ادەبيەت • 05 اقپان، 2021

مارلەننىڭ رۋحاني ماحابباتى

31 رەت كورسەتىلدى

گەتەدەن پاۋستوۆسكيگە دەيىن

مارلەن ديتريح كىتاپ وقۋ­دى جاقسى كورىپ، سۇيىكتى قا­لام­گەرلەرىنە تاڭىرىندەي سى­يىن­عان دەسەدى. ونىڭ « ۇلى» جا­زۋ­شىلارىنىڭ ەڭ باسىندا يوگانن ۆولفگانگ گەتە تۇرىپ­تى. اكتريسا ءوزىنىڭ ومىرلىك قا­عي­داتتارى مەن ادامدىق ۇستانىم­دارىن جاستايىنان وقىعان كى­تاپ­تارىنان تۇيگەنىن ءجيى ايتا­تىن. 1920 جىلى 19 جاستاعى ما­ريا ماگدالەنا ديتريح سكريپ­كاشىلىق ونەرىن دامىتۋ ءۇشىن تۋعان جەرى – بەرليننەن كەتەدى. قونىس اۋدارۋ ول ءۇشىن ءارى اۋىر سىناق، ءارى ۇلكەن قۋانىش بولدى. قۋانىش دەيتىنىمىز، اكتريسا گەتەنىڭ تەڭدەسسىز شىعارمالار جازعان ۆەيمار قالاسىنا كەل­دى. ول ەشقاشان ءوز ء«تاڭىر-جازۋ­شى­سىمەن» مۇنداي رۋحاني جاقىن­دىقتى سەزىنگەن ەمەس.

 

مارلەننىڭ كەلەسى ادەبي ماحابباتى – اقىن راينەر ماريا ريلكە. «ريلكەدەن كەيىن مە­نىڭ جانىمنىڭ تەرەڭىن قوزعاي­تىن پوەتيكالىق شىعارما تۋى مۇم­­كىن ەمەستەي»، دەيتىن ديت­­ريح. ولار زامانداس بولعانى­مەن، اكتريسا اقىن­مەن كەزدە­سىپ ۇلگەرمەدى ءھام بۇعان ءومىر بويى وكىن­دى. ريلكەنىڭ شىعار­ما­شىلىعىمەن تانىس­قان ۋاقىتتا مارلەن كاسىبي مۋزىكانت بولۋدان باس تارتقان ەدى.

ال اتاقتى اكتريسا اتانعان سوڭ ديتريح حح عاسىردىڭ تالانتتى جازۋشىلارىمەن – ەرنەست حەمينگۋەي، ەريح ما­ريا رەماركپەن ارالاسا باستادى. اسىرەسە – ەكىنشى اداممەن ۆەنە­تسيادا باستاۋ العان تانىستىق ۇزاق ءارى باياندى دوستىق پەن ما­حاب­باتقا ۇلاستى. بۇل تۋرالى رەمارك «سالتانات قاقپاسى» («تريۋمفالنايا اركا») رومانىندا جازادى.

ءديتريحتىڭ وقىرماندىق جا­نىن جاۋلاعان سوڭعى جازۋشى – نوبەل سىيلىعىنا ءتورت رەت ۇسى­نىلعان كونستانتين پاۋس­توۆ­سكي. ونىمەن كەزدەسۋدى كوپتەن بەرى ويلاپ جۇرگەن اكتريسا­نىڭ قالاۋى تەك 1964 جىلى عانا ورىن­دالدى. الايدا «مەن ونى تىم كەش جولىقتىردىم»، دەپ وكىنەدى. القيسسا.

 

ساحناداعى كەزدەسۋ

گاسترولمەن الەمدى ارالاپ جۇرگەن گوللي­ۆۋدتىق اكتري­سا مارلەن ديتريح بىردە جو­لى ءتۇسىپ، كەڭەس وداعىنا كەلە­دى. ادەتتەگىدەي، اەروپورتتا كي­نو­­جۇلدىزدى كامەرا ارقا­لا­عان جۋرناليستەر مەن القى­زىل شوق گۇلدەر قارسى الادى. سوندا رەپورتەرلاردىڭ ءبى­رى: «كسرو-دا كىمدى نەمەسە نە­نى كور­گىڭىز كەلەدى؟ كرەمل، ۇل­كەن تەاتر، ماۆزولەي؟» دەپ سۇ­­راي­دى. جاتتان­دى ءارى قا­را­­پا­يىم سۇراقتىڭ جاۋابى وتە شى­­نايى بولارىن ەشكىم كۇت­كەن جوق. ديتريح ءوزىنىڭ پاۋس­توۆسكي قالامىنا دەگەن قۇر­مەت­ى شەكسىز ەكەنىن ءھام ونىڭ اعىل­شىن تىلىندە وقىعان «تە­لەگرامما» اڭگىمەسىنەن سۇمدىق اسەر العانىن ايتادى. قالاعا كوشكەن سوڭ اۋىلداعى اناسىن ۇمىتقان جاس ايەلدىڭ مۇڭدى وقيعاسىنا تەبىرەنگەن اكتريسا سۇيىكتى اۆتورىنىڭ ەلىنە كە­لىپ تۇرىپ، قالاي كەزدەسپەي كەتسىن؟.. تالايدان بەرگى ىزگى ار­مانى ورىندالار شاقتا الەم جۇل­دىزى 62 جاستا ەدى. بۇل 1964 جىلدىڭ جازى بولاتىن.

ادەبيەتشىلەردىڭ ورتالىق ۇيىندەگى كونتسەرتتە ديتريح ساح­ناعا شىقپاس بۇرىن اۋدارماشىدان پاۋستوۆسكيدىڭ زالدا وتىرعا­نىن ەستيدى. ينفاركتان ەندى تۇرعان ادامنىڭ وسىندا كەلگەنىنە قاتتى تاڭعالادى. ساحنا­عا پاۋستوۆسكي كوتەرىل­گەندە ديتريح ءبىر اۋىز ورىس­­شا­سىن ايتا الماي، تىزە بۇگىپ، جازۋ­شىنىڭ قولىن سۇيەدى. بۇل تاريحي ءساتتىڭ ەستەلىگى قالام­گەر مۋزەيىندە ساقتالعان.

«تەلەگرامما» اڭگىمەسىندەگى مىنا ءبىر سيۋجەت گولليۆۋدتىق اكتريسانىڭ بۇل شىعارماعا نەگە سونشا ىنتىق بولعانىن كور­سەتەتىندەي. «قىمباتتىم مە­نىڭ، – دەپ جازادى كاتەرينا پەت­روۆنا. – مەن بۇل قىستان امان شىقپايتىن سياقتىمىن. ەڭ قۇرىعاندا ءبىر كۇنگە كەلىپ كەت: قولىڭدى ۇستاپ، ءجۇزىڭدى كو­رە­يىن. قارتايدىم، بويىمنان قۋات كەتتى. ءجۇرۋ تۇرماق، جانتايۋ مەن وتىرۋدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالدى. ءولىم ماعان كەلەر جولدى ۇمىتقان سياقتى. باق قۋراپ جاتىر – بۇرىنعىداي ەمەس. ءتىپتى ونى كورمەيمىن دە. بيىلعى كۇز دە سۇرەڭسىز. بار عۇمىرىم وسى كۇزدەي ۇزاق بولماعان سەكىلدى».

وسى ساپار تۋرالى ءانشى: «ما­عان شىعارما دا، جازۋ­شى دا بەيمالىم بولدى. اڭگىمەنى وقى­عان سوڭ سول ءبىر بوتەن ەسىم­دەر مەن وقيعالاردى ۇمىتا ال­ما­دىم. الايدا اۆتوردىڭ باس­قا دا كىتابىن ىزدەپ تابۋ بۇيىر­مادى. ال گاسترولمەن رەسەيگە بارعانىمدا پاۋستوۆسكيدى ارنايى سۇرادىم. ول سول ۋاقىتتا اۋرۋحانادا جاتىپتى. كەيىن ء«ومىر تۋرالى ەرتەگىنىڭ» ەكى تو­مىن دا وقىپ، ونىڭ پروزاسى­نا ماس بولدىم. سودان بەرى وسى شى­عارمالاردى جازعان اۆ­تور­دىڭ قولىن ءسۇيۋدى ماقسات تۇت­تىم. قىسقا عۇمىردا سول وي-ارما­نىمدى ورىنداپ ۇلگەرگەنىمە قۋا­نىشتىمىن»، دەپ جازدى.

اقيقاتىندا، پاۋستوۆسكي ءۇشىن دە ءديت­ريحتىڭ تالانتى ەرەك­شە ورىن العان ەكەن. ول سۇ­يىكتى اكريساسىنىڭ ونەرىن بەت­پە-بەت تاماشالاۋدان قۇر قال­ماس ەدى. سول ءۇشىن دە اۋرۋحانا دارى­گەرىنىڭ سوزىنە قۇلاق اسپاي، ايەلى مەن ءۇي دارىگەرىن ەرتىپ، كونتسەرتكە كەلەدى. ايتپاقشى، جازۋشى سوندا 72 جاستا بولاتىن.

سول كەزدەسۋدە ديتريح جا­زۋشىعا اۆتوگرافپەن سۋرەت قال­دىرسا، پاۋستوۆسكي «جوعالعان روماندار» شىعارمالار جي­نا­عىن سىيلاي­دى. وندا «مار­­لەن ديتريح، ەگەر مەن ەندى «تەلە­گرام­ما» سياقتى جاقسى شىعارما جازا السام، ونى مىندەتتى تۇردە سىزگە ارنايمىن» دەپ جازىلعان. الايدا قالامگەر بۇل «ۋادەسىن» ورىنداي المادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى

رۋحانيات • بۇگىن، 18:30

بالقاشتا قار جاۋىپ جاتىر

اۋا رايى • بۇگىن، 15:48

توي تويلاۋ تىيىلماي تۇر

قوعام • بۇگىن، 10:45

ۇقساس جاڭالىقتار