– ءسابيت اعا, كارانتيننىڭ كەدەرگىسى بولماسا, 85-كە كەلىپ وتىرعان ءسىزدى بىلتىرعا دەيىن سپەكتاكلدەردەن كورىپ, كوزايىم بولىپ جۇرەتىن ەدىك. وقىستان كەلگەن وڭاشا ومىرگە ۇيرەنە الدىڭىز با, ۋاقىتىڭىزدى قالاي وتكىزىپ جاتىرسىز, تەاترىڭىزدى ساعىنعان بولارسىز؟
– بۇكىل الەمدى ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزعان بۇل ىندەت, باسقادان بۇرىن, بىزگە, اسىرەسە قارت ادامدارعا قيىن سوعىپ تۇر. «اعا, ەشقايدا شىقپاڭىز, ۇيدە وتىرىڭىز» دەپ دارىگەر دە كۇن سايىن تەلەفون سوعىپ, قاداعالاپ وتىرادى. «كوبەلەكتىڭ كارىسى جوق, كارىلىكتىڭ ءدارىسى جوق» دەگەن ماقالىمدى ەستىگەن ەل مىرس-مىرس ك ۇلىپ جاتادى. بىراق راس, جاتقان سايىن قۋراي تۇسەتىن قارتتىق ونسىز دا ۇيدەن الىسقا ۇزاتپاي تۇساپ جۇرەتىن ەدى, وعان كارانتين قوسىلىپ, وڭاشادا وي باققان ۇيكۇشىككە اينالىپ شىعا كەلدىك. بىراق دەمىمىزدى ىشىمىزگە الىپ, جانىمىز ينەنىڭ ۇشىندا تۇرسا دا, وسى قيىندىقتان قۋانىش تابۋعا مىندەتتىمىز. ويتكەنى ەرتە مە, كەش پە, بۇل كۇن دە وتەدى, باستان وتكىزگەن وسى كەزەڭدى قايتىپ ورالماس ومىرىمىزدەن سىزىپ تاستاي المايمىز, سول ءۇشىن بۇل مۇنارتقان بەلگىسىز كۇندەردەن دە قۋانىش پەن عيبرات قالۋى كەرەك. بار سانالى ءومىرىمىز ساحنادا وتكەننەن كەيىن تەاترىمىزدى ساعىنامىز, ارينە. جاس كۇنگىدەي جاسىن بولىپ جارقىلداعان ويىن ۇلگىسىن كورسەتپەسەك تە, ەسكى داعدىمەن جاي عانا اياڭداپ, كۇنىنە ءبىر مەزگىل تەاترعا بارىپ, ۇلكەن-كىشىمەن قاۋقىلداسىپ قايتۋدىڭ ءوزى مەرەكەمەن پارا-پار ەدى. امال نە, ەندىگى جەردە ەل قاتارلى ءتارتىپ پەن ەرەجەگە باعىنۋىمىز – مىندەت.
– جىلداعى داستۇرمەن ماراپاتتالعاندار قاتارىندا ءى دارەجەلى «بارىس» وردەنىن الدىڭىز, قۇتتى بولسىن! اتاق پەن داڭققا بايلانىستى تۇيگەن عيبراتىڭىزبەن دە بولىسە وتىرساڭىز.
– ماقتالۋ, ماراپاتتالۋ جاعىنان كەمشىن قالعان جەرىم جوق. ەڭبەگىمنىڭ ناتيجەسى ءدال ۋاقىتىندا اتالىپ, دەر كەزىندە باعالانىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن «وتان» وردەنىن العان ەدىم. جالپى, وردەن-مەدال, سىي-سياپاتقا جۇرتتىڭ پىكىرى بىركەلكى ەمەس ەكەنىن بايقادىم. ەستىگەن تۋىس-تانىستىڭ ءبارى قۇتتىقتاپ جاتادى. «سونىڭ سىزگە نە كەرەگى بار؟ باس تارتىڭىز وردەننەن» دەگەندەر دە بولدى. سۇراپ العام جوق, بىرەۋدى سورلاتىپ العام جوق, ەڭبەگىم باعالانىپ, قۇرمەت كورسەتىلىپ جاتسا, نەگە باس تارتۋىم كەرەك؟ بۇيىرعان باقتى ادام باسقا تەبە مە؟ ولاي ەتسەم, ادامعا جاراسپايتىن استامشىلىق بولار بۇل.
– اتاق تۋرالى اڭگىمە قوزعالىپ كەتتى عوي, كەيىنگى جىلدارى اتاق پەن ماراپاتتىڭ شۇلەن تاراتقانداي وڭدى-سولدى تاراتىلۋى قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. ءسىز ۇزاق جىلدار مەملەكەتتىك سىيلىقتى بەرۋ جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى بولدىڭىز, «ناعىز سپەكتاكلدى سوندا كوردىم» دەگەن ەدىڭىز. بۇگىنگى اتاق بەرۋ پروتسەسى دۇرىس پا؟
– اتاق تۋرالى ۇعىم ءارتۇرلى بولادى. اتاققا دا, باسقاعا دا باس اۋىرتپايتىن جاستاۋ كۇنىمىزدە «مۇحتار اۋەزوۆ تەاترىنىڭ اكتەرى جاساعان وبراز» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز بۇگىنگى كەز كەلگەن اتاقتان بيىك تۇراتىن ەدى. سەركە قوجامقۇلوۆ, قاپان بادىروۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆتارمەن ءبىر تەاتردا جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ويدىڭ ءوزى اناۋ-مىناۋ ماراپاتىڭدى جولدا قالدىراتىن. «توي دا وتەر, دۋمان دا وتەر, قىزىق تا وتەر, ارقىراپ اعار ۋاقىت سۋدان بەتەر. قۇلپىرعان قۋ دۇنيەنىڭ قىر سوڭىنان, قۇس سالىپ, قۇرىق سالىپ قۋ بەكەر»» دەيدى بابالارىمىز. دۇنيەنى بوستان بوسقا قۋ ەمەس, ەڭبەك ەتىپ, تابىس تاۋىپ قۋ كەرەك. سەنىڭ ەڭبەگىڭنىڭ جەمىسىن اينالاڭ كورىپ, جۇرەگىڭنەن شىققان نۇر مەن شاپاعاتتى توڭىرەگىڭ, كورەرمەن سەزىنىپ, سودان ءلاززات الۋى كەرەك. قاي جەرگە بارساڭ دا «ورتا تالانتتار نەگە لاۋرەات بولادى, نەگە اتاق الىپ كەتەدى؟» دەگەن سۇراق كوپ اڭگىمە بولادى. بۇرىنىراقتا بولاشاق اتاق يەسى ادال ەڭبەگى مەن قاجىر-قايراتىنىڭ ارقاسىندا تانىلىپ, الدىمەنەن قوعامداعى ورنىن بەلگىلەپ, ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر ساتىسىنا شىعىپ الاتىن. سودان كەيىنگى «حالىق ءارتىسى» دەگەن ساتى شىڭ سياقتى كورىنەتىن. «الدامشى ءۇمىت جەتەلەر, سەزدىرمەگەن سالماعىن. اركىم ءوزى كوتەرەر, ءتاڭىردىڭ باسقا سالعانىن» دەگەندەي, ەتكەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى بىرتىندەپ العا جەتەلەپ, ول ءومىرىنىڭ ءبىراز جەرىنە دەيىن جەتەتىن. ال قازىر ساتى-ساتىسىمەن ءوسىپ-جەتىلۋ دەگەن ۇمىت قالىپ, جانىن سالىپ ەڭبەك ەتۋگە قالىپتاسپاعان جاس بالالار بىردەن باستان اسىپ سەكىرۋدى, تۇرعان جەرىنەن جولىنداعىسىن قاعا-ماعا قارعۋدى داعدى ەتىپ الدى. قازىر ارتىستەردە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» دەگەن جالعىز اتاق بار. جانتالاسىپ ءجۇرىپ سول اتاققا قولى جەتكەندەر كەشەگى ەڭبەكتى دە, ىزدەنىستى دە ۇمىتىپ, جالپايادى دا قالادى. «شارشاپ» قالادى. اسىلىندا, كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەمەس پە ەدى. اتاقتىڭ سالماعىن سەزىنىپ, بۇرىنعىدان ەكى ەسە ماڭداي تەرىن مونشاقتاتىپ, ىزدەنىسىن ۇستەمەلەي ءتۇسۋى كەرەك ەدى. جوق. توبىرعا اينالدىق. توبىر دەگەن كوكجيەكتەن ارعىنى كورمەيدى, بىراق مىنبەردى بەرمەيدى. ال مەملەكەتتىك سىيلىق تۋرالى ايتىپ اۋزىمدى اۋىرتقىم كەلمەيدى. اكەسى – اتاق, شەشەسى – مانساپ سەكىلدى, سول ءۇشىن نەدەن بولسا دا تايىنبايتىن جانكەشتىلەردىڭ اراعا نەبىر كوكەلەرى مەن اعالارىن سالىپ, مەزى ەتكەنىنەن شارشاعانىم سونداي, قولىمدى ءبىر سىلتەپ كوميسسيا مۇشەلىگىنەن باياعىدا شىعىپ كەتكەنمىن.
– ءوزىڭىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترى «ۇلتتىق» دەگەن مارتەبەگە يە بولىپ, بۇكىل ۇجىمىڭىز مارە-سارە بولىپ قۋانىپ جاتىر. 95 جىلدىق تاريحى بار تەاترعا العاش جۇمىسقا قابىلدانعانىڭىزدا, تەاترعا قانشا جىل تولعان ەدى؟
– مەن ونەردىڭ قاراشاڭىراعىنا جۇمىسقا كەلگەنىمدە تەاتر 34 جىلدىعىن تويلاپ جاتتى. مىنە, سودان بەرى الپىس جىلدان استى. تەاترىمىز ۇلت رۋحانياتىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان قىزمەتىنەن اينىعان ەمەس. كوريفەيلەردىڭ كوزىن كوردىك, اماناتىن ارقالاپ كەلەمىز. زامانىنا ساي ول ۋاقىتتاعى مەرەيتويدىڭ ءمانى دە, مازمۇنى دا بولەك بولاتىن. تەاتردىڭ تۋعان كۇنى ەلدىڭ مادەني ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا رەتىندە اتالىپ ءوتىپ, جىل سايىن جيىن شاقىرىلىپ, رەسمي باياندامالار جاسالاتىن. وردەن-مەدالدار تابىستالىپ, سىپىرا ماقتالاتىن. ءبارىنىڭ كوزى ءتىرى, جايساڭى مول جاقسى ۋاقىت ەدى عوي ول.
– كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندەگى مىقتىلار ءبىر-بىرىمەن اجىراماس دوسقا اينالۋدى ءداستۇر ەتىپ, ول دوستىقتىڭ بەرتىنگە دەيىن جالعاسقانىن بىلەمىز. ءسىز دە «قان مەن تەردەگى» سۇيەۋدىڭ رولىمەن يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكي سياقتى الەمگە ايگىلى ساحنا ونەرى اۋليەسىنىڭ نازارىنا ەرتە ىلىكتىڭىز. سول تانىستىقتى دوستىققا اينالدىرىپ جىبەرۋگە تالپىنبادىڭىز با؟
– سۇيەۋدىڭ ءرولى ەلاعاڭا – ەلۋباي ومىرزاقوۆقا ارنالىپ, ول كىسى اياقاستى اۋىرىپ قالعان سوڭ, اسسيستەنت بولىپ جۇرگەن ماعان امالسىز بەرىلگەن ءرول ەدى عوي. ەلاعاڭ كەلە الماي رەپەتيتسيا شەگەرىلە بەرگەن سوڭ تەاترعا ءجيى كەلەتىن عازيزا احمەتقىزى كۇيەۋىنە: «سەن وسى سۇيەۋدىڭ رولىنە اناۋ ءسابيت دەگەن بالانى سالىپ كورمەيسىڭ بە؟» دەگەن ەكەن. ازەكەڭ ويلانىپ قالادى. ويتكەنى عازيزا اپامىز دانا ادام ەدى, ازەكەڭ ول كىسىنىڭ ايتقانىنا قۇلاق اساتىن. مامبەتوۆ ول كەزدە مەنى سىرتتاي تانىعانىمەن, اتىمدى دا بىلمەيتىن. مەنىڭ بۇعان دەيىنگى ويناعان رولدەرىمدى كورگەن, كوڭىلىنەن شىقسام كەرەك, ء«اي, بالا, بەرى كەل» دەپ بىردە ساحنانىڭ قاپتالىنداعى بولمەگە شاقىرىپ الدى. سۇيەۋدىڭ ءرولىن ۇسىندى, ەستىگەن بويدا, شوشىنعانىم سونشا, كوزدەرىم باعجاڭ ەتىپ, كەيىن قاراي سەرپىلدىم. «جو-و-وق, اتاماڭىز!» ءبىر كۇنى تۇنگى ساعات ۇشتە ازەكەڭ تەلەفون شالادى: ء«اي, يديوت, نە ىستەپ جاتىرسىڭ؟» «ۇيىقتاپ جاتىرمىن». «يديوت, مىنا سپەكتاكل قۇلاعالى تۇر, ال سەن ۇيىقتاپ جاتىرسىڭ. ادام ەمەسسىڭدەر, ادامعا جانى اشۋ دەگەن بولمايدى عوي سەندەردە» دەپ مەنىڭ باس تارتاتىنىمدى ءبىلىپ, الدىن الا سوققىنىڭ ۇستىنە سوققى بەرەتىن بوكسشى سياقتى تىلگە كەلتىرمەي توپەلەپ جاتىر مەنى. باس كوتەرتپەي توپەلەپ-توپەلەپ الىپ: «ەرتەڭ توعىزدان كەشىكپەي كەل, گريمگە وتىراسىڭ» دەدى. ءبىتتى. سۇيەۋدىڭ بەينەسى جانىما, سۇيەگىمە دەيىن سىڭگەنى سونداي, از ۋاقىتتا شال سياقتى قارتايىپ, جۇدەپ كەتتىم. ودان كەيىنگى اڭگىمەنىڭ ءبارى جۇرتقا ايان. سپەكتاكلدىڭ اتاعى جەر جاردى. ورىستىڭ ۇلى اكتەرى يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكي ماسكەۋگە گاسترولدىك ساپارمەن بارعانىمىزدا «قان مەن تەردى» كورىپ, سۇيەۋ رولىنە جوعارى باعاسىن بەردى. قازاق ونەرىن بۇرىن-سوڭدى مويىنداپ كورمەگەن بەلگىلى ساحنا شەبەرىنىڭ مەن تۋرالى ايتقانى بىردەن وداق كولەمىنە تارايتىن باسىلىمنىڭ بارىندە جاريالانىپ, ءبىر-اق مەزەتتە اتاعىم دۇركىرەپ شىعا كەلدىم. سپەكتاكل اياقتالعان سوڭ «گدە موي كازاحسكي ستەپنوي ستاريك؟» دەپ سموكتۋنوۆكي ساحنا سىرتىنا ءبىزدى ىزدەپ كەلدى. مەنى كوردى دە: «مەن ويلاعاننان الدەقايدا جاس ەكەن» دەدى. جانىندا تۇرعان ازەكەڭ: «مەنىڭ اكتەرلەرىم جاستى دا, كارىنى دە ويناي بەرەدى» دەپ ماقتانىپ قويادى. مەن ورىستىڭ بىردە-ءبىر اكتەرىمەن جاقىن تانىسقان ەمەسپىن. ويتكەنى ورىستىڭ اتاقتى كينو جانە تەاتر اكتەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى اراق پەن تەمەكىگە ءۇيىر كەلەدى. ال سموكتۋنوۆسكي مەن سياقتى ىشىمدىك تە ىشپەيتىن, تەمەكى دە شەكپەيتىن ادام ەكەن.
– ءبىر تەاتردا تابان اۋدارماي الپىس جىلدان اسا جۇمىس ىستەيسىز, سوناۋ جاس كۇنىنەن حوردا ءانشى بولعان ۇيدەگى ساۋلە اپامىزبەن دە ءبىر شاڭىراق استىندا وسىنشا جىل بىرگە وتاسىپ كەلەسىزدەر. قوعامداعى وتباسى قۇندىلىعىنىڭ قۇلدىراپ, ادالدىقتىڭ, تۇراقتىلىقتىڭ قۇنى تىم-تىم قىمباتقا ءتۇسىپ بارا جاتقانى ءسىزدى دە قامىقتىراتىن بولار؟
– نارىققا بەيىمدەلگەن زاماننىڭ زاڭى قاتال. قوعامداعى بۇل قاتالدىق اسقىنا كەلە ادامنىڭ بولمىسىن, مىنەزىن, تىرشىلىگىن وزگەرتپەي قويمايدى. از جىلدىڭ ىشىندە ءبىز ادام تانىماستاي وزگەرىپ كەتتىك. تەگىن ءبىلىم الىپ, تەگىن ەمدەلۋ دەگەندى ايتپاعاندا, قول ۇشىن سوزۋ, اۋىل بالاسىنىڭ جۇگىرىپ بارىپ بىرەۋگە كومەكتەسە سالۋ دەيتىن جاناشىرلىق, كىسىلىك قاسيەتتەرى بويدان الىستاپ بارادى. جاپ-جاس بالالار قيىندىققا شىداماي, وزىنە ءوزى قول سالىپ, قىرشىنىنان قيىلىپ جاتىر. اشتىقتى دا, سوعىستى دا كورگەن بۇل قازاق ءبىر ەزۋىنەن بال, ءبىر ەزۋىنەن ماي اعىپ وتىرعان مامىراجاي زاماندا قولىنا ارقان الىپ اسىلا سالاتىنداي جانىنان مۇنشا نەگە بەزىندى؟ اينالانىڭ ءبارى الداۋ, ارباۋ. ول ءۇشىن نامىستانىپ جاتقان ادامدى كورمەيسىڭ, اياعى اسپاننان كەلىپ اياقاستى سورلاپ جاتقانداردى كورىپ تۇرىپ, باسقالارى ايىلىن جيماق تۇگىلى, ۇرلىعى مەن قىلمىسىن تىياتىن ەمەس. «زامان سولاي» دەپ قاشانعى زامانعا قاراي اۋدارا سالىپ, كىناسىز ادامنىڭ كەيپىن جاساپ قاراپ وتىرامىز؟ «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەپ ءوزىمىزدى جۇباتقانىمىزبەن, كەرى كەتكەن قيىن كەزەڭگە كەزدەستىك. قۇداي اقىرىن بەرسىن دەيمىز, باسقا نە شارا؟
– اعا, وسى ساحنا مەن ساياساتتىڭ, تەاتر مەن بيلىكتىڭ اراسى قانداي بولۋى كەرەك؟
– ساحنا – ونەر الاڭى عانا ەمەس, حالىقتىڭ بەتپەردەسى, مىنەزى, تاريحى. تەاترسىز ەل – مادەنيەتى تومەن ەل.
تەاتر قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەسىن ەكشەپ الىپ, كەمشىلىگىن, قايشىلىعىن كورسەتىپ, سپەكتاكل ەتىپ قويا السا, سوعان حالىق پەن بيلىكتىڭ نازارىن اۋدارا السا, ءوز مىندەتىن ورىنداعانى. جەكە اكتەردىڭ سانىن سابالاپ, اتتانداپ شىعۋى مىندەت ەمەس. ايعايلاپ شىعۋ باتىرلىققا جاتپايدى. ازاماتتىق كوزقاراسىن ونەرىمەن كورسەتسىن. بۇل ءۇشىن تەاتردىڭ رەپەرتۋار ساياساتى قوعامنىڭ جۇگىن كوتەرەتىن ماسەلەلەرگە بايلانىستى قۇرىلۋى كەرەك. ساحنا مەن ساياساتتىڭ اراسىنىڭ قانداي ەكەنى سوندا كورىنەدى. ال جالپى شىندىقتى ساحنادان ايتۋ قاي كەزدە دە وڭاي بولماعان. كولگىرسىگەن وتىرىك ايتىلىپ جاتقان جەردە شىداي الماي, قىنىنان الماس قىلىشىن سۋىرىپ الىپ, ءتىلىپ تۇرىپ ايتاتىن جۇرەگىنىڭ تۇگى بار جىگىتتەر دە بولدى, بىراق كەيىننەن جۇمىسىنان ايرىلىپ قالدى. باياعىدا نۇرمۇحان جانتوريندەر جۇمىستان ءسويتىپ كەتىپ قالعان. مىنەزى قيىن ەدى عوي جارىقتىقتىڭ, ون جىلدان ارتىق وكپەلەپ ءجۇرىپ, رايىمبەك سەيىتمەتوۆ ديرەكتور بولعاندا تەاترعا قايتا ورالدى. رايىمبەك ماسكەۋدەن ماجۋرين دەگەن رەجيسسەردى ارنايى شاقىرىپ, جانتورينگە ارناپ «جەندەتتەر» دەگەن سپەكتاكل قويدى. كەرەمەت سپەكتاكل بولدى. كورەرمەنمەن قايتا قاۋىشقانى نۇرمۇحاننىڭ جانارىنا جاس اكەلدى. بۇل سپەكتاكلدە جەكە تۇلعالاردىڭ قورلىق كورۋى, بيلىكتىڭ ولاردىڭ ءۇنىن شىعارماي, تابانىنىڭ استىنا باسىپ-جانىشتاۋى ءسوز بولاتىن ەدى. ناعىز نۇرمۇحاننىڭ ومىرىنە ۇقساس, ءوز تاعدىرىنا سايكەس كەلەدى. سودان دا بولار, ول جاساعان بەينە كورەرمەندى تەبىرەنتىپ, ەڭىرەتىپ جىبەردى. امال نە, جاڭا كەلگەن ديرەكتورمەن جۇلدىزى قارسى بولىپ, نۇرمۇحان تاعى دا تەاتردان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى جانە سول كەتكەننەن قايتا ورالمادى. ال ول ويناعان «جەندەتتەر» «ساياساتقا قايشى كەلەدى» دەگەن جەلەۋمەن رەپەرتۋاردان مۇلدە الىنىپ تاستالدى...
– ءسىز ساحناداعى سەرىكتەستەرىڭىز تۋرالى كوپ جازدىڭىز, «تازارعىڭ كەلسە, تەاترعا بار», ء«ومىردىڭ ءوزى – تەاتر» اتتى ەكى بىردەي كىتابىڭىزدى وقىرمان جىلى قابىلدادى. «ساحناداعى جاقسى سەرىكتەس» دەپ ءسىز كىمدەردى اتار ەدىڭىز؟
– بۇل سۇراققا كەڭىنەن تولعانىپ جاۋاپ بەرگىم كەلەدى-اق, بىراق ءبىر قيىن جەرى بار. ونەر ادامى, ونىڭ ىشىندە تەاتر ءارتىسى بالا سياقتى, ءبىر اۋىز جاقسى سوزگە جانى سەمىرەدى, نەگىزسىز قارالاعان قياس سوزگە وزەگى ورتەنىپ, جارالانىپ قالادى. سول سەبەپتى بىرەۋىن ايتىپ, بىرەۋىن اتاماي كەتسەڭ, بۇرتاڭداپ رەنجيدى. بىراق كاسىبي تۇرعىدا وسسەم, تالانتىم جارقىراپ كورىنىپ, ازعانتاي ابىرويعا بولەنسەم, ساحناداعى سول سەرىكتەستەرىمنىڭ ارقاسى دەپ ويلايمىن. ءوزىڭ قانشا جەردەن جانىڭدى سالىپ ويناعانىڭمەن, ساحناداعى سەرىكتەسىڭ ءالسىز بولسا, ەڭبەگىڭنىڭ ءبارى دالاعا كەتەدى. اكتەرلىك ومىرىمدە ساحنادا سەرىكتەس بولعان ارىپتەستەرىم جەتەدى, قايسىبىرىن ايتايىن. سولاردىڭ ارقايسىسى ءبىر بەينەنى ءار ساحناعا شىعارعاندا الۋان قىرىنان دامىتىپ, كورەرمەندى وزىنە تارتىپ وتىراتىن. اكتەر دە, سپەكتاكل دە ءبىر عانا كورىنىسپەن كورەرمەننىڭ ەسىندە قالادى. ەكى سەرىكتەس ءبىر-بىرىنە لايىقتى بولسا عانا, سپەكتاكلدىڭ ءمانى, اجارى اشىلادى. ءبىزدى اسىراعان دا, وسىرگەن دە وسى ونەر عوي.
– جاقىندا تەاتردى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاۋعا كەلگەن مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ا. رايىمقۇلوۆا الداعى جىلى اكەمتەاتردا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن, تەاتردىڭ جوباسىن جاساۋعا قاتىسقان, قۇرىلىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان ماسكەۋلىك ەكى ارحيتەكتوردىڭ ءبىرىنىڭ ءالى كۇنگە ماسكەۋدە تۇراتىنىن, جاقىندا عانا ونىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەنىن ايتتى. رەسەي ارحيتەكتورى جوندەۋ جۇرگىزگەندە وتە اباي بولۋ كەرەگىن, سەبەبى تەاتر عيماراتى بىرەگەي ارحيتەكتۋرالىق نىساندار قاتارىنا جاتاتىنىن ەسكەرتىپتى. ايتپاعىم, م.اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا سول كەزدەگى كوكپ باس حاتشىسى لەونيد برەجنەۆتىڭ ءوزى كەلىپ قاتىسقان كورىنەدى, سول وقيعا ەسىڭىزدە مە؟
– ەسىمدە بولعاندا قانداي! ءوز ۋاقىتىندا تاريحي وقيعا رەتىندە قابىلدانعان تەاترىمىزدىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە كەلەسى جىلى بۇيىرسا, 40 جىل بولادى. ءبىز جاڭا عيماراتقا 1982 جىلى كوشىپ باردىق. برەجنەۆ اشىلۋ سالتاناتىنا ەمەس, ءسال كەيىنىرەك كەلدى. عيمارات جوباسى جاڭاشىلدىعىمەن, ەرەكشە ساۋلەتكەرلىك شەبەرلىگىمەن ۇزدىك دەپ تانىلىپ, جوبا اۆتورلارىنا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. اكەمتەاتردىڭ جاڭا ءۇيىن كورۋگە لەونيد ءيليچتىڭ ءوزى كەلەتىن بولدى. بۇل دەگەن سول كەزدە ۇلكەن قۇرمەت بولاتىن. دايىندىق بارىنشا تىڭعىلىقتى ءارى قاتاڭ تارتىپپەن جۇرگىزىلدى.
سودان نە كەرەك, گەنسەك تە كەلدى-اۋ. عيماراتتى ارالاپ كوردى. ارينە, ديمەكەڭنىڭ ءوزى باستاپ الىپ ءجۇردى. ءبىز بولمەمىزدەن شىقپاي وتىردىق. ارالاپ بولعان سوڭ جينالىسقا شاقىردى. توردە وتىرعان گەنسەكتىڭ اجەتحاناعا شىققىسى كەلدى مە, ورنىنان تۇرىپ, ساحنا سىرتىنا بەتتەدى. قاسىندا, ارينە, نوكەرى بار. قىرسىق شالامىن دەسە, اياقاستى عوي. ءدال سول ساتتە تەاتر ديرەكتورىنىڭ شارۋاشىلىق ىستەرى جونىندەگى ورىنباسارى گوۆاريۋك تە اجەتحانا ماڭايىندا جۇرسە كەرەك. وداق باسشىسىنىڭ كەلە جاتقانىن كورىپ, الدىن كەس-كەستەمەي, ءبىر قالتارىسقا بويتاسالاپ تۇرا قالادى. گەنسەك كەتكەن سوڭ قۋىستان شىعا بەرگەنىندە كۇزەتشىلەر ۇستاپ الادى. «كىمسىڭ؟ نە ىستەپ ءجۇرسىڭ؟ نەگە تىعىلدىڭ؟ كىم جىبەردى؟» «مەن ديرەكتوردىڭ ورىنباسارىمىن, اجەتحانانىڭ ازىرلىگىن تەكسەردىم» دەگەنىنە قاراماي, ابدەن قينايدى. نە كەرەك, سول ورىنباساردى جارتى جىل تەكسەردى-اۋ. ايتەۋىر جوعارعى جاقتىڭ ارالاسۋىمەن عانا جانى امان قالدى, بىراق جۇمىستان كەتىپ تىندى. تەاتر ءومىرى وسىنداي وقيعالارعا دا تولى, سونىسىمەن دە قىزىق.
– ءسىزدىڭ مايىن تامىزا ايتاتىن اڭگىمەڭىزدەن ەكى قايتارا ەستىپ قالعان ەلباسىمىزدىڭ سىيلىعى تۋرالى ءبىر ەپيزود ىلعي دا سۇحباتىمىزعا ىلىنبەي قالىپ قويادى. «نيۋ-يوركتىڭ مەرى بەرگەن» دەپ تاعاتىن تاعى ءبىر گالستۋگىڭىز بار ەدى, ايتۋلى شارالاردا الىستان كوز تارتاتىن ادەمى گالستۋكتەرىڭىزدىڭ سىرىن ايتۋدىڭ رەتى كەلىپ-اق تۇر بۇگىن...
– سوناۋ 90-جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا اقش-قا باردىق. نيۋ-يورك قالاسىنىڭ مەرى قارا ءناسىلدى ادام ەكەن. امەريكالىقتارعا تانىمال بولۋىنىڭ سەبەبى, وتە ىسكەر ادام بولعان. ءبىز وعان دومبىرا سىيلادىق. و, عالامات, قولىنا دومبىرا ۇستاپ ەدى, الگى سۇلىكقارام قازاققا ۇقسادى دا قالدى. مىنە, دومبىرانىڭ قۇدىرەتى. بەيتانىس اسپاپتى ارى-بەرى تىڭقىلداتىپ شەرتىپ وتىردى دا: «دو قايدا؟» دەدى. ء«بىزدىڭ دومبىرانىڭ الدىڭعى ىشەگى «رە»-گە نەگىزدەلگەن» دەدىم قاراپ تۇرماي. ء«سىز مۋزىكانتسىز با؟» دەدى ماعان. «جوق, اكتەرمىن». مەر ماعان گالستۋك سىيلادى. نۇرەكەڭ سىيلاعان تاعى ءبىر گالستۋك بار. نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن دوستىعىمىز سوناۋ جاس كۇنىمىزدەن باستالىپ, سودان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقانىنان جۇرت حاباردار بولار. ول ۋاقىتتا نۇرەكەڭ حاتشى-تۇعىن. كەيىننەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا نۇرەكەڭ دەلەگاتسيا جاساقتاپ امەريكاعا رەسمي ساپارمەن باردى. ۇمىتپاسام, دجوردج بۋشتىڭ پرەزيدەنتتىگى تۇسىندا بولسا كەرەك. سول ساپارىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماعان گالستۋك سىيلادى. ء«اي, ءسابيت, مىناۋ تىم ءساندى, تىم اشىق ءتۇستى گالستۋك ەكەن, مۇنى مەنەن گورى سەن تاقساڭ جاراسادى, وسىنى سەن ال, جارقىراپ ءجۇر» دەپ ماعان تارتۋ ەتتى. سودان بەرى قانشا جىل ءوتتى, ءالى ءوڭى تۇسكەن جوق. مويىنعا تاعاتىنىم جەتىپ ارتىلادى عوي, نە عاجابى بارىن بىلمەيمىن, اندا-مۇندا وسى گالستۋكپەن ەل الدىنا شىقسام, ءوزىم جايىما قالىپ, ءبارى گالستۋگىمدى قىزىقتاپ كەتەدى.
– جەتپىس جىلعا جۋىق ءومىرىڭىزدى وتكىزىپ كەلە جاتقان تەاتردا اكتەرلەردىڭ بىرنەشە بۋىنى الماستى. تەاتردا بۋىنارالىق الماسۋ ءۇردىسى قالاي ءجۇردى, ول كەزەڭ مەن بۇل كەزەڭدەگى ويىن ورنەگىنەن ايىرماشىلىق, وزگەرىس بايقايسىز با؟
– باياعىدا كورەرمەن ءبىزدىڭ تەاترعا تەك فاريدانى كورۋ ءۇشىن عانا كەلەتىن ەدى. ءسابيرا اپام مەن حاديشا اپامدى ساعىنىپ كەلەتىن كورەرمەندە ءتىپتى ەسەپ بولمايتىن. ءانۋاردىڭ ۆانياسىن كورۋ ءۇشىن كەلەتىندەر تەاتردى باسىپ قالاتىن. بيلەت جوق, ەسىكتى سىندىرىپ جىبەرە جازداپ, سىرتتا سەڭدەي سوعىلىسىپ جۇرەتىن ەدى حالىق. ۆانيا قازىر دە وينالىپ جاتىر, ونى ويناپ جاتقان ازامات تا, ەركەبۇلان دا تالانتتى بالالار, بىراق ءبارىبىر مەن ءۇشىن ءانۋاردىڭ ويىن ورنەگى بولەك. جانىما جاقىن. قازىر سىن جوق. ساراپتاۋ بولماي قالدى. تەك كوپىرتىپ ماقتاي بەرەتىن بولدىق. ايتەۋىر ماقتاي بەرسەك, قاتەلەسپەيمىز دەيتىن بولسا كەرەك. كەيىنگى رەجيسسەرلەر دراماتۋرگياعا, پەساعا قولىن تىم باتىرىپ جىبەرەدى. شەتەلدىك رەجيسسەرلەرگە كوپ ەلىكتەۋ بايقالادى. سپەكتاكلدەردە بي شامادان تىس كوپ قويىلادى, ءان مەن جىر دا ورىنسىز كوپ. قاللەكي مەن ىدىرىستاردىڭ كۇندەي كۇركىرەپ تۇراتىن داۋىسى وزدەرىمەن بىرگە كەتتى, ەندىگى جاس اكتەرلەر قانشا كۇشەنسە دە, داۋىسى شىقپايدى. ساحنانىڭ كەلبەتى – اكتەر. دراما تەاترىنىڭ اكتەرى دەگەن اتقا لايىق بولۋ ءۇشىن جانىڭدى سالىپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. ولاي بولماعاندا جەڭىل-جەلپى شوۋ-دۋماندا جۇرتتى كۇلدىرگەنگە ءماز بولىپ, سايقىمازاق اكتەر بولعانىڭدى ءوزىڭ دە بىلمەي قالاسىڭ. سويلەگەن سوزىڭە نەمەسە ايتقان انىڭە شاپالاق سۇراپ ماسقارا بولاسىڭ. قالاي دەگەنمەن, تەاترعا جاڭالىق تا, اتاق-ابىروي دا جوعارعى دەڭگەيدە قويىلعان سپەكتاكلدەر ارقىلى كەلەدى. وسىنى ۇمىتپاعانىمىز ابزال.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت, اعا!
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
