ادەبيەت • 05 اقپان، 2021

تاكەننىڭ تاتتىمبەتى

80 رەت كورسەتىلدى

تاتتىمبەت – جۇمباق، كۇردەلى تۇلعا. كۇيشىلىك ونەردىڭ شىڭىنا شىققان، سوڭىنا قىرىق شاقتى ولمەس مۇرا قالدىرعان، قازاقتىڭ مۋزىكا تاريحىنا ەسىمى قاشاپ جازىلعان بىرەگەي ونەر يەسى تۋرالى ءسال ەرتەرەكتە جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «تاتتىمبەت سەرى» دەيتىن رومانىنىڭ ءبىراز بولىگىن وقىپ شىققام. ول جەردە بولىس تاتتىمبەتتىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرى، اعا سۇلتان قۇنانبايمەن بايلانىسى، ونىڭ اتىنان قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىعا ەلشىلىككە بارۋى، ەل ىشىندەگى داۋلى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارالاسۋى، دۋماندى جاستىق شاعى، كۇيشىلىك ونەرىمەن ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋى ءبارى نانىمدى سۋرەتتەلگەن.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

 

قىسقا قايىرعاندا، تاتتىمبەت بەلسەندى، ايدىندى، ونەرلى، سە­گىز قىرلى، ءبىر سىرلى قالىپتا بەي­نەلەنەدى. جاقىندا عانا جا­زۋ­شى تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «سارى جايلاۋ» دەگەن اڭگىمەسىن وقىپ، مۇلدە باسقا تاتتىمبەتپەن كەزدەستىم.

بۇل – كورەسىسىن كورگەن، بەلگى­سىز دەرتكە تاپ بولعان، جەر ورتاسىنا كەلگەن، وقشاۋ تىرلىككە جانى بايلاۋلى، جالعىزدىققا بەيىل جۇمباق تاتتىمبەت. ول كورگەن قى­­زىقتىڭ ءبارى – وتكەن شاقتىڭ ەن­­شىسىندە. سوندا تاتتىمبەتتىڭ جا­سى قىرىق تورتتە عانا. قازىرگى ول­شەممەن قاراساق، تاتتىمبەت توي-دۋماننىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن جاس­تا. قىرىقتى «وقتاۋلى جىگىت»، «قىلىش جىگىت» دەيتىن ەجەلگى قا­زاقى تانىمعا سالساق تا، جەر ورتاسى دەۋگە ءالى ەرتە جاس. بىراق اۆتور تاتتىمبەتتىڭ بيولوگيالىق ەمەس، پسيحولوگيالىق جاسىنا ءمان بەرىپ، ونىڭ اششى-تۇششى ءومىر ساباقتارىن، ەستەلىكتەرىن، سول كەزدەگى كوڭىل اۋانىن سۋرەتتەي كەلە، داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ قى­مىز ءىشىپ، قىزارا بورتپەيتىنىن، مايلى اس جەمەيتىنىن، باسىنىڭ اۋىراتىنىن جازادى. وسى ارقىلى جازۋشى وقىرمانعا دارا دارىن يەسىنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولماعا­­نىن تۇسپالدايدى. شىنىندا دا تات­تىمبەت – ەلۋگە دە كەلمەي، ەرتە ۇزىل­گەن دارىن.

سولايشا تاكەننىڭ تاتتىمبەتى بولاشاققا قادام جاسامايدى، جال­عىز ءوزى وي باعىپ، دومبىرامەن سىرلاسۋدان ءلاززات الادى. اۋىلداستارى سىرتىنان كۇڭكىل­دەي باستايدى. «كەدەيلەنگەن كىسى تىراش كەلەدى. ەشكىمدى مەنسىنبەي­دى» دەيدى ءبىرى، «ولاي ەمەس، كۇي شى­عارۋ ءۇشىن وڭاشالانادى» دەپتى ەكىنشىسى. كوپتىڭ تاتتىمبەتتە جۇ­مىسى بولعانىمەن، تاتتىمبەتتىڭ ەشكىمدە جۇمىسى جوق. ونىڭ سول ءحالىن جازۋشى شەبەرلىكپەن بايان­داپ وتىرادى. اۆتوردىڭ قيسى­نى­نا سالساق، كۇيشىنىڭ جالعىز مۇراتى ءومىر بويى جانىنا سەرىك بولىپ كەلە جاتقان كۇيدى باپتاۋ سياقتى. ءومىرىنىڭ كوبى كەتىپ، ازى قالعان كۇيشىنىڭ كۇيدەن باسقا جۇ­بانىشىنىڭ دا، جاقىنىنىڭ دا جوق ەكەنىن جازۋشى ءۇي ءىشى، بالا-شاعاسى تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز ايتپاۋ ارقىلى بىلدىرەدى.

تاتتىمبەتتىڭ ومىرىندە ەڭ قىم­بات ەكى نارسە بار. ءبىرى – سارى قىز­عا دەگەن جۇرەك تۇكپىرىندەگى ماحابباتى. ەكىنشىسى – سارىجايلاۋ. ءومىرىنىڭ سارى جازىندا تاتتىم­بەت سارى قىزدى كەزدەستىرگەن. اڭ­سارى اۋعان، قولى جەتپەگەن. تات­تىمبەتتىڭ «بىلقىلداق» كۇيى­نە كەيىپكەر بولعان مۋزا قىز ونىڭ ويىندا، جۇرەگىندە ماڭگى ءومىر سۇرەتىنىن بىلمەگەن دە بولۋى مۇمكىن. بۇل ارۋ «تاتتىمبەت سەرى» رومانىندا اقسۇڭقار اتالادى. تاتتىمبەتتىڭ نازىك، سەزىمتال، سىر­شىل تابيعاتىن بەينەلەۋ ءۇشىن قالامگەرلەر ونىڭ شىنا­يى ومىردەگى ماحاببات داستانىن ءبىراز زەرتتەگەنى بايقالادى. ۇلكەن ونەردىڭ تامىرى ءاردايىم ما­حابباتقا جالعانىپ تۇرادى. تات­تىمبەتتىڭ ايەل زاتىنا دەگەن شى­نايى سەزىمىنىڭ قۇدىرەتىن جازۋ­شى تاكەن الىمقۇلوۆ وزىنشە ورنەكتەيدى. تىرشىلىكتەن، وتكىنشى ومىردەن كوڭىل سۋىتقان كۇيشىنىڭ كوڭىلىندەگى سارى قىز بەينەسى وش­كەن ەمەس. «تاتتىمبەت ءۇشىن سارى­جايلاۋدىڭ ىستىقتىق قادىرى جۇرەككە جىلى. قيالعا ءتاتتى، ءلاز­زاتتى كۇندەر سارىجايلاۋدا وت­كەن. جەر كوكتەمدە تۇلەيدى. ەل جاز­دا تۇلەيدى. سارى جازدىڭ ءسا­نى شال­عايلى جايلاۋ بولسا، سول جاي­لاۋدا قىمىزعا ماس بوپ اسىر سال­عان بوزباستاردىڭ ىشىندە تات­تىم­بەت تە ءومىر سۇرگەن. سالت اتتى ساي­لاپ جارىسىپ، بىردە اۋدارىسىپ، شاراپسىز شالا ماس كۇيىندە قۇيىنداتىپ بارىپ، دامەلى قىزىن الدىنا مىنگىزىپ، ەكەۋ-ەكەۋدەن ءان شىرقايتىن كەزدەر سارىجايلاۋ­دا قالعان»، دەيدى الىمقۇلوۆ. وسى ارقىلى جازۋشى شىنايى ماحابباتتىڭ الاڭسىز، قامسىز، كىر­لەپ ۇلگەرمەگەن جۇرەككە ۇيا سا­لىپ، تەرەڭ ءىز قالدىراتىنىن جەت­كىزەدى.

 ال سارىجايلاۋدىڭ قىمبات بولاتىن سەبەبى، «شەڭبەرسىز سارى­ارقادا كوشپەلى ەل ولاي اۋىتقىپ، بىلاي اۋىتقىپ، الا جازداي قونىس جاڭارتۋمەن بولعاندا تەك شانشارلار مەن تورەلەر عانا جاپسارلاسىپ، سول جوسالى باۋرايىنداعى شۇرايلى سارىجايلاۋدى اينالدىرا بەرۋشى ەدى». ياعني ول – شانشار رۋىنان شىققان كۇيشىنىڭ اتا قونىسى. مىڭعىرعان تۇياققا سۋىق كۇزگە دەيىن توتەپ بەرەتىن بەتەگەسى مەن سەلەۋى قالىڭ وسكەن شۇيگىن جايلاۋدا تاتتىمبەت باي بالاسى بوپ بوي باعىپ، سارىارقانىڭ دەرتكە شيپا ساۋمال اۋاسىن كەرىلە جۇتىپ، قىمىز بەن ەتكە مەلدەكتەي تويىپ، جاسىنان ونەر قۋىپ ەرتە جەلىككەن. اتا قونىستىڭ قادىرى ودان ايىرىلعاندا ەرەكشە بىلىنەدى. سارىجايلاۋدان ايرىلۋىنا دا سارى قىز سەبەپ. قىز – تورە رۋىنان. ال اقسۇيەكتىك نامىس ءۇشىن كىجىنگەن تورەلەردىڭ يىقتىلارى تاتتىمبەت اۋىلىمەن شابىندىققا تالاسىپ، ىمىراسىز جاۋىعادى. ونىڭ سوڭى تاتتىمبەت اۋىلىنىڭ سارىجايلاۋدى تاس­تاپ كەتۋىنە اكەلەدى. ادامداردىڭ سول جاۋىزدىعى دا كۇيشىنىڭ كۇ­يىگىن اسقىندىرادى. مىنە، قى­رىقتىڭ تورتەۋىنە كەلگەن، جان دەرتى ءتان دەرتىنە ۇلاسقان كۇي­شى جۇبانىشتى ونەردەن تاۋىپ، ءبىر كەزدەرى ادامداردىڭ قى­ساس­تىعىنان كەتىپ قالۋعا ءماجبۇر بولعان سارىارقاعا ماڭگىلىك ەس­كەرت­كىش ورناتپاق. ول ەشتەڭەنىڭ دە، ەشكىمنىڭ دە ماڭگىلىك ەمەس ەكە­نىن بىلەدى. بۇلاردان سارى­ار­قانى تارتىپ العان قۇسپەك تورە دە ماڭگىلىك ەمەس.

«كۇيشى دومبىرا ساڭلاقتى ­سا­بالاپ، اشىندىرىپ الدى دا، جاڭا ءبىر اۋەزگە كوشتى. اۋەلى سا­عالىق ۇستىڭگى پەرنە مەن استىڭ­عى پەرنەنى الما-كەزەك تولعاپ، تول­­عانىپ وتىردى دا، سالدەن كە­يىن كۇيدى باستاپ تا كەتتى. تىڭ كۇي: «لا-لا-لا-لا-لا-لا-لاي، لا-لا-لاي» بوپ قايىرا باستالىپ، بارعان سايىن شالقىپ، سىڭ­سىپ، تەرەڭدەپ، شىمىرلاپ، تات­تىمبەتتىڭ ىشكى سارايىن تۇ­گەل جايلاپ الدى. سول كەشتە «سارى­جايلاۋ» كۇيى تۋدى»، دەيدى جازۋشى. جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆ نازىك تە سىرشىل جانىنا ونەردى سەرىك ەتكەن تاتتىمبەت بەينەسىن جۇمباق ءارى بيىك قالىپتا سومداپ، ۇساق-تۇيەك پەندەشىلىكتىڭ عۇمىرى قىسقا بولعانىمەن، ادىمى ۇزىن ءارى تالانتتى جۇتىپ جىبەرەتىن سيقىرى بار ەكەنىن كور­كەم، شۇرايلى تىلمەن بايانداۋ ار­قىلى ۇقتىرادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

«قىزىل ايماققا» قايتا ورالدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

ۇقساس جاڭالىقتار