ باسىلعان شىعار دەپ بايجىگىتكە جاقىنداۋ مايكول اۋىلىنا كوشىپ باردىق. قاتە بولعان ەكەن. جۇرت قايتادان اكەمدى «مازەن» كەلدى دەپ قۋدالاي باستادى.
«باسار جەر, بارار تاۋ قالمادى» دەگەن وسى. ارى ويلانىپ, بەرى ويلانىپ, مىناداي بايلام جاسالىنىپتى. اكەمنىڭ قايىن اتاسى جايلىباي ءىرى باي بولعان ەكەن, كامپەسكىنىڭ العاشقى دۇمپۋىندە ونىڭ بالاسى ەسماعامبەت باشقۇرتستانعا جەر اۋدارىلعان كورىنەدى. سول كىسىنىڭ تاشەت, ەستاي دەگەن بالالارىنان حابار جەتكەن كورىنەدى. نە كەرەك, جاياۋ-جالپىلاي 1939 جىلى نيجني ۋرالسكى دەيتىن جەرگە كەلدىك. پانا تۇتار ەستايدى فين سوعىسىنا الىپ كەتتى, سوندا قازا تاپتى. تاشەت ناعاشىم 1941 جىلى مايدانعا اتتانىپ, ستالينگراد شايقاسىندا وپات بولدى. اكەم قالىڭ قاراعايدىڭ ىشىندەگى قارا جۇمىستان بوسامايتىن. كورگەن قۇقايدى تىزبەلەپ قايتەيىن. تۇرمىس وتە اۋىر ەدى. «تۋعان جەرگە اياعىمىز تيەر كۇن بولار ما ەكەن» دەپ ارماندايتىن كارى اكە-شەشەمنىڭ دەنساۋلىعى دا سىر بەرە باستاعان. مۇنىڭ سىرىن كەيىن ءبىلدىم. ماسەلە دەنساۋلىقتا عانا ەمەس ەكەن.
ايتەۋىر, ءولدىم-تالدىم دەگەندە, 1945 جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاقستانعا قايتا ورالدىق. قوستانايدىڭ مايكول اۋىلىنىڭ قوستومار بولىمشەسىنە قونىس تەپتىك. مەكتەپتە ءۇزىپ-ج ۇلىپ ءبىلىم العان مەنى الماتىعا ەسەپ قىزمەتشىلەرىنىڭ كۋرسىنا جىبەردى. ءتاۋىر وقىعان سياقتىمىن, استانانىڭ وزىندە قالۋعا ىقىلاس تانىتىپ جاتتى. وعان شاما قايدا. قوستانايعا كەلىپ, سوبەسكە سچەتوۆود بولىپ ورنالاستىم. پاتەر جالداپ, اكە-شەشەمدى قولىما الدىم. ول كەزدىڭ وقۋى اجەپتاۋىر ەدى. اۋداندىق سوبەستى باسقارىپ, گوسبانكىدە ىستەگەن كەزدەرىم بولدى. ءابدىلدا دەيتىن جىگىتكە تۇرمىسقا شىعىپ, ۋريتسكي اۋدانىنا قونىس اۋداردىق. رابوچكوم قىزمەتىن اتقاراتىن كۇيەۋىممەن 16 جارىم جىل وتاسىپ, ول بەلگىسىز جاعدايدا سۋعا كەتتى. جەتى بالامەن قىرىققا تولماي جەسىر قالدىم. «جامان شىنىن ايتامىن دەپ سىرىن ايتادى» دەگەندەي, ءوز باسىمنىڭ مۇڭىمەن بىرازعا كەتىپ قالىپپىن. مۇباراكقا قايتا كەلەيىنشى.
جاڭا اكەمنىڭ تۋعان ەلگە ورالۋدى اڭساعانىن ايتتىم. اكەم ساقال شاريف تۋرالى ەشكىمگە ءتىس جارىپ ايتپاعان. ءايتەۋىر قاي جەردە بولماسىن, ۇيدەن الشاق, تاۋ-تاس, اعاش-توعايدىڭ ىشىندە نامازىن وقىپ, ءمىناجات قىلىپ وتىراتىنىن بايقايتىنبىز. ۇيىمىزدە ۇل بالا بولمادى. اكەم ءىنىسى وماردىڭ ساپابەگىن باۋىرىنا باسقان. جانى قالماي استى-ۇستىنە ءتۇسۋشى ەدى. ساپابەك باۋىرىم 1978 جىلى كەنەتتەن قايتىس بولدى. اكەم قاتتى قايعىرىپ, كادىمگىدەي شوگىپ قالدى. كاميلاعا بەت بۇرعاندا ءبىزدى شاقىرىپ, بار سىرىن اشتى, مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامباردىڭ ساقال ءشاريفى سالىنعان شىنى قۇتىشانى كورسەتتى. بۇل قاسيەتتى جادىگەر اتالارىمىزدان اۋىسىپ وتىرعان. بىرىنە-ءبىرى اماناتتاعاندا «سەنىڭ الۋىڭ تاۋسىلماسىن, مەنىڭ بەرۋىم تاۋسىلماسىن» دەيدى ەكەن. ءتارتىپ بويىنشا ونى مۇسىلماندىق پارىزدى تولىق وتەيتىن ەركەك كىندىككە تاپسىرۋ كەرەك. زامان سولاي, اعايىن-تۋىسقا ۇستاتا سالۋدىڭ دا ءجونى جوق. امال جوق, اكەم قىمبات مۇرانى جىلاپ تۇرىپ ءسىڭلىم عاتيفاعا اماناتتادى. بۇل تۋرالى جان بالاسىنا ايتپاۋدى, كورسەتپەۋدى, قولعا الاردا ەكى باس ناماز وقۋدى, ورازا ۇستاۋدى تاپسىردى. كەڭەس قىزمەتىندەگى ءسىڭلىم بارىن سالعانىمەن, ءجادىگەرگە قاتىستى شارتتاردى تۇگەل قامتي المادى. ءوزى ءوتىنىش جاساپ, ماعان قولقا سالدى. العاشىندا تولقىدىم, قاتتى قورىقتىم.
مىنە, سودان بەرى 35 جىل بويى كۇردەلى دە قۋانىشتى كۇندەردى باستان كەشىردىم. جادىگەردى جۇرەگىمنىڭ تورىندە جاسىرىپ ۇستادىم دەسە بولعانداي. ءوزىمنىڭ دە جاسىم ەڭكەيىپ, قۋات قاشا باستاعان تۇستا, 2003 جىلى اتباسارداعى ۇلكەن بالام كاكىمبەكتىڭ قولىنا كوشتىم. ودان سادوۆىي اۋىلىنان ءۇي ساتىپ الىپ, ۇزاق جىلدار ريگادا اسكەري قىزمەت اتقارعان كەنجە ۇلىم دۋلاتبەكپەن بىرگە تۇردىم. اتا ءداستۇرىن وسى بالام جالعاستىرادى دەۋشى ەدىم, وعان كۇن جەتكىزبەدى. بىلتىر ەكى كۇيەۋ بالام, بيىل دۋلاتبەگىم قايتىس بولدى. سودان قاتتى ويعا قالدىم. قازاقستانىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە دە 20 جىلدان استى. ەندى ۇلىق مۇرانى حالقىمىزدىڭ رۋحاني مۇراتىنا جاراتۋ كەرەك دەپ ءتۇيدىم. بالامنىڭ دۇعاسىندا اۋدان يمامى اقىلبەككە اقىرىنداپ كورسەتتىم. ساندىقشاداعى سارعايعان قۇران سۇرەلەرىن دە وقىپ كوردى. «ويپىرماۋ, بۇل كۇللى مۇسىلمان ءمىللاتى ءۇشىن باعا جەتپەس قازىنا عوي!», دەپ ەلىمىزدىڭ ءدىني باسقارماسىنا جەتكىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى. بىراق, قولىنا ۇستاتىپ جىبەرە المادىم.
سودان نە كەرەك, اقىلبەك ءدىني باسقارمانىڭ وبلىسىمىزداعى وكىل يمامى, كوكشەتاۋداعى ناۋان حازىرەت اتىنداعى مەشىتتىڭ يمامى قانات قاجى قىدىرميندى ەرتىپ كەلدى. يمام قاتتى قۋاندى. اراعا ەكى ايدان استام ۋاقىت سالىپ, اقىلبەگىم تاعى كەلدى. «الماتىعا, باس ءمۋفتيدىڭ قابىلداۋىنا بارامىز», دەيدى. تاعاتىم تاۋسىلعان كۇندەرى پايعامبار جادىگەرى ارنايى تەكسەرىستەن وتكىزىلگەن ەكەن.
باس مۋفتي ەرجان قاجى الدىمنان شىعىپ قارسى الدى. «تۇركىستان» قوناقۇيىنە ورنالاستىرىپ, ءجۇرىپ-تۇرۋىما ءماشينە ءبولدى. تۋىستارىڭىز بولسا, ارالاپ قايتىڭىز دەدى. ءدام جازىپ, شەلەكتەگى ناعاشىم ميراس جايلىباەۆتىڭ ۇيىندە بولىپ, جاڭا تۋعان شوبەرەمنىڭ اتىن نۇرسۇلتان دەپ قويىپ كەلدىم. ارعى جاعىن وزدەرىڭ دە بىلەسىڭدەر دەپ, اپامىز ەكىندى نامازىنا دايىندالا باستادى. داستارقاننان ءدام تاتىپ, اڭىز انانىڭ باتاسىن الدىق.
...كوكشەتاۋعا قۋانىپ ورالدىق. ءبىز ەشقانداي ولشەمگە سيمايتىن ەرلىك يەسىنىڭ باتاسىن العانىمىزدى ماقتان ەتەمىز. ەرلىك – قاستەرلى ۇعىم. ونى قاس-قاعىمدا جاساپ, ەل قادىرلىسىنە اينالعاندار قۇرمەت تۇعىرىنان تۇسپەك ەمەس. ال, فاتيما اپامىز بارلىق قۇندىلىقتاردىڭ جيىنتىعىن بىلدىرەتىن ەرلىكتى ءومىر بويى جاساپ كەلە جاتقان ادام رەتىندە دارالانىپ تۇراتىنى انىق.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
اتباسار اۋدانى.
سۋرەتتەردە: مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامبار جادىگەرى; فاتيما ابدىبەكقىزى.
