جاڭا الىپبيدە نەگە ءى ورنىنا ءى تاڭباسى الىنباعانى ءتۇسىندىرىلدى

2020 جىلدىڭ 28-29 قازان كۇندەرى جەتىلدىرىلگەن ءالىپبي جوباسىنداعى دياكريتيكالىق تاڭبالاردى سىنامادان وتكىزۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تالقىلاۋ شارالارى وتكىزىلىپ, سونىڭ ناتيجەلەرىنە تەرەڭ تالداۋ جاسالعان. نۇرساۋلە رساليەۆا سول تالقىلاۋدا وڭىرلەردىڭ ءتىل ماماندارى كەيبىر قايتالانىپ كەلەتىن پىكىرلەردى ءجيى ايتقانىن تىلگە تيەك ەتەدى.

ولاردىڭ بىرقاتارى ء/ى/ مەن /ي/ دىبىستارىنىڭ تاڭباسىنا قاتىستى ايتىلعان: /ي/ دىبىسىن ءى ءارپى ارقىلى, كەرىسىنشە ء/ى/ دىبىسىن (توبەسى تۇرتىلمەگەن) ɪ تاڭباسى ارقىلى جازۋ ولاردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋ تۇرعىسىنان وڭاي بولماعانى, داۋىستى ء/ى/ دىبىسىنىڭ ۇستىندەگى ۇيرەنشىكتى نۇكتەنىڭ الىنىپ تاستالعانى ءوز ورتالارىندا پىكىرتالاس تۋدىرعان. «سونىمەن, «نەگە ءى ورنىنا ءى الىنبادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەيىك», - دەيدى نۇرساۋلە رساليەۆا. ونىڭ ايتۋىنشا ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ بىرقاتار عالىمدارى ءى ورنىنا (توبەسى تۇرتىلمەگەن) ɪ تاڭباسىن الۋدى قولداعان. وعان مىناداي سەبەپتەر نەگىز بولعان:

1. ء/ا/, ء/ۇ/, ء/و/ دىبىستارىن تاڭبالاۋعا ۋملاۋتتار (ä ü ö) الىنعاندىقتان, بۇل دىبىستاردىڭ قولدانىسى ءجيى بولماسا دا بۇلارمەن بىرگە كەلەتىن ء/ى/ دىبىسىنىڭ جيىلىگى جوعارى, سوعان وراي ءسوزۇستى قوسالقى تاڭبالارى تىم كوبەيىپ كەتەدى دە, جازۋدى ۇسقىنسىز كورسەتەدى. مىسالى, ءوزىمىزدىڭ ءۇيىمىزدىڭ اينەگى دەپ جازساق, özimizdiŋ üɪimizdiŋ äɪnegi بولادى. ال, كەرىسىنشە, ء/ى/ دىبىسىن ɪ-مەن جازساق, بۇل مىسال özɪmɪzdɪŋ ءüىɪmɪzdɪŋ äinegɪ بولىپ جيناقى كورىنەدى;

2. ءى تاڭباسى /ي/ ورنىنا جۇمسالسا, شەتەلدىك تەرميندەر وڭاي جازىلىپ, تانىلادى: institut, indeks;

3. يۋ ديفتونگى (قوسار /يۋ/ دىبىسى) iu ارقىلى بەرىلەتىن بولعاندىقتان, مۇنداعى ي بولشەگىن ɪ تاڭباسىمەن بەرۋ تىم قولايسىز بولىپ كەتەر ەدى, سەبەبى, ɪu تىركەسى كوزشالىمعا كيريلدەگى /ش/ سياقتى نەمەسە ɪɪɪ ء(ۇش تاياقشا) ىسپەتتى قابىلدانادى. باسپا جازۋىمەن وسىلاي بولىپ تۇرعاندا, قولمەن جازۋدا ءتىپتى ش ارپىنەن ايىرماشىلىعى بولماي قالعان بولار ەدى.

4. «قولمەن جازۋ تولىعىمەن قولدانىستان شىعادى, تەك قانا تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ كومەگىمەن جازاتىن ۋاقىت كەلە جاتىر» دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلادى. ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ بىرقاتار عالىمدارى ءى ورنىنا ءى الىنۋ كەرەكتىگى تۋرالى پىكىردى قولداعان.

بۇل جاقتىڭ ءۋاجى مىناداي بولىپتى:

1. ەڭ ءبىرىنشى قولايلىلىق قازاقتىڭ ءتول دىبىستارىن بەلگىلەۋگە جاسالۋ كەرەك: ا) جازۋدان جازۋعا كوشۋ بىرتىندەپ ىسكە قوسىلىپ كەتەتىن مەحانيزم بولعاندىقتان, بۇل ارالىقتا ەكى جازۋعا دا ورتاق داعدىلاردىڭ بولعانى قۇپتارلىق; ءا) لاتىن جازۋىنا تولىق كوشىپ كەتكەننەن كەيىن دە كيريلل جازۋىنان ءۇزىلدى-كەسىلدى قول ءۇزىپ كەتۋ مۇمكىن بولمايدى, ۇلكەن تاريحي كەزەڭنىڭ جازبا مۇرالارى رەتىندە ساقتالىپ, عاسىردان-عاسىرعا ۇلاسقان زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولىپ قالا بەرەدى.
2. «/ي/ ورنىنا (توبەسىندە نوقاتى بار) ءİى ءارپىن قولدانۋ قولايلى, بۇل شەتەلدىك سوزدەردىڭ جازىلۋىن, تانىلۋىن جەڭىلدەتەدى» دەگەن پىكىرگە ءۋاج: اعىلشىن ءتىلى ءۇشىن بۇل تاڭبانىڭ توبەسىندە نوقاتى بولسا دا, بولماسا دا ءبارىبىر, سەبەبى بۇل تاڭبانىڭ كىشى ارپىندە عانا توبەسى تۇرتىلەدى دە, باس ارپىندە تۇرتىلمەيدى (Ii – INSTITUTION, institution) جانە ءتۇرتىلۋ-تۇرتىلمەۋىنىڭ ءبارىبىر بولۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ, اعىلشىن تىلىندە بۇل تاڭباعا ۇقساس كەلەتىن باسقا تاڭبا جوق.
3. «ۋملاۋتتارمەن قاتار كەلگەندە ءارىپۇستى قوسالقىلاردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە جول بەرىلەدى» دەگەن پىكىرگە: ۋملاۋتتار ء/ا/, ء/ۇ/, ء/و/ (ä ü ö) دىبىستارىنا بەرىلگەن, ولاردىڭ قولدانىسى ءجيى ەمەس. 4. كەيبىر (n, m, u سياقتى) ارىپتەرمەن قاتار كەلگەندە ءى-ءنىڭ توبەسى تۇرتىلمەسە, ارىپتەردىڭ اراجىگى ب ۇلىڭعىرلانىپ, تانىلۋى قيىندىق تۋدىرادى. مىسالى: Tıgınşınıŋ breuı kiımımnıŋ tıgısın bıtırıptı. «كiımımnıŋ» دەگەن ءسوز باسپا جازۋىندا دا وڭاي وقىلىپ تۇرعان جوق. مۇنداي جازۋ سىرت كوزگە شششش نەمەسە ɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪɪ بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. «مىنە, وسىنداي نەگىزدەمەنى دە العا تارتۋشىلاردىڭ ءبىر توبى بولدى. ناتيجەسىندە ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنداعى عالىمداردىڭ باسىم كوپشىلى ء/ى/ دىبىسىنىڭ ورنىنا (توبەسى تۇرتىلمەگەن) ɪ تاڭباسىن الۋدى ءجون دەپ تاپتى», - دەپ ءتۇيدى ءتىل مامانى. ەسكە سالا كەتسەك وسىدان ون شاقتى كۇن بۇرىن لاتىن گرافيكاسىنداعى جاڭا جەتىلدىرىلگەن قازاق ءالىپبيى جاريالانعان بولاتىن.