قوعام • 05 اقپان، 2021

ەسىرتكى ساۋداسى ەتەك الىپ تۇر

539 رەت كورسەتىلدى

قاي كەزدە دە نەگە بولسا دا تاۋەلدىلىك جاقسىلىققا اكەلمەيدى. ال ءجاسوسپىرىمنىڭ ەسىل-دەرتى ەسىرتىكەگە اۋىپ، وعان تاۋەلدى بولسا، بالاۋسانىڭ كوكتەمەي جاتىپ سولعانىمەن تەڭ.

جەتكىنشەك كوزىمەن

وي-ساناسى قالىپتاسىپ، باعىت-باعدارىن ءالى انىقتاپ ۇلگەرمەگەن جەتكىنشەك جاس شىبىق ءتارىزدى، قيسىق ءوسىپ بارا جاتقانىن كورىپ تۇرىپ جوندەمەسەڭ، سول قالپىندا دامىپ، ءدىڭى قاتايىپ كەتەدى. ماسەلە جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى بولعاندىقتان، ولاردىڭ دا پىكىرىن سۇراۋدى ءجون سانادىم. 14-15 جاستاعى نەمەرەمنىڭ ءبىر توپ دوستارىنا «بالالاردىڭ ەسىرتكىمەن اۋەستەنۋىنە نە سەبەپ دەيسىزدەر؟» دەپ ساۋال تاستادىم.

«قازىر ينتەرنەتتەن ءبىزدىڭ قاتارىمىزدان «Netflix»، «HBO» سياقتى پلاتفورمالاردى كورمەيتىن جان تابۋ قيىن. وسىلارداعى سەريالداردا كورسەتىلەتىن فيلمدەردىڭ تۇگەلگە جۋىعىندا ەسىرتكىنى قولدانعاننان كەيىنگى ادامدا بولاتىن وزگەرىستەر عاجاپ ەتىلىپ كورسەتىلەدى. سونداي ءبىر ەيفوريا، راحات سەزىم، ۇشىپ كەتەرلىكتەي جەپ-جەڭىل قاۋىرسىنعا اينالۋ سۋرەتتەلىپ، الەم سان ءتۇرلى رەڭككە بويالادى. وعان قاراساڭ، ەسىرتكى پايدالانۋدىڭ ەش قورقىنىشى جوق، قايتا وزگەشە كۇيگە تۇسىرەتىن عاجايىپ نارسە. سوندىقتان دا العاشىندا سونداي ءساتتى ءبىر رەت بولسا دا كەشۋ ءۇشىن، قىزىعۋشىلىق جەڭىپ كورەدى. كەيبىرەۋىنە سول ءبىر تاتقانى جەتكىلىكتى، ال ەندى بىرەۋلەر تاعى دا سول راحاتتى كەشكىسى كەلىپ، اقىرىندا بايلانىپ قالادى. سوسىن قاتارلاستار ىشىندە دە ءبىر رەت كورۋ دەگەندى باتىلدىق سانايتىندار دا بار. بىرەۋدى قىزىعۋشىلىق يتەرمەلەسە، ەندى بىرەۋگە دوستارى اراسىندا ءوزىنىڭ ەشكىمنەن قالىپ قويماعانىن دالەلدەۋ ءۇشىن كەرەك»، دەيدى.

جارايدى، قازىرگى اقپاراتتار اعىنى تولاسسىز ءجۇرىپ جاتقان زاماندا ينتەرنەتسىز وتىرا المايتىنىمىز انىق. ەندەشە، ينتەرنەتتىڭ سول ىقپالىن ەسىرتكىگە قارسى جۇمىسقا پايدالانىپ، ونىڭ زيانىن، قالاي تاۋەلدى بولىپ قالاتىنىن، باسقا دا كەلەڭسىزدىكتەرىن كورسەتەتىن فيلمدەر مەن بالا جۇرەگىنە جول تاباتىن روليكتەر تۇسىرۋگە نەگە پايدالانبايمىز؟ ءۇزىپ-ج ۇلىپ تۇسىرگەن ءبىردى-ەكىلى دۇنيە ەمەس، جوعارىدا جاسوسپىرىمدەر ايتقان پلاتفورمالارداعىداي جۇيەلى جۇمىس قاجەت ەكەن. ازىرگە بۇل – اسا ءبىر اقساپ جاتقان دۇنيە.

 

قۇپيا ءسوزدى بىلسەڭ بولدى...

بايان احاتاەۆا – قوعام بەلسەندىسى. 10 جىلدان استام قيىن جاعدايعا ۇشىراعان جەتكىنشەكتەرمەن جۇمىس ىستەگەن باياننىڭ جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا تانىستارى وتە مول. سونداي الدىنان وتكەن بويجەتكەننىڭ ءبىرى باياننان ءجيى قارجىلاي كومەك سۇرايدى. بىرنەشە رەت قولۇشىن بەرگەن بايان بىردە ورتاق تانىس بالالاردى كورىپ: «ن. كوپ قارىز سۇرايدى، قولايلى جۇمىس تابا الماي ءجۇر-اۋ»، دەيدى. سوندا ولار ونىڭ ەسىرتكى پايدالاناتىنىن ايتادى. مازاسى قاشقان كەيىپكەرىمىز دوستارىنا ن.-نىڭ ەسىرتكىنى قالاي، كىمنەن الىپ جۇرگەنىن ءبىلىپ بەرۋدى وتىنەدى. بىرنەشە كۇننەن سوڭ ەلورداداعى ءدارىحانادان قۇپيا ءسوزدى ايتىپ، ساتىپ الاتىنى انىقتالادى.

سول تاسىلمەن تەست جۇرگىزبەكشى بولعان بايان احاتاەۆا جانىنا ءجاسوسپىرىمدى ەرتىپ، دارىحاناعا بارىپ، العاشىندا ءدارىنىڭ اتىن ايتىپ ساتىپ الۋعا بولا ما ەكەن دەپ سىناق جاسايدى. ءدارى ساتىلمايدى. ەندىگى تاجىريبە قۇپيا ءسوزدى ايتۋمەن جۇرەدى. قۇپيا ءسوزدى ايتقان جەتكىنشەككە سۇراعان ءدارى سول زاماتتا بەرىلەدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىندا احاتاەۆا: «مەنەن قىمسىنعان فارماتسەۆت جوق، سۋىرىپ الىپ بەرە سالدى. ءجاسوسپىرىم كەلىسكەنىمىزدەي ارتىندا تۇرعان مەنىڭ قولىما ۇستاتا سالدى، چەك بەرىلگەن جوق. فارماتسەۆتكە «رەتسەپسىز نەگە ساتاسىز؟» دەسەم، «ەندى وزدەرى ەمەس پە؟» دەپ شاپىلداي جونەلدى. شابۋىلمەن جاۋاپ قاتىپ ۇيرەنگەنى كورىنىپ تۇر. دەرەۋ «102» شاقىرتىپ، حاتتاما تولتىرتىپ، وسى ءدارىحانا ۇستىنەن شاعىم ءتۇسىردىم. ءبىر جۇمىس ءبىتتى دەپ، ەندى جوعارىدا سىناق ءۇشىن ساتىپ الىنعان ءدارىنى دالەل رەتىندە وتكىزەيىن دەپ پوليتسيا بولىمىنە كەلدىك. سونداعى ءبىر قىزمەتكەردىڭ ايتقانى (اينا-قاتەسىز): «بۇنىمەن ءىس بىتپەيدى. مەن دە جاقىن ماڭايداعى ءدارىحانالاردىڭ الدىندا تۇرىپ، ساتىپ العانداردىڭ قۇتىلارىن الىپ قويىپ، توگىپ، ارنايى ساتىپ الۋشىمەن قۇجات تولتىرىپ، ماتەريال وتكىزگەنىمە ءبىراز ۋاقىت ءوتتى، ءالى جاۋاپ جوق. سىزگە دە بولمايدى-اۋ، بىراق جازا بەرىڭىز. بۇل – كادىمگى بيزنەس. 99 پايىز شارا قولدانىلمايدى»، دەدى. دەسە دە ارىز جازىلدى.

ايتا كەتەتىنى، فارماتسەۆتىڭ جۇزىندە ەش ۇيالۋ، قىمسىنۋ، وكىنۋ جوق، وزىنە سەنىمدى. «اركىم ءوز بالاسىن تاربيەلەسىن، سوسىن ساتپايمىز»، دەيدى. سوندا ول دارىلەردى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى «ستروگو پو رەتسەپتۋ» دەپ نەگە ايتادى؟ ول بۇيرىق نەگە ورىندالمايدى؟

بۇل دارىلەردىڭ «اپتەچنىي ناركوتيك» ەكەنىن بارلىعى بىلەدى، ونىڭ زاردابىن بالالار تارتىپ ءجۇر. ارينە، ولاردىڭ ءىسى اقىماقتىق، ارامزا ءدارىحانالاردىڭ قالتاسىن تولتىرىپ، وزىنە ءوزى زيان جاساپ ءجۇر. دەسە دە ولار – ءسىز بەن ءبىزدىڭ بالالارىمىز، ءبىز ەل ەرتەڭى دەپ جۇرگەن جاستار.

وسى جۇيەلى تۇردە، اشىق ءجۇرىپ جاتقان، ومىرشەڭ، بەيباستاق بيزنەسپەن قالاي كۇرەسەمىز؟ ءوزىم تانيتىن جەتىم بالالاردىڭ ءبىرازى پايدالاناتىنىن ەستىپ-ءبىلىپ وتىرمىن. نازارعا الىڭىزدار، قۇزىرلى ورگاندار! دالەل جوق پا؟! ناشاقوردىڭ كەيپىنە ەنىپ «ودين مالەنكي، ودين بولشوي» دەپ كورىڭىزدەر. 1000-1500 تەڭگە تۇرادى. ارام اقشا جەلكەسىنەن شىققىرلاردىڭ بالالارى جوق پا، بىلمەدىم... بالاڭىزدىڭ سىرتتا نە ىستەپ جۇرگەنىن بىلەسىز بە؟ سەنىمدىسىز بە؟ ءسىزدىڭ بالاڭىز بولماسا، قاسىنداعىلارى شە؟! نەمقۇرايدى بولماڭىزدار!

 

ء«دارىحانالاردى تەكسەرە المايمىز»

ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا دەپارتامەنتىنە حابارلاسىپ، «قۇرامىندا ەسىرتكى جانە پسيحيكاعا اسەرى بار پرەپاراتتار نەگە قۇپيا ءسوز ارقىلى ساتىلادى؟ سىزدەر قاداعالاي المايسىزدار ما؟» دەگەن سۇراق قويعانبىز. ونداعى جاۋاپتى ادامدار قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان بۇل ماسەلەنىڭ ورىندى كوتەرىلگەنىن ماقۇلداي كەلە، قازىرگى كەزدە زاڭ جۇزىندە جەكە كاسىپكەرلەر مەن ميكروكاسىپكەرلەردى پروفيلاكتيكا ءۇشىن جانە جوسپاردان تىس تەكسەرۋگە رۇقسات جوقتىعىن العا تارتتى.

پرەزيدەنتتىڭ 2019 جىلى شىققان №229 «تەكسەرۋلەرگە جانە پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدى بارىپ جۇرگىزۋگە موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىعىنا جانە وعان 2020 جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىسكە سايكەس 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردى، ونىڭ ىشىندە ميكروكاسىپكەرلەردى تەكسەرۋگە رۇقسات جوق. تەك ءبىر جاعدايدا، جالپى حالىقتىڭ ومىرىنە، دەنساۋلىعىنا، قورشاعان ورتاعا اۋقىمدى زيان كەلەتىن بولسا جانە ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تۋرا نەمەسە جاناما قاتەر تونەتىندەي بولسا عانا وزدەرىنەن جوعارى وتىرعان كوميتەتتىڭ رۇقساتىمەن تەكسەرىس جۇرگىزىلەتىن كورىنەدى. بۇل ءۇشىن جوعارىداعىداي قاتەردى دايەكتى تۇردە كورسەتەتىن دالەلدەمەلەر جىبەرىلىپ، جوعارىدا تۇرعان ورگاننان تەكسەرۋگە رۇقسات بەرۋ سۇرالادى. رۇقسات الىنىپ، ارنايى بۇيرىق شىققاندا، ونى پروكۋراتۋراعا تىركەپ بارىپ قانا تەكسەرىس جۇرگىزىلەدى.

ء«بىز زاڭعا سايكەس جۇمىس اتقارامىز، ونى بۇزىپ، زاڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ، وزگە قادامدار جاساي المايمىز. ەگەر بىزگە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى ءدارىحانانىڭ جەدەل-وپەراتيۆتى جۇمىستارى ناتيجەسىندە قۇرامىندا ەسىرتكى جانە پسيحيكاعا اسەر ەتەتىن پرەپاراتتاردى رەتسەپسىز ساتىپ جاتقانى جايىندا دالەلدەمەلەر تۇسىرسە، ولاردى زەرتتەپ، ءدارىحانا يەسىنىڭ شىنىمەن وسىنداي ءىس جاساعانى انىقتالعاندا بارىپ، اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنە سايكەس حاتتامالار تولتىرىلىپ، ايىپپۇل سالىنادى. ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىز وسى حاتتاما تولتىرۋمەن عانا شەكتەلەدى»، دەيدى دەپارتامەنتتىڭ فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ جانە دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى مونيتورينگتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءاسيا مولديمانوۆا.

 

اتا-انا كەش بايقاپ، بارماق تىستەيدى

جاسوسپىرىمدەردىڭ ءتۇرلى پروبلەمالارىمەن جىلدار بويى اينالىسىپ جۇرگەن نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى «پراۆو» قوعامدىق قورىنىڭ باسشىسى ولگا ءرىلدى اڭگىمەگە تارتقاندا ول ەسىرتكى تاراتۋدىڭ جولى وتە كوپ ەكەنىن ايتتى.

«قالاداعى كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ كىرەبەرىستەرىنە، باسپالداق باسقىشتارىنىڭ بويىنا، دالىزدەگى قابىرعاعا ەلەكتروندى پوشتا جازىلعان حابارلاندىرۋلار ءىلىپ كەتەدى. وعان كوپشىلىك ونشا ءمان دە بەرمەيدى، ال جەتكىنشەكتەر سولارعا حابارلاسسا، قاي جەردەن ەسىرتكى الۋعا بولاتىنىن بىلەدى. كادىمگى ينتەرنەت دۇكەنگە اينالدىرىپ جىبەرگەن. ال ءدارىحانالاردىڭ ونداي پرەپاراتتاردى ساتۋى ونىڭ يەسىنىڭ اقشا ءۇشىن ار-يمانىن ساتاتىن پاسىقتىعىنا تاۋەلدى. فارماتسەۆتەرگە دە ايىنا ساتقان تاۋارىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى، بونۋس رەتىندە ايلىعىنا ۇستەمە قوسىلاتىندىقتان، ولار دا قۇنىعادى. اڭگىمەلەسسەڭ، جۇرت الدىمەن بالالارىن تاربيەلەسىن دەپ بەتىڭنەن الادى. جانە ءدارىحانا يەلەرىنە ۇستالعان كۇندە دە زاڭ بويىنشا اكىمشىلىك جازا رەتىندە وتە از مولشەردە ايىپپۇل عانا بەلگىلەنگەن. ونى تولەپ، قايتادان سول ارام تابىسىن جالعاستىرا بەرەدى. قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلاتىن نەمەسە تابىسىنان ايرىلىپ، ليتسەنزياسى تارتىپ الىناتىن بولسا، ونداي جاسار ما ەدى، جاساماس پا ەدى؟!»، دەگەن و.رىل.

«پراۆو» قوعامدىق قورىنىڭ باسشىسى كوپ اتا-انا بالاسىنىڭ تەرىس جولعا تۇسكەنىن كەش بايقاپ، وپىق جەپ قالاتىنىن ايتتى.

«كوبىنە اتا-انا بالاسى تاۋەلدىلىككە ۇرىنعاندا بارىپ ءبىلىپ جاتادى. كەيبىر انالار اكەسىنەن جاسىرادى. بىردە مىناداي جاعداي بولدى. ءجاسوسپىرىمنىڭ ۇيدەن الدىمەن ازداپ اقشا، ودان ۇساق-تۇيەك زاتتار ۇرلاپ جۇرگەنىن اناسى مەن اپكەسى ءبىلىپ، اكەسىنە ايتپاعانىن پايدالانعان بالا اقىرىندا ەكەۋىن قورقىتىپ تۇرىپ، تارتىپ الاتىن دارەجەگە جەتكەن. مىنانداي دا وقيعا بار. ەكى بالاسى بىردەن ەسىرتكىگە تاۋەلدى وتباسى پاتەردەگى بار مۇلكىنەن ايىرىلىپ، ۇلدارى ساتىپ جىبەرەتىن بولعاندىقتان، ازىق-ت ۇلىككە دەيىن اكەلە الماي، تاماقتى سىرتتان ءىشىپ، ۇيگە تەك قونۋعا عانا كەلەتىن بولعان. ونىڭ ۇستىنە ونداي جانداردىڭ پسيحيكاسىندا ۇلكەن اۋىتقۋ جۇرەدى، جاساعان ىستەرىنە ەش ەسەپ بەرمەيتىندىكتەن، ماڭايىنداعى ادامداردىڭ ءوز ومىرلەرى ءۇشىن قاۋىپتەنەتىن جاعدايىنا جەتكىزەدى»، دەيدى ول.

 

پسيحولوگ مامان نە دەيدى؟

«جاس جەتكىنشەكتەر اراسىندا ومىردە ءبارىن كورۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىك بار. ال نەگە سونى جامان جاققا ەمەس، جاقسى دۇنيەلەردى كورۋگە، يگەرۋگە، مەڭگەرۋگە بولمايدى دەپ سۇراق قويامىن. بۇل رەتتە كوبىنە بالانىڭ تابيعاتىنداعى مىنەزى، تەرىس جولعا تۇسپەيتىن تاباندى بولۋى، جوق دەپ ايتا الۋى سىندى جايتتارمەن قاتار، اتا-اناعا دوس بولا ءبىلۋ، كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ اڭگىمەلەسۋدى ءوز پارىزىنا قوسقانى ابزال. ەسىرتكى بالانىڭ مىنەز-قۇلقىنا قاتتى اسەر ەتەدى. بۇرىن سويلەمەيتىن، جابىق، تۇيىق بالا، سويلەگىش، كوپشىل بولىپ كەتەدى. نەمەسە كەرىسىنشە. كوبىرەك وڭاشالانىپ، جاسىرىنىپ، تەلەفونعا بايلانىپ، سىرتقا شىعىپ كەتۋگە اسىعادى. ۇيگە ورالعاندا مۇلدە باسقاشا كوڭىل كۇيدە قايتادى. ءتىپتى ەسىرتكىگە تاۋەلدىنىڭ تاماققا دەگەن تابەتى مۇلدە وزگەرىپ كەتەدى. اكە-شەشە مەن باسقا دا جاقىندارى جەتكىنشەكتىڭ بويىنداعى وزگەرىستەرگە ءجىتى ءمان بەرۋى كەرەك. ال ەسىرتكىگە باۋليتىن ادامدار پسيحولوگ كەلەدى. ولار بالاعا ۇيدە نە جەتىسپەيدى، سونى بىردەن تابادى دا سول ارقىلى ونىڭ جان ايىرماس دوسىنا اينالادى. كوپشىلىگىندە اتا-انا جۇمىسباستى بولىپ، بالاسىنا ۋاقىت تاپپايتىن وتباسىلار مۇندايعا ءجيى ۇشىرايدى»، دەيدى پسيحولوگ مارينا احمەتجانوۆا. ول سينتەتيكالىق جولمەن الىناتىن ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىكتىڭ تەز قالىپتاساتىنىن العا تارتتى.

ماسەلەنى زەرتتەي ءجۇرىپ، تىلدەسكەن مامانداردىڭ، قوعامداعى بەلسەندى ادامداردىڭ ءبىر نارسەگە بارلىعىنىڭ بىردەي كەلىسەتىنىن اڭدادىق. ول – بۇل دەرتكە قارسى بىرگە قيمىلداۋ. ۇكىمەت ءوز تاراپىنان قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا زاڭدىق تۇرعىدان ەسىرتكى تاسىمالىمەن، ونى تاراتۋمەن، ساتۋمەن اينالىساتىنداردىڭ بارلىعىنىڭ ادىمىن اشتىرماي، زاڭدى قاتاڭداتسا، ينتەرنەتتىڭ وراسان ىقپالىن پايدالانىپ، جەتكىنشەكتەردى قىزىقتىراتىن پايدالى جوبالاردى كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسىرسا، قوعام مۇشەلەرى ءوز بالام امان بولسا بولدى دەگەن ويدان ارىلىپ، ونىمەن كۇرەستە بىرىزدىلىك تانىتسا، مەكتەپ، وقۋ ورىندارى مەن اتا-انانىڭ، بالانىڭ تىعىز قارىم-قاتىناسى ورناسا دەيمىز. بالانىڭ بۇگىن نەمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن بىلمەي قالىپ، ەرتەڭ بارماق تىستەگەنشە، ءار بالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن بىرىگە قيمىلداسا، ەسىرتكىنىڭ ءورىسى تارىلادى. ويتكەنى ءار بالا – ءوز اكە-شەشەسىنىڭ عانا جالعاسى ەمەس، ەلدىڭ بولاشاعى. ال ەل بولاشاعىنا قاتىستى ىستە بىرىكپەسەك بولمايدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • بۇگىن، 22:15

جىراۋلىق ونەردىڭ جاناشىرلارى

رۋحانيات • بۇگىن، 21:56

Big Tech كومپانيالارىنىڭ قارجىلىق ماسەلەسى

باعدارلامالار • بۇگىن، 21:30

ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى

رۋحانيات • بۇگىن، 18:30

بالقاشتا قار جاۋىپ جاتىر

اۋا رايى • بۇگىن، 15:48

ۇقساس جاڭالىقتار